سیل خروشان جمعیت و همه‌پرسی اجتماعی

 مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی از نخستین ساعات آغاز خود به یکی از مهم‌ترین رویدادهای خبری جهان تبدیل شد. ده‌ها رسانه بین‌المللی از قاره‌های مختلف، این مراسم را به صورت لحظه‌ای پوشش دادند و در کنار گزارش‌های خبری، تحلیل‌هایی درباره پیامدهای سیاسی، اجتماعی و ژئوپلیتیکی آن منتشر کردند. اگرچه هر رسانه از زاویه نگاه خاص خود به این مراسم پرداخت، اما تقریباً همه آن‌ها بر یک نکته اتفاق نظر داشتند؛ تشییع رهبر شهید تنها یک مراسم سوگواری نبود، بلکه به رویدادی با ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شد که می‌تواند بر محاسبات سیاسی بازیگران مختلف تأثیر بگذارد.

بررسی بازتاب این مراسم در رسانه‌های جهان نشان می‌دهد که سه روایت اصلی درباره آن شکل گرفته است. روایت نخست که بیشتر در رسانه‌های غربی دیده می‌شود، بر پیامدهای سیاسی این حضور گسترده برای آینده روابط ایران و غرب و روند مذاکرات احتمالی متمرکز است. روایت دوم که در رسانه‌های عربی و اسلامی برجسته‌تر بود، مراسم را از منظر گفتمان مقاومت، مشروعیت اجتماعی و نمادهای مذهبی تحلیل می‌کند. روایت سوم نیز که در رسانه‌های روسی و چینی مشاهده می‌شود، بیشتر بر ابعاد اجتماعی، انسانی و تأثیر منطقه‌ای این مراسم تمرکز دارد.

 رسانه‌های انگلیسی
در میان رسانه‌های انگلیسی‌زبان، خبرگزاری رویترز بیشترین حجم گزارش و تحلیل را به مراسم تشییع رهبر شهید اختصاص داد و در چندین نوبت، گزارش‌های خبری و تحلیلی جداگانه منتشر کرد.

رویترز در یکی از مهم‌ترین گزارش‌های خود نوشت که صحنه‌های تشییع میلیونی در تهران و قم، فراتر از یک مراسم ملی بود و به عنوان نمایشی از انسجام اجتماعی، پیام روشنی برای آمریکا و رژیم صهیونیستی ارسال کرد. این رسانه معتقد بود که برخلاف تصور برخی بازیگران غربی مبنی بر تضعیف ساختار سیاسی ایران پس از جنگ، برگزاری این مراسم نشان داد که جمهوری اسلامی همچنان از ظرفیت بالایی برای بسیج اجتماعی برخوردار است.

رویترز با استناد به ارزیابی دیپلمات‌ها، مسئولان منطقه‌ای و تحلیلگران نوشت که تهران احتمالاً تلاش خواهد کرد از این سرمایه اجتماعی در آینده به عنوان یک ابزار سیاسی و دیپلماتیک استفاده کند. از نگاه این رسانه، تصاویر میلیون‌ها عزادار تنها ارزش خبری نداشت، بلکه به بخشی از قدرت نرم جمهوری اسلامی تبدیل شد؛ قدرتی که می‌تواند در فضای مذاکرات احتمالی آینده، دست ایران را برای چانه‌زنی تقویت کند.

در گزارش دیگری که همزمان با برگزاری مراسم در قم منتشر شد، رویترز بار دیگر به حضور گسترده مردم پرداخت و تأکید کرد که خیابان‌های این شهر مملو از عزادارانی بود که از ساعات اولیه صبح در مسیرهای تعیین شده حضور یافته بودند. این رسانه همچنین به استمرار مراسم در شهرهای مختلف ایران و انتقال آن به نجف و کربلا اشاره کرد و آن را نشانه‌ای از ابعاد فراملی این رویداد دانست.

رویترز در مجموع تلاش کرد دو پیام را به مخاطبان خود منتقل کند؛ نخست اینکه تشییع رهبر شهید صرفاً یک آیین مذهبی نبود و دوم اینکه این مراسم می‌تواند در آینده به یکی از مؤلفه‌های قدرت سیاسی ایران در تعامل با غرب تبدیل شود.

خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز گزارش‌های خود را عمدتاً بر جنبه میدانی مراسم متمرکز کرد. این خبرگزاری با انتشار مجموعه‌ای از تصاویر از شهر قم، حضور انبوه عزاداران را به تصویر کشید و نوشت که جمعیت زیادی برای ادای احترام به رهبر فقید ایران در این شهر حضور یافته‌اند.

آسوشیتدپرس علاوه بر توصیف فضای مراسم، به نظم برگزاری، حضور خانواده‌ها، اقشار مختلف مردم و ادامه چندروزه مراسم نیز اشاره کرد. این رسانه اگرچه کمتر وارد تحلیل‌های سیاسی شد، اما استمرار حضور مردم در چندین روز متوالی را از ویژگی‌های قابل توجه این رویداد دانست.

شبکه سی‌ان‌ان نیز همانند روزهای نخست، پوشش زنده مراسم را ادامه داد. این شبکه پس از پایان مراسم تهران، از نخستین ساعات آغاز تشییع در قم نیز تصاویر زنده منتشر کرد و همزمان گزارش‌هایی درباره روند برگزاری مراسم، حضور هیئت‌های خارجی و انتقال پیکر رهبر شهید به عراق ارائه داد.

پوشش مستقیم سی‌ان‌ان نشان می‌داد که تحولات مربوط به ایران همچنان در صدر اخبار بین‌المللی قرار دارد و رسانه‌های آمریکایی این مراسم را صرفاً یک خبر داخلی تلقی نمی‌کنند، بلکه آن را رخدادی اثرگذار بر معادلات منطقه‌ای می‌دانند.

در مجموع، روایت رسانه‌های انگلیسی‌زبان بیش از هر چیز بر پیامدهای سیاسی این مراسم متمرکز بود. تقریباً همه این رسانه‌ها تلاش کردند این پرسش را پاسخ دهند که نمایش گسترده همبستگی اجتماعی چه تأثیری بر موقعیت ایران در فضای پس از جنگ خواهد داشت و آیا این سرمایه اجتماعی می‌تواند به یک مؤلفه اثرگذار در دیپلماسی جمهوری اسلامی تبدیل شود یا خیر.

 رسانه‌های عربی و اسلامی
رسانه‌های عربی و اسلامی در مقایسه با رسانه‌های غربی، نگاه متفاوتی به مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی داشتند. اگر رسانه‌های انگلیسی‌زبان عمدتاً بر پیامدهای سیاسی و دیپلماتیک این رویداد تمرکز کرده بودند، بسیاری از رسانه‌های عربی تلاش کردند ابعاد فرهنگی، مذهبی، اجتماعی و گفتمانی آن را نیز مورد توجه قرار دهند. در گزارش‌های این رسانه‌ها، مراسم تشییع صرفاً یک اجتماع میلیونی نبود، بلکه به عنوان نمادی از استمرار یک گفتمان سیاسی و مذهبی معرفی شد.

در این میان، شبکه الجزیره یکی از مفصل‌ترین گزارش‌ها را منتشر کرد. این شبکه نوشت که نحوه طراحی و برگزاری مراسم تشییع، از ابتدا دارای یک منطق سیاسی و مذهبی مشخص بوده است. الجزیره به این نکته اشاره کرد که اختصاص روز نخست به حضور هیئت‌های خارجی، روزهای بعد به وداع عمومی مردم و سپس انتقال پیکر به قم، مشهد، نجف و کربلا، نشان‌دهنده آن است که برگزارکنندگان تلاش کرده‌اند سه لایه دیپلماسی، مشارکت مردمی و آیین مذهبی را در کنار یکدیگر قرار دهند.

الجزیره در ادامه به اهمیت حضور هیئت‌های خارجی پرداخت و نوشت که آغاز مراسم با حضور شخصیت‌های سیاسی و دیپلماتیک خارجی صرفاً یک تشریفات دیپلماتیک نبود، بلکه این پیام را منتقل می‌کرد که ساختار حکمرانی جمهوری اسلامی پس از شهادت رهبر انقلاب همچنان از توانایی اداره رویدادهای بزرگ و حفظ ارتباطات خارجی برخوردار است.

این شبکه سپس به مراسم وداع عمومی در مصلای امام خمینی(ره) پرداخت و آن را مهم‌ترین بخش مردمی تشییع توصیف کرد. از نگاه الجزیره، مصلی تنها یک مکان مذهبی نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین فضاهای سیاسی جمهوری اسلامی محسوب می‌شود؛ جایی که مناسبت‌های ملی، مذهبی و سیاسی در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. به همین دلیل، انتخاب این مکان برای وداع عمومی، خود حامل پیام سیاسی بود.

یکی از بخش‌های مهم گزارش الجزیره به نمادهای حاضر در مراسم اختصاص داشت. این شبکه به برافراشته شدن پرچم‌های سرخ، تصاویر رهبر شهید، شعارهای مردمی و فضای حاکم بر مراسم پرداخت و نوشت که پرچم سرخ در فرهنگ شیعی و سیاسی ایران تنها نشانه عزاداری نیست، بلکه نمادی از خونخواهی، شهادت و استمرار مبارزه با ظلم به شمار می‌رود. الجزیره نتیجه گرفت که مجموعه این نمادها نشان می‌دهد مراسم تشییع صرفاً بدرقه یک رهبر نبود، بلکه بازتولید روایت مقاومت و انتقال آن به نسل‌های بعدی نیز محسوب می‌شد.

شبکه المنار لبنان نیز با انتشار تصاویر هوایی از مسجد مقدس جمکران، بر گستردگی حضور مردم تأکید کرد و نوشت که تصاویر ثبت‌شده، از حضور ده‌ها هزار نفر در این مراسم حکایت دارد. المنار این حضور را نشانه پیوند عمیق میان مردم و رهبری جمهوری اسلامی دانست و گزارش داد که فضای مراسم بیش از هر چیز، بازتاب‌دهنده انسجام اجتماعی پس از جنگ است.

شبکه المسیره یمن از نخستین ساعات صبح، پوشش زنده مراسم قم را آغاز کرد و در گزارش‌های خود بارها از تعبیر «سیل جمعیت» برای توصیف وضعیت شهر استفاده کرد. این شبکه حضور گسترده مردم را نشانه استمرار حمایت از مسیر مقاومت دانست و تأکید کرد که مردم ایران با حضور خود نشان دادند فشارهای خارجی نتوانسته بر اراده آنان تأثیر بگذارد.

روزنامه العربی الجدید نیز در گزارش خود، خیابان‌های قم را مملو از جمعیت توصیف کرد و نوشت که علاوه بر مردم، مراجع دینی، شخصیت‌های مذهبی و گروه‌های مختلف اجتماعی نیز در این مراسم حضور داشتند. این روزنامه به طول مسیر تشییع اشاره کرد و نوشت که تصاویر تلویزیونی، خیابان‌هایی مملو از عزاداران را نشان می‌دهد که در امتداد مسیر چندین کیلومتری ایستاده‌اند.

روزنامه الشرق الاوسط در چند گزارش جداگانه، مراسم قم را از منظر خبری دنبال کرد. این روزنامه به حضور گسترده مردم در خیابان‌های قم پرداخت و گزارش داد که صدها هزار نفر برای شرکت در مراسم به این شهر آمده‌اند. الشرق الاوسط همچنین به شعارهای سر داده شده در مراسم و فضای عمومی شهر اشاره کرد و آن را یکی از بزرگ‌ترین تجمع‌های سیاسی و مذهبی ایران در سال‌های اخیر توصیف کرد.

روزنامه  سعودی گازت نیز گزارش مفصلی از مراسم منتشر کرد. این رسانه علاوه بر اشاره به حضور گسترده مردم در قم و مسجد جمکران، به حضور هیئت‌های مذهبی و سیاسی از کشورهای مختلف اسلامی از جمله عراق، پاکستان، افغانستان و ترکیه پرداخت. این روزنامه ادامه مراسم در نجف و کربلا را نشانه‌ای از پیوند مذهبی و فراملی این آیین دانست و نوشت که تشییع رهبر شهید از مرزهای ایران فراتر رفته است.

در میان تحلیل‌های منتشرشده، شبکه المیادین گفت‌وگوهایی با تحلیلگران سیاسی انجام داد که در آنها، حضور گسترده مردم به عنوان نمادی از مشارکت اجتماعی و پایبندی به آرمان‌های انقلاب اسلامی توصیف شد. این تحلیلگران معتقد بودند که حضور میلیونی مردم، پیام روشنی برای بازیگران خارجی دارد و نشان می‌دهد جامعه ایران در بزنگاه‌های حساس، توانایی ایجاد انسجام و همبستگی را دارد. آنان همچنین این حضور را نمونه‌ای از الگویی متفاوت از مشارکت سیاسی در منطقه ارزیابی کردند.

روزنامه البناء لبنان نیز در یادداشتی تحلیلی، مراسم تشییع را یکی از بزرگ‌ترین تشییع‌های مردمی در تاریخ معاصر توصیف کرد. این روزنامه نوشت که آنچه در تهران و قم دیده شد، تنها بدرقه یک شخصیت سیاسی نبود، بلکه تجلی وفاداری بخش بزرگی از جامعه به یک مکتب فکری و سیاسی محسوب می‌شود. البناء این مراسم را نوعی «همه‌پرسی اجتماعی» درباره استمرار یک گفتمان دانست.

در میان بازتاب‌های بین‌المللی، اظهارات پروفسور عبداللهی دانلادی، عضو جنبش اسلامی نیجریه، نیز بازتاب گسترده‌ای داشت. وی با اشاره به تحلیل‌های پیش از این رویداد گفت برخی تصور می‌کردند که شهادت رهبر انقلاب موجب آشفتگی داخلی خواهد شد، اما برگزاری این مراسم گسترده نتیجه‌ای کاملاً متفاوت رقم زد. او حضور میلیونی مردم را نشانه شکست این پیش‌بینی‌ها دانست و تأکید کرد که تصاویر منتشرشده، تصویری متفاوت از برداشت‌های اولیه درباره وضعیت داخلی ایران ارائه می‌دهد.

وجه مشترک اغلب رسانه‌های عربی و اسلامی آن بود که برخلاف بسیاری از رسانه‌های غربی، تنها به آمار جمعیت یا روند برگزاری مراسم اکتفا نکردند، بلکه تلاش کردند نمادها، شعارها، حضور هیئت‌های خارجی، انتخاب مکان‌های برگزاری، انتقال پیکر به شهرهای مذهبی و استمرار مراسم در عراق را نیز در قالب یک روایت سیاسی ـ فرهنگی تفسیر کنند. از نگاه این رسانه‌ها، تشییع رهبر شهید تنها پایان یک دوره نبود، بلکه آغاز مرحله‌ای جدید در بازتولید گفتمان مقاومت و استمرار آن در سطح منطقه به شمار می‌رفت.

 رسانه‌های روسی و چینی
رسانه‌های روسی و چینی نیز همانند رسانه‌های غربی و عربی، مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی را به صورت گسترده پوشش دادند، اما زاویه نگاه آن‌ها تفاوت‌هایی با دو روایت دیگر داشت. در حالی که رسانه‌های غربی عمدتاً بر پیامدهای سیاسی و رسانه‌های عربی بر ابعاد هویتی و گفتمانی مراسم تمرکز کرده بودند، رسانه‌های روسی و چینی بیشتر بر ابعاد اجتماعی، انسانی و تأثیر منطقه‌ای این رویداد تأکید کردند.

شبکه راشاتودی (RT) در گزارشی تصویری، بیش از هر چیز بر جلوه‌های انسانی مراسم تمرکز کرد. این شبکه با انتشار تصاویری از حضور سالمندان، جانبازان و افراد دارای معلولیت در میان عزاداران نوشت که بسیاری از مردم با وجود سختی‌های جسمی، خود را به مسیر تشییع رساندند. راشاتودی در یکی از روایت‌های خود به حضور یک زن سالمند اشاره کرد که با وجود پیشنهاد کمک اطرافیان، ترجیح داد با زحمت خود را به محل برگزاری مراسم برساند تا در وداع با رهبر شهید حضور داشته باشد.

این رسانه تلاش کرد از خلال این تصاویر، عمق پیوند عاطفی میان بخش‌هایی از جامعه ایران و رهبر شهید را برای مخاطبان خود به تصویر بکشد و نشان دهد که مراسم تنها یک تجمع سازمان‌یافته نبود، بلکه برای بسیاری از شرکت‌کنندگان، جنبه‌ای شخصی و احساسی نیز داشت.

خبرگزاری رسمی شینهوا چین نیز گزارش‌های متعددی از مراسم منتشر کرد و با انتشار تصاویر هوایی از شهر قم، حضور گسترده مردم را بازتاب داد. شینهوا ضمن اشاره به ادامه مراسم در شهرهای مختلف، تأکید کرد که تشییع رهبر شهید در فضایی آرام و با مشارکت گسترده مردم برگزار شد. این خبرگزاری بیش از هر چیز بر ابعاد خبری، وسعت حضور مردم و نظم برگزاری مراسم تمرکز داشت و از به‌کارگیری ادبیات سیاسی پرهیز کرد.

روسیا الیوم بخش عربی شبکه RT نیز علاوه بر پوشش مراسم در قم، گزارش‌های مفصلی از آماده‌سازی شهر نجف برای استقبال از پیکر رهبر شهید منتشر کرد. این رسانه به حضور گروه‌های مردمی، موکب‌های خدمت‌رسان و آمادگی شهرهای زیارتی عراق برای میزبانی از زائران اشاره کرد و نوشت که مراسم تشییع با عبور از مرزهای ایران، وارد مرحله‌ای جدید شده است.

روسیا الیوم همچنین به حضور فرزند شهید سید حسن نصرالله و شخصیت‌های مختلف مذهبی و سیاسی در مراسم اشاره کرد و گزارش داد که میلیون‌ها نفر در روزهای گذشته در شهرهای مختلف ایران در آیین‌های وداع و تشییع شرکت کرده‌اند. این رسانه، انتقال مراسم از تهران و قم به نجف و کربلا را نمادی از پیوند تاریخی و مذهبی میان ایران و عراق توصیف کرد.

بررسی مجموع گزارش‌های رسانه‌های روسی و چینی نشان می‌دهد که این رسانه‌ها کمتر وارد تحلیل‌های سیاسی مستقیم شدند و بیشتر کوشیدند تصویر میدانی و ابعاد انسانی و منطقه‌ای این رویداد را به مخاطبان خود منتقل کنند. تمرکز بر نظم برگزاری، حضور گسترده مردم، استمرار مراسم در چندین شهر و پیوند آن با اماکن مقدس عراق، مهم‌ترین محورهای روایت این رسانه‌ها بود.

 تحلیل راهبردی؛ جنگ روایت‌ها پس از جنگ نظامی
مرور پوشش رسانه‌های جهان نشان می‌دهد که مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی تنها یک رویداد خبری نبود، بلکه به عرصه‌ای برای رقابت روایت‌ها تبدیل شد. هر رسانه تلاش کرد این رخداد را در چارچوب منافع، مخاطبان و رویکرد تحلیلی خود معنا کند؛ اما در عین حال، اشتراکاتی نیز در میان این روایت‌ها وجود داشت که نمی‌توان از کنار آن‌ها به سادگی عبور کرد.

نخستین نکته، اذعان طیف گسترده‌ای از رسانه‌های بین‌المللی به ابعاد کم‌سابقه این مراسم بود. صرف‌نظر از نوع روایت، تقریباً همه رسانه‌ها بر گستردگی حضور مردم، استمرار چندروزه مراسم و توجه افکار عمومی منطقه و جهان به این رویداد تأکید داشتند. همین مسئله باعث شد تشییع رهبر شهید از یک خبر داخلی فراتر رود و به موضوعی بین‌المللی تبدیل شود.

دومین نکته، تفاوت در تفسیر این حضور گسترده بود. رسانه‌های غربی عمدتاً این حضور را از منظر تأثیر آن بر آینده مذاکرات، سیاست خارجی و تعاملات ایران با غرب تحلیل کردند. در مقابل، رسانه‌های عربی و اسلامی، این مراسم را بیش از هر چیز در چارچوب گفتمان مقاومت، استمرار مشروعیت اجتماعی و بازتولید سرمایه نمادین جمهوری اسلامی مورد بررسی قرار دادند. رسانه‌های روسی و چینی نیز بر ابعاد اجتماعی، فرهنگی و منطقه‌ای آن تمرکز کردند.

این تفاوت روایت‌ها نشان می‌دهد که در جهان امروز، رقابت کشورها تنها در میدان نظامی یا دیپلماتیک جریان ندارد؛ بلکه رسانه‌ها نیز به یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل شده‌اند. هر تصویر، هر تیتر و هر تحلیل، بخشی از نبرد برای شکل دادن به افکار عمومی جهانی است.

از این منظر، اهمیت مراسم تشییع رهبر شهید تنها به حضور میلیون‌ها نفر در خیابان‌های تهران، قم، مشهد، نجف و کربلا محدود نمی‌شود؛ بلکه به بازتابی بازمی‌گردد که این حضور در رسانه‌های بین‌المللی پیدا کرد. وقتی خبرگزاری‌هایی مانند رویترز، آسوشیتدپرس، شینهوا و شبکه‌هایی همچون سی‌ان‌ان، الجزیره، راشاتودی، المنار و دیگر رسانه‌های منطقه‌ای و جهانی، روزها به پوشش یک رویداد ادامه می‌دهند، این خود نشان‌دهنده جایگاه آن در معادلات خبری و سیاسی جهان است.

در نهایت، شاید مهم‌ترین نتیجه این بازتاب جهانی آن باشد که تشییع رهبر شهید، به آزمونی برای سنجش روایت‌های مختلف درباره ایران تبدیل شد. هر رسانه کوشید این صحنه را با زبان و چارچوب خود توضیح دهد، اما در یک نکته تقریباً همگی هم‌نظر بودند؛ اینکه این مراسم، رویدادی فراتر از یک آیین سوگواری بود و پیامدهای آن، تنها به داخل مرزهای ایران محدود نخواهد ماند.