بدرقه‌های سرخ

 «یاد شهدا زنده است و باید هم این بقای نام و یاد شهدا را ما به صورت یک امر مهم دنبال کنیم. چون شهیدان حامل بشارتند: وَ یَستَبشِرونَ بِالَّذینَ لَم یَلحَقوا بِهِم مِن خَلفِهِم اَلّا خَوفٌ عَلَیهِم وَ لا هُم یَحزَنون. شهیدان به ما می‌گویند شما خوف و حزن نداشته باشید. دلسردی و نومیدی نداشته باشید. نعمت الهی را، لطف الهی را، برکات الهی را در مقابل چشم ما نگه می‌دارند و این آن چیزی است که ما امروز به آن احتیاج داریم.»۱۳۹۵/۰۷/۰۵ 
آنچه خواندید بخشی از بیانات رهبر شهید انقلاب در دیدار با اعضای ستادهای برگزاری کنگره شهدای استان‌های کهگیلویه و بویراحمد و خراسان شمالی در سال ۱۳۹۵ بود. آیین تشییع شهدا در جمهوری اسلامی ایران، همواره کارکردی فراتر از یک مراسم سوگواری صرف داشته و به بستری برای بازتولید حافظه جمعی، تبیین آرمان‌ها و تجلیل از فرهنگ ایثار تبدیل شده است. حضور مستمر آیت‌الله خامنه‌ای، چه در دوران ریاست‌جمهوری و چه در دوران رهبری، در این مراسم‌ها، یک اقدام نمادین و معنادار است. این حضورها صرفاً یک تکرار تشریفاتی نیست، بلکه هر یک به فراخور زمانه و شخصیت شهید، بُعدی خاص از مفهوم «شهادت» را برجسته می‌سازد.
در آستانه ایام تشییع رهبر شهید انقلاب، بخش «درس و عبرت تاریخ» رسانه KHAMENEI.IR به بازخوانی این حضورهای تاریخی پرداخته است تا تجلی عینی مفهوم شهادت را در منظومه فکری ایشان به تصویر بکشد.
 
 شهادت در طبس: نماد تقابل با استکبار
یکی از نخستین نمونه از این حضورها به سال‌های آغازین انقلاب اسلامی بازمی‌گردد، هنگامی که کشور هنوز با تهدید مستقیم دخالت نظامی بیگانه دست‌وپنجه نرم می‌کرد. شهید محمد منتظرقائم، فرمانده سپاه پاسداران یزد، در ۵ اردیبهشت ۱۳۵۹ و در جریان بمباران بالگردهای به‌جامانده آمریکا در صحرای طبس به شهادت رسید.

آیت‌الله خامنه‌ای در سال‌های بعد، در مراسم بزرگداشت این شهید، از جایگاه او چنین یاد کردند: «برای اینکه باز هم بیشتر نسبت به خون جوشیده این شهید عزیز عرض ارادتی به سهم خودم کرده باشم، این جمله را عرض کنم که شهادت این برادر در آن کویر سوزنده‌ای که مدفن کفار نظامی دشمن ما شد، یک معنای نمادین دارد؛ ما جز به بهای خون و جز با سرمایه شهادت و جانبازی نمی‌توانیم در برابر تجهیزات مخوف دشمن مقاومت کنیم... در همان میدانی که متجاوزان و دزدان آمریکایی در زیر تلی از خاکستر مدفون شدند، برادر شهید عزیز ما، محمد منتظرقائم، خونش ریخته شد و نمودی از شجاعت شد. ما به وجود چنین عناصر بزرگ و عزیز، چنین روح‌های فداکار و دل‌های آشنا با خدا افتخار می‌کنیم.»(۱)
 
 شهادت دولت‌مردان: الگوی خدمت و ساده‌زیستی
اگر شهادت منتظرقائم در طبس نماد مبارزه با دشمن بیرونی بود، انفجار دفتر نخست‌وزیری در هشتم شهریور ۱۳۶۰ و شهادت محمدعلی رجایی و محمدجواد باهنر، نگاه‌ها را به درون و به الگوی شخصیتی مسئولان نظام معطوف کرد. این حادثه برای آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه که خود به‌تازگی از یک ترور جان سالم به در برده بود، «شاید تلخ‌ترین حادثه‌ای» بود که تا آن روز تجربه کرده بود.

ایشان بعدها عمق تأثر شخصی و اراده انقلابی خود در آن روز را این‌گونه روایت می‌کند: «دو دوست عزیز و قدیمی، دو انقلابی، دو عنصر طراز اول جمهوری اسلامی را از دست داده بودیم و من شدیداً احساس خسارت، ضایعه و غم می‌کردم [...] فردا صبح زود با این‌که خیلی بی‌حال بودم [...] آمدم برای تشییع جنازه [...] با این‌که اطبا همه من را منع می‌کردند، دیدم طاقت نمی‌آورم که در مراسم شرکت نکنم. آمدم آن‌جا روی ایوان جلوی مجلس و یک سخنرانی‌ای هم با کمال هیجان کردم.» ۱۳۶۱/۰۵/۲۶

آن سخنرانی پرشور که در اوج تأثر و هیجان ایراد شد، تعریفی ماندگار از یک کارگزار تراز انقلاب ارائه داد. آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه در مراسم تشییع، ارزش رجایی و باهنر را نه در جایگاه سیاسی، بلکه در منش و هویت اصیل‌شان جستجو کرد و آنان را این‌گونه به تاریخ معرفی نمود: «این رجایی مگر که بود که با قاطعیت و با صراحت و با پایبندی‌اش به مکتب، قدرت‌ها و قطب‌های بزرگ جهانی را خسته کرده و به‌زانو درآورد؟ او [...] یک معلم بود که با حقوق ناچیزی زندگی را می‌گذراند. انسان متواضعی بود که هیچ ادعایی نداشت. باهنر هم طلبه زحمت‌کشیده و سخت‌کوش و مقاوم و با ایمانی بود که عمر خود را در راه اعتلای اسلام گذراند.»(۲)

این سخنان نشان می‌دهد که از نگاه آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه، ارزش اصلی این دو شهید نه در مسئولیت سیاسی‌شان، بلکه در سبک زندگی، ساده‌زیستی و اخلاصشان بود؛ معیاری که در ادامه، در توصیف بسیاری از شهدای دیگر نیز مطرح می‌شود.
 
 سید شهیدان اهل قلم: شهادت در سنگر فرهنگ
مفهوم جهاد و شهادت به‌تدریج از عرصه نظامی و سیاسی فراتر رفت. یک دهه بعد، شهادت سید مرتضی آوینی نشان داد که سنگر فرهنگ نیز میدانی برای نثار جان است. این رخداد از معدود مواردی است که حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه درباره آن، علاوه بر پیام رسمی، در سال‌های بعد نیز بارها به شخصیت و نقش فرهنگی شهید بازگشتند.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه که در مراسم تجلیل از پیکر شهید آوینی شرکت کردند، همواره نگاهی ویژه به شخصیت او داشتند. در نگاه ایشان، آوینی صرفاً یک مستندساز یا نویسنده نبود؛ او هنرمندی بود که هنر را از سطح تکنیک، به مرتبه‌ای از تعهد و حقیقت‌جویی رساند. ۱۳۷۲/۰۱/۲۲

رهبر شهید انقلاب علاوه بر شرکت در مراسم تشییع این شهید در صفحه‌ی اول قرآنی که آن را به خانواده‌ی شهید آوینی هدیه کردند، این عبارت را به دست‌خط خود نوشتند: «به یاد شهید عزیز، سید شهیدان اهل قلم، آقای سیدمرتضی آوینی که یادش غالباً با من است این قرآن به خانواده گرامی‌اش اهدا می‌گردد.» ۱۴۰۴/۰۱/۱۸
 
 اندوه فرمانده کل قوا
نمونه بعدی، اندوه رهبر شهید انقلاب را نه در قامت سخنرانی یا مرثیه، بلکه در جایگاه فرمانده کل قوا به نمایش می‌گذارد. منصور ستاری، فرمانده نیروی هوایی ارتش، در ۱۵ دی ۱۳۷۳ در سانحه سقوط یک فروند هواپیمای ترابری نظامی جت‌استار (JetStar)، به همراه جمعی از فرماندهان ارشد نیروی هوایی، به شهادت رسید. این هواپیما پس از بازگشت از مأموریت بازدید از پروژه‌های نظامی در جنوب کشور، هنگام نزدیک‌شدن به فرودگاه اصفهان دچار سانحه شد و سقوط کرد.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه، در مقام فرمانده کل قوا، از فقدان فرمانده نیروی هوایی و شماری دیگر از مقامات بلندپایه این نیرو عمیقاً متأسف و اندوهگین بودند. ایشان در مراسم تشییع پیکرهای شهدای این سانحه شرکت کردند و یاد مجاهدت‌ها و فداکاری‌های بزرگ آنان را در صحنه‌های دفاع از حق در برابر باطل گرامی داشتند. ۱۳۷۳/۱۰/۱۸
 
 صیاد دل‌ها: شهادت، پاداش یک عمر مجاهدت
شهادت صیاد شیرازی در روایت رهبر انقلاب، نقطه‌ی اوج یک مسیر طولانی مجاهدت تلقی می‌شود. پس از ترور سپهبد علی صیاد شیرازی در ۲۱ فروردین ۱۳۷۸، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه با حضور در مراسم تشییع، نماز میت را بر پیکر وی اقامه کردند.

در مراسم تشییع سخنرانی عمومی انجام نشد، اما در بیانات مربوط به مراسم اعطای درجه شهید علی صیاد شیرازی به فرزند این شهید، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه نگاهی خطی به زندگی او ارائه دادند؛ نگاهی که در آن شهادت نتیجه طبیعی یک زیست طولانی در مسیر مجاهدت است، نه یک حادثه تصادفی. در این چارچوب، ارزش فرد در طول زندگی‌اش به نقطه‌ای می‌رسد که شهادت به‌عنوان «پاداش معنوی» تعریف می‌شود: «شهید عزیز ما، امیر سپهبد علی صیاد شیرازی، حقیقتاً یکی از برجسته‌ترین چهره‌های نظامی و انقلابی کشور بود. اخلاص، ایمان، شجاعت، ابتکار و روحیه جهادی او، از وی شخصیتی ساخته بود که فقدانش برای نیروهای مسلح و ملت ایران سنگین بود. [...] درجه‌ی شهادت حقّاً و انصافاً زیبنده‌ی «صیاد» بود. بزرگ‌ترین اجر برای مردی که همه‌ی جوانی و مدّت طولانیِ بعد از انقلاب تا امروز را در خدمت اسلام و در راه مجاهدت، با صفا و اخلاص و فداکاری و بدون هیچ توقّع و زیاده‌طلبی سپری کرده بود، همین شهادت بود.» ۱۳۷۸/۰۱/۲۴
 
 آرزوی شهادت در واپسین دیدار
نگاه به شهادت به عنوان یک نقطه اوج مطلوب، در روایت مربوط به سردار احمد کاظمی، بُعدی معنوی و شخصی‌تر به خود گرفت. در ۱۹ دی ۱۳۸۴، جمعی از فرماندهان سپاه پاسداران، از جمله سردار احمد کاظمی، در سانحه سقوط هواپیما به شهادت رسیدند. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه در مراسم تشییع آنان حضور یافتند و نماز میت را اقامه کردند.

رهبر شهید انقلاب چند سال بعد در دیدار فرماندهان سپاه، خاطره آخرین دیدار خود با شهید کاظمی را چنین بیان کردند:
«دو هفته پیش از شهادت، آمد پیش من و گفت: دعا کنید روسفید بشوم؛ دعا کنید شهید بشوم...» ۱۳۸۴/۱۰/۲۱

 خانواده شهدا
شهادت حسن تهرانی مقدم، پدر موشکی ایران، در سال ۹۰ بُعد جدیدی را آشکار ساخت. در ۲۳ آبان ۱۳۹۰، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در مراسم تشییع پیکر شهید حسن طهرانی‌مقدم حضور یافتند. در این مراسم سخنرانی عمومی ایراد نشد؛ اما ایشان با حضور در منزل شهید، با خانواده‌اش دیدار و گفتگو کردند و نکته‌ای را برجسته ساختند که در روایت‌های پیشین کمتر بدان پرداخته شده بود: نقش خانواده در کنار شهید.

ایشان با اشاره به همت والا و تلاش‌های خالصانه حسن طهرانی‌مقدم خاطرنشان کردند: «خانواده‌های این عناصر فعال، در اجر و ثواب آن‌ها سهیم‌اند.» حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه صبر خانواده‌های شهدا را ذخیره‌ای ارزشمند برای آخرت دانستند و تأکید کردند کشور و انقلاب همچنان در مسیر خواست و اراده شهدا به پیشرفت و حرکت پویای خود ادامه خواهد داد. ۱۳۹۰/۰۹/۰۱
 
 شهادت به مثابه پدیده‌ای اجتماعی
در حالی که بسیاری از شهدای پیشین، شخصیت‌های شناخته‌شده‌ای بودند، شهادت محسن حججی، رزمنده جوان مدافع حرم، نشان داد که چگونه جان‌فشانی یک فرد گمنام می‌تواند به یک پدیده اجتماعی فراگیر تبدیل شود.

پس از بازگشت پیکر این شهید به کشور، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه پیش از آغاز مراسم رسمی تشییع، در مسجد امام حسین علیه‌السلام تهران بر پیکر وی حاضر شدند، فاتحه قرائت کردند و دقایقی با خانواده شهید به گفتگو پرداختند.

چند روز بعد، در دیدار رسمی خانواده شهید حججی با رهبر انقلاب، ایشان این شهید را نه به‌عنوان شهیدی برتر از دیگران، بلکه به‌عنوان نماینده و سخنگوی همه شهدای مظلوم توصیف کردند: «امروز نام حججی یک نام برجسته و ممتاز و درخشانی در سرتاسر کشور شده، این به برکت مجاهدت جوان شما و شهادت مظلومانه‌ی او است. البتّه شهدای ما همه‌شان عزیزند و همه‌شان مظلومند. غیر از محسن شما -محسن ما- شهدای دیگری هم هستند که آن‌ها هم به همین ترتیب به شهادت رسیدند. شهدایی داریم که از این قبیل هستند؛ درجات همه‌ی آن‌ها عالی است، همه‌ی آن‌ها پیش خدای متعال عزیزند. منتها همچنان‌که وقتی یک جماعتی، یک جمعی، یک جایی هستند، یک نفر از این‌ها به‌عنوان نماینده حرف می‌زند و سخنگوی آن‌ها می‌شود، این شهید محسن نماینده‌ی همه‌ی این شهدای مظلوم شد؛ در واقع، سخنگوی این‌ها شد. خدای متعال این شهید را عزیز کرد، بزرگ کرد.»۱۳۹۶/۰۷/۱۱
 
ایشان همچنین حضور گسترده مردم در آیین تشییع شهید حججی را نشانه‌ی زنده‌بودن فرهنگ شهادت در جامعه ایران دانستند و تأکید کردند که این شهید توانست با رفتار و نحوه‌ی شهادت خود، پیام ایثار و مقاومت را به افکار عمومی منتقل کند. شهادت محسن حججی، از رزمندگان مدافع حرم، در مرداد ۱۳۹۶ بازتاب گسترده‌ای در جامعه ایران داشت.

 سردار بی‌مرز: شهادت در مقیاس فراملی
اگر بازتاب اجتماعی شهادت شهید حججی در سطح ملّی برجسته بود، شهادت سپهبد قاسم سلیمانی در ۱۳ دی ۱۳۹۸ بازتابی فراملّی و پایدار یافت که خود به موضوع اصلی سخنان رهبر شهید انقلاب بدل شد. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه در آیین وداع با پیکر شهدای این حادثه در تهران حضور یافتند و نماز میت را بر پیکر سپهبد سلیمانی، ابومهدی المهندس و دیگر شهدا اقامه کردند.

در این مراسم، ایشان به دلیل اقامه نماز و شرایط خاص مراسم، سخنرانی مفصلی ایراد نکردند؛ اما با حضور در منزل این شهید فرمودند: «خدا را شاکریم که اجر دنیوی شهید سلیمانی را جلوی چشم ما هر روز دارد به این شخص بزرگ و به این شخصیّت برجسته اهدا می‌کند. آنچه شما ملاحظه می‌کنید، این بسط و نشر اسم و یاد ایشان، اجر دنیایی این بزرگوار است؛ اجر اخروی را اصلاً ماها تصوّرش را نمی‌توانیم بکنیم و نمی‌توانیم بفهمیم که چیست؛ این اجر دنیایی است. من تصوّر می‌کنم از روزی که ایشان شهید شده تا امروز، اسم شهید سلیمانی و یاد شهید سلیمانی و خصوصیّاتی از شهید سلیمانی، چندین برابرِ زمانِ حیاتش در بین مردم دارد منتشر می‌شود. این همان حرفی است که یک وقتی کسی گفته بود که «شهید سلیمانی» از «قاسم سلیمانی» برای ما خطرناک‌تر است!» ۱۴۰۰/۱۰/۱۱

این تعبیر، به قدرت بسیج‌کنندگی و الهام‌بخشی شهادت در سطحی فراتر از مرزهای ملّی اشاره داشت. ایشان همچنین بر پرهیز از تقلیل شخصیت سلیمانی به یک فرمانده نظامی تأکید کردند و او را الگویی چندوجهی از اخلاص، شجاعت و مردم‌داری دانستند.
 
 شهید خدمت: بازتعریف شهادت در عرصه مدیریت
از میدان‌های نبرد فرامرزی، مفهوم شهادت با درگذشت رئیس‌جمهور سید ابراهیم رئیسی و همراهانش، بار دیگر به عرصه مدیریت داخلی بازگشت و اصطلاح «شهید خدمت» را برجسته ساخت. حادثه سقوط بالگرد حامل آیت‌الله سید ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران و همراهانش در ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۳ رخ داد. پس از تأیید شهادت رئیس‌جمهور و همراهان وی، آیین‌های وداع و تشییع در شهرهای مختلف برگزار شد.

در دوم خرداد ۱۴۰۳، مراسم رسمی تشییع پیکر رئیس‌جمهور شهید و دیگر شهدای خدمت در دانشگاه تهران و سپس در خیابان‌های منتهی به میدان آزادی برگزار شد. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه در این مراسم حضور یافتند و بر پیکر شهید سید ابراهیم رئیسی، حسین امیرعبداللهیان، محمدعلی آل‌هاشم، مالک رحمتی و دیگر همراهان نماز اقامه کردند. این مراسم با حضور گسترده مردم و مسئولان داخلی و خارجی برگزار شد.

در شامگاه همان روز، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه با حضور در منزل شهید رئیسی، با خانواده ایشان دیدار کردند. ایشان ضمن تسلیت به خانواده رئیس‌جمهور شهید، فقدان وی را «خسارتی سنگین و غیرقابل جبران» توصیف کردند و در ادامه بر تداوم اثرگذاری شهید پس از شهادتش تأکید کردند: «آقای رئیسی بعد از حیاتشان هم خدمات ارزنده‌ای به کشور کردند.»

رهبر شهید انقلاب همچنین به اظهار لطف، محبت و ارادت مردم پس از وقوع حادثه در شهرهای مختلف اشاره کرده و افزودند: «این اجتماعات که با دعا و روضه برای سلامتی رئیس‌جمهور همراه بود، نشان‌دهنده‌ی دلبستگی مردم به انقلاب و شعارهای انقلاب اسلامی است.»

ایشان با بیان اینکه شهید رئیسی مظهر شعارهای انقلاب اسلامی بود، گفتند حرف‌های اصلی انقلاب از زبان رئیس‌جمهور خارج می‌شد و ایشان این شعارها را شعارهای خود قرار داده بود. ۱۴۰۳/۰۳/۰۲
 
 جایگاه ویژه شهادت
حضور حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه در آیین‌های تشییع شهدا، در طول بیش از چهار دهه، نشان‌دهنده جایگاه ویژه فرهنگ ایثار و شهادت در منظومه فکری ایشان بود. این حضورها، همراه با پیام‌ها، دیدارها و بیانات پس از شهادت، بیانگر آن است که از نگاه ایشان، شهدا سرمایه‌های معنوی و الگوهای ماندگار جامعه اسلامی هستند و آیین‌های تشییع نیز فرصتی برای زنده نگه داشتن آرمان‌های انقلاب، تکریم مجاهدت شهیدان و تقویت پیوند مردم با فرهنگ مقاومت به شمار می‌رود.