روایت پرچم ایران

 ۲۵ تیر ۱۳۵۹، طرح پرچم جمهوری اسلامی ایران به تصویب شورای انقلاب رسید و از آن روز، نمادی از یک حرکت جمعی به سوی آرمان‌های انقلاب اسلامی شد، نمادی که گاه در دیگر کشورها نیز برای تأکید بر این پیام بالا برده می‌شد. حال این پرچم، چند ماه است که در دستان ملّت مبعوث شده در اهتزاز است، رخدادی که فرجام آن قطعا پیروزی است که امام شهید در این خصوص گفته بود: «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَیوْمَ یقُومُ الْأَشْهَادُ(۱) این قرآن است. [...] مؤمنان خیال نکنند ما حواله‌ى آنها را فقط به قیامت مى‌دهیم. در دنیا هم لذت پیروزى و شهد نصرت بر دشمنان را خواهید چشید، این وعده‌ى خداست. یعنى به طور قطع و یقین خداى متعال این وعده را به من، به شما و به همه‌ى آحادى که امروز در زیر پرچم جمهورى اسلامى قرص و محکم ایستادند و مبارزه مى‌کنند داده، تخلف ندارد، تبدیل‌پذیر نیست فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَهِ تَبْدِیلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَهِ تَحْوِیلًا(۲)»۱۳۶۶/۴/۲۸ 
به بهانه سالگرد این رویداد، بخش «درس و عبرت تاریخ» رسانه KHAMENEI.IR به بازخوانی ماجرای تثبیت پرچم جمهوری اسلامی ایران پرداخته است.
 
  پرچم و نشان ملّی هر کشور، فراتر از یک علامت ساده، تجلی‌گاه هویت، باورها و تحولات تاریخی آن ملّت است. در ایران نیز، نمادهای رسمی در گذر زمان دستخوش دگرگونی‌های معناداری شده‌اند. با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ و پایان یافتن نظام سلطنتی، ضرورت تغییر نشان باستانی «شیر و خورشید» و جایگزینی آن با نمادی که بازتاب‌دهنده روح استقلال‌طلبی و هویت اسلامی نظام جدید باشد، به شدت احساس می‌شد.
 
 بازنگری
از نخستین روزهای پیروزی، بخشی از تبلور آرمان‌های انقلاب اسلامی در بازنگری در نمادها و نشانه‌های رسمی کشور بازنمایی شد. امری که در هدایت جمعی به سوی اهداف مؤثر بود. پرچم نیز به یکی از نخستین موضوعات مورد توجه مسئولان تبدیل شد. نخستین جرقه‌های تغییر در اسفند ۱۳۵۷ زده شد. امام خمینی رحمه‌الله‌علیه در ۱۰ اسفند ۱۳۵۷ طی بیاناتی صریح، خواستار پاکسازی نمادهای طاغوتی شدند و فرمودند: «بیرق ایران نباید بیرق شاهنشاهی باشد، آرم‌های ایران نباید آرم‌های شاهنشاهی باشد؛ باید آرم‌های اسلامی باشد... باید این «شیر و خورشید» منحوس قطع بشود».(۳)

از همان روزهای اول پیروزی انقلاب و خصوصاً پس از برگزاری موفقیت‌آمیز رفراندوم نظام جمهوری اسلامی ایران، شکل و آرم و نشانه اصلی مورد بحث بود. گروهی تأکید داشتند که همان آرم شیر و خورشید، نشان جمهوری اسلامی باشد و می‌گفتند که این نقش از آثار تاریخی گرفته شده، نشانه ایرانیت است و مردم نیز با آن آشنایی دارند؛ اما امام فرمودند آرم جدیدی طراحی شود.(۴)

در مورد رنگ‌های سبز، قرمز و سفید مخالفتی نبود؛ اصل، نشان مرکزی پرچم بود که باید به‌نحوی محتوای حکومت اسلامی را بیان کند. هنگام تهیه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز به این مسئله توجه شد و ضمن تأیید رنگ‌های پرچم رسمی ایران در اصل هجدهم، تصویب شد که این پرچم با علامت مخصوص جمهوری اسلامی و شعار «الله اکبر» مورد استفاده قرار گیرد.(۵)
 
 طراحی نشان جدید
در کنار تثبیت جایگاه پرچم جمهوری اسلامی، مسئله طراحی و انتخاب نشان مخصوص این پرچم نیز از موضوعات مهمی بود که پس از انقلاب مورد توجه قرار گرفت. به همین دلیل، فرآیند طراحی این نشان با دقت و بررسی دیدگاه‌های مختلف انجام شد تا نمادی متناسب با مبانی اعتقادی و ساختار سیاسی نظام جدید انتخاب شود.

در اجرای قانون اساسی، مسابقه‌ای برای طراحی آرم برگزار شد که از میان طرح‌های متعدد، اثر «حمید ندیمی» (دکترای مهندسی معماری از انگلستان و دانشیار دانشگاه شهید بهشتی) برگزیده شد. این طرح ابتدا در جلسه ۱۵ اردیبهشت ۱۳۵۹ در شورای انقلاب به تصویب رسید. سپس در تاریخ ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۹ برای شرح جزئیات و تأیید نهایی خدمت امام خمینی رحمه‌الله‌علیه ارائه گردید و با تأیید ایشان، به عنوان نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران بدل شد.(۶)
 
 فلسفه نشان
حمید ندیمی، طراح نشان جمهوری اسلامی ایران، درباره مبانی طراحی این آرم توضیح داده است که هدف اصلی، خلق نمادی بود که بتواند محتوای حکومت اسلامی را در قالبی ساده، موجز و نمادین بیان کند. به گفته او، از آنجا که غایت حکومت اسلامی رشد و تکامل انسان به سوی خداوند است، کلمه «الله» به‌عنوان محور اصلی طراحی انتخاب شد. با این حال، هدف صرفاً نگارش این کلمه به صورت معمول نبود، بلکه تلاش شد با خلاصه‌سازی و دگرگون کردن فرم آن، نشانی مستقل و استعاری پدید آید که افزون بر خوانده شدن واژه «الله»، حامل مفاهیم بنیادین حکومت اسلامی نیز باشد.(۷)

ندیمی معتقد بود این نشان باید مفاهیمی را که در قرآن با عناوینی همچون «کتاب»، «میزان» و «حدید» از آنها یاد شده است، در خود جای دهد؛ مفاهیمی که به ترتیب بیانگر مبانی اعتقادی، عدالت و تعادل، و قدرت و استحکام هستند. از همین رو، ترکیب نهایی آرم علاوه بر نمایش کلمه «الله»، به صورت رمزی این مفاهیم را نیز بازتاب می‌دهد. ویژگی‌های بصری نشان نیز بر همین مبنا شکل گرفته است: پنج جزء اصلی آرم، که چهار جزء آن به صورت هلالی طراحی شده‌اند، در مجموع فرمی گیاه‌گونه را تداعی می‌کنند که نماد رشد و تعالی است. این پنج بخش همچنین یادآور پنج اصل بنیادین اسلام بوده و عنصر مرکزی، اصل توحید را به‌عنوان محور و پایه اصلی نشان می‌دهد. در عین حال، ساختار کلی آرم به‌گونه‌ای طراحی شده که عصاره عبارت «لا اله الا الله» نیز در آن مستتر باشد.(۸)

علاوه بر آن، این پنج جزء در مذهب تشیع، نمایانگر پنج اصل دین (توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد) هستند. همچنین انتخاب رنگ‌ها در پرچم نیز بار معنایی عمیقی یافت؛ رنگ سبز نشانه اعتقاد به اسلام، رشد و شکوفایی، رنگ سفید نماد صلح و خلوص، و رنگ سرخ نشانگر خون شهدا، حماسه و قدرت در راه حق است.(۹)

در بخش میانی نشان، عنصر قائم همراه با نشانه تشدید، ضمن تداعی شکل شمشیر، نمادی از قدرت، استواری و ایستادگی به شمار می‌رود که اشاره‌ای به مفهوم «حدید» دارد. همچنین تقارن کامل اجزای نشان، بیانگر تعادل و توازن یا همان «میزان» است. به گفته ندیمی، افزون بر این مفاهیم، طراحی آرم بر پایه نظامی هندسی استوار است و نسبت‌های آن در قالب یک دایره و با بهره‌گیری از تقاطع دو ستاره پنج‌پر تنظیم شده است؛ امری که هماهنگی و انسجام بصری نشان را تضمین می‌کند.(۱۰)
 
 تصویب نهایی
پس از نهایی شدن طراحی و تأیید نشان جمهوری اسلامی، سرانجام در تاریخ ۲۵ تیر ۱۳۵۹ طرح پرچم جمهوری اسلامی ایران به تصویب شورای انقلاب رسید و در ۷ مرداد ۱۳۵۹ از سوی رئیس‌جمهور وقت به وزارت کشور ابلاغ شد. بر اساس اصل هجدهم قانون اساسی، پرچم رسمی ایران از سه رنگ سبز، سفید و سرخ با علامت مخصوص جمهوری اسلامی ایران و شعار «الله اکبر» به رسمیت رسید.

بر اساس این مصوبه، علامت مخصوص جمهوری اسلامی ایران به رنگ سرخ در مرکز پرچم قرار گرفت. شعار «الله اکبر» به رنگ سفید و با خط کوفی بنایی، به نشانه روز پیروزی انقلاب اسلامی در بیست و دوم بهمن، در مجموع ۲۲ بار (۱۱ بار در نوار سبز و ۱۱ بار در نوار سرخ) به صورت حاشیه در مرز رنگ‌ها تکرار شده است. همچنین تأکید شد که مشخصات هندسی و فنی دقیق پرچم مطابق استانداردهای مصوب مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران تهیه و اجرا شود.(۱۱)

یکی از حواشی تاریخی جالب در خصوص مشخصات پرچم، اختلاف بر سر رنگ نشان مرکزی (آرم الله) بود. در مصوبه اولیه شورای انقلاب و با تأیید امام خمینی رحمه‌الله‌علیه، مقرر شده بود که نشان جمهوری اسلامی به رنگ «سبز» (به نشانه رشد و تعالی) در وسط پرچم نقش ببندد؛ اما ابوالحسن بنی‌صدر، رئیس‌جمهور وقت، در هنگام ابلاغ مصوبه، این رنگ را به «قرمز» تغییر داد؛ در نهایت نیز همین رنگ اجرا و عمومی می‌شود.(۱۲)

با اجرای این مصوبه، پرچم جمهوری اسلامی ایران از سال ۱۳۵۹ به‌عنوان پرچم رسمی کشور در تمامی نهادهای داخلی، نمایندگی‌های سیاسی و مجامع بین‌المللی مورد استفاده قرار گرفت.(۱۳)
 
 پرچم به مثابه هویت
بررسی سیر تحول پرچم و نشان رسمی ایران نشان می‌دهد که نمادهای ملّی، فراتر از طرح‌ها و رنگ‌ها، آینه تمام‌نمای تحولات سیاسی، اجتماعی و اعتقادی یک ملّت هستند. با پیروزی انقلاب اسلامی، نشان سابق جای خود را به نمادی داد که برآمده از بطن مطالبات هویتی و دینی مردم ایران بود. این دگرگونی، صرفاً یک تغییر گرافیکی ساده نبود؛ بلکه به مثابه اعلام موجودیت یک نظام فکری و سیاسی جدید در جهان تلقی می‌شد.

امام شهید در اجتماع راهیان کربلا در مجموعه‌ى ورزشى آزادى با اشاره به این رویکرد، فرمودند: «ببینید امروز ایران چه خبر است، ببینید از اطراف این اقیانوس عظیم انسانى چه طوفانها در حال بلند شدن است. امواج انسانهاى فداکار حد و مرز و منطقه و استان نمى‌شناسد، از شرق کشور، از غرب کشور، از شمال کشور، از جنوب کشور، از همه‌ى استانها، از همه‌ى شهرها، از همه‌ى قشرها، از همه‌ى زبانها، از همه‌ى قومیتها، شیعه و سنى، ترک و فارس و کرد و عرب و بقیه‌ى اقوام ایرانى، مردم روستاها، مردم شهرها، قشرهاى مختلف مثل امواج خروشانى راه افتادند از اطراف این اقیانوس بى‌کرانه‌ى انسانى، کجا مى‌روند؟ مى‌روند تا با دست تواناى خودشان پرچم جمهورى اسلامى را که پرچم قرآن و اسلام هست آنچنان راسخ در سرزمین تاریخ و زمان خودشان فرو ببرند که دیگر هیچ طوفانى نتواند آن را تکان بدهد. این آگاهى مردم ما است.»۱۳۶۴/۱۰/۷

این امر منحصر به خاک کشورمان نبود. به عنوان نمونه یک بار ایشان با اشاره به همدلی آزادگان جهان پس از ارتحال امام خمینی فرمودند: «مردم یک کشور بیگانه که نه زبان ما را مى‌دانند و نه حتّى با الفباى فرهنگ ما آشنا هستند، در فقدان امام عزیز ما به سرشان مى‌زنند و اشک مى‌ریزند و پرچم جمهورى اسلامى را جلوى راهپیماییشان حرکت مى‌دهند و به آن افتخار مى‌کنند. آنها در این مصیبت بزرگ، احساس مى‌کنند پدر مهربانى را از دست داده‌اند.»۱۳۶۸/۳/۲۳

این امر دایره همدلی با ایرانیان را به فراتر از خاک آن، در مرز افکار مردم ایران رسانده بود. آنچنان که در قلب اروپا، پرچم ایران بالا گرفته می‌شد. رهبر شهید با اشاره به این امر، فرمودند: «ما پرچم اسلام را بلند مى‌کنیم، و هر کس که در دلش شعله‌ى اسلام هست، به طور طبیعى دور این پرچم جمع مى‌شود. ما چه وقت رفتیم در بوسنى هرزگوین تبلیغ جمهورى اسلامى را بکنیم؟ ببینید آن‌جا پرچم جمهورى اسلامى چقدر عزیز است! هرجا که ملتى به نام اسلام سربلند کرد و زبان باز کرد، بلاشک بدانید آن‌جا نام ملت ایران، نام عزیز و محترمى است.»۱۳۷۱/۸/۲۷
 
 یک بیانیه تصویری
در حقیقت، پرچم جمهوری اسلامی ایران را باید به مثابه یک «بیانیه تصویری» و مانیفست انقلاب اسلامی دانست؛ نمادی که در قالب یک فرم ساده، جهان‌بینی انقلاب و رسالت تاریخی ملّت ایران را در خود جای داده است. این پیوند تنها به طراحی ظاهری محدود نمی‌شود و در کلام و توصیه‌های رهبران انقلاب نیز ریشه دارد. رهبر شهید انقلاب، آیت‌الله سید علی خامنه‌ای رضوان‌الله‌علیه، با نگاه به جایگاه این نماد در حافظه جمعی مردم، بر زنده‌نگهداشتن آن تأکید کرده و فرمودند: «در دهه فجر بر سر در هر خانه‌ای پرچم بزنید، پرچم جمهوری اسلامی را در سطح شهرها و روستاها به اهتزاز در بیاورید. نشان بدهید که ملت این خاطره را گرامی می‌دارد.»۱۳۵۹/۱۱/۱۷

فراتر از این، آنچه اخیراً نیز قابل مشاهده بوده، رشد نوعی پیوند عاطفی و خودجوش میان مردم و پرچم ملّی است. حضور پرچم در مناسبت‌های ورزشی، اجتماعات مردمی، مراسم تشییع شهدا، و حتی فضای مجازی، نشان می‌دهد که این نماد به مثابه یک هویت مشترک و نقطه اتصال نسل‌های مختلف جامعه ایرانی عمل می‌کند. این جلوه‌های زیبای اجتماعی نشان می‌دهد که پرچم، به نقطه پرگار همبستگی، انسجام ملّی و هویت یکپارچه ایرانیان در مواجهه با فراز و نشیب‌ها تبدیل شده است. همان‌گونه که رهبر شهید انقلاب اسلامی در تبیین رسالت پاسداشت این نماد ملّی فرمودند: «این پرچم بایستی برافراشته بماند. اگر توانستیم خودمان را به عمق و ژرفای این کلمه پرمغز - جمهوری اسلامی - هرچه بیشتر نزدیک کنیم، موفقیت‌ها روزبه‌روز افزایش خواهد یافت.»۱۳۸۹/۱۱/۱۹