انسجام ملی و آزمون کارآمدی

 حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار مردم آذربایجان شرقی ضمن تأکید بر شکست دشمن در فتنه آمریکایی-صهیونی ۱۴۰۴ و پیروزی ملّت ایران در این قضیه فرمودند: «خب آنچه پیش آمد، شکست دشمن و پیروزی ملّت ایران بود؛ این، معلوم و مشخّص است. بعد هم که آن راه‌پیمایی عجیب بیست‌ودوّم دی و بعد هم بیست‌ودوّم بهمن که واقعاً آیت الهی بود این حرکت عظیم و متراکم مردم. این [یک] سیاست. سیاستهای بعدی هم هست.‌ بنده نمیخواهم به طور قاطع بگویم، لکن میخواهم بگویم ملّت ایران که توانسته از بدخواهی دشمن و‌ توطئه‌ی دشمن این‌جور پیروز بیرون بیاید، این پیروزی را باید حفظ کند که آن هم با آمادگی است، با هوشیاری است، با اتّحاد ملّی است.» ۱۴۰۴/۱۱/۲۸
رهبر انقلاب، بارها بر ضرورت «انسجام ملّی» تأکید کرده‌اند. این تأکید تنها یک توصیه اخلاقی نیست؛ بلکه در شرایط پیچیده امروز کشور، به یک متغیر راهبردی و حیاتی تبدیل شده است. فشارهای خارجی، جنگ روایت‌ها و برخی مسائل داخلی، ضرورت هم‌افزایی ملّی را دوچندان کرده است.
رسانه KHAMENEI.IR بر همین اساس در گفتاری از سیدابراهیم سرپرست سادات، دانشیار علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، نقش کارآمدی در حکمرانی اسلامی و تأثیر آن بر تقویت انسجام ملّی، افزایش اعتماد عمومی و پایداری سرمایه اجتماعی را بررسی کرده است.

  پرسش کلیدی این است که انسجام ملّی چگونه شکل می‌گیرد و چه عواملی آن را پایدار می‌کند؟
 انسجام ملّی را نمی‌توان صرفاً به معنای سکوت یا هم‌راستایی ظاهری دانست. جامعه‌ای زنده و متکثر، همواره نظرات و سلایق مختلف دارد. انسجام واقعی زمانی ایجاد می‌شود که این تکثر در چارچوب اصول مشترک مدیریت شود و میان مردم و حاکمیت، رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد، عدالت و امید به آینده برقرار باشد. به تعبیر پژوهشگران علوم سیاسی، انسجام محصول تعامل میان سرمایه اجتماعی، مشروعیت، کارآمدی حکمرانی، عدالت و مشارکت فعال سیاسی است؛ هیچ‌یک از این عناصر به تنهایی کافی نیست.

در شرایط کنونی، مؤلفه «کارآمدی» نقش پیشران دارد. تجربه تاریخی نشان می‌دهد مشروعیت بدون کارآمدی، راه به جایی نمی‌برد. بر اساس مطالعات جامعه‌شناسی سیاسی، نظام‌هایی که در حل مشکلات ملموس مردم ناکام‌اند، با کاهش اعتماد عمومی و کاهش سرمایه اجتماعی مواجه می‌شوند. از این منظر، کارآمدی  و مطالبه آن، نه تنها یک شاخص مدیریتی، بلکه تجلی عینی مشروعیت و برایند پایبندی به اصول انقلاب است.

رجوع به سیره حضرت امام علی علیه‌السلام نیز گواه جایگاه والای کارآمدی است. در نامه به مالک اشتر، چهار محور «جبایه خراج‌ها، جهاد عدوها، استصلاح اهل‌ها و عماره بلادها» به عنوان دستورالعمل عملی اداره جامعه ارائه شده است. این چهار محور نشان می‌دهد که حکمرانی موفق نیازمند کارآمدی مالی، امنیتی، اجتماعی و توسعه‌ای است:
 ۱. کارآمدی مالی: نحوه صحیح جمع‌آوری و خرج کردن منابع، تضمین پایداری اقتصاد و رضایت مردم.
 ۲. کارآمدی دفاعی و امنیتی: حفظ مرزها و امنیت داخلی و خارجی، تأمین آرامش جامعه و بازدارندگی در برابر تهدیدات.
 ۳. کارآمدی اجتماعی: اصلاح امور مردمان و به صلاح در آوردن کارهای آنها تا  اصلاح تربیتی و معنوی جامعه.
 ۴. کارآمدی توسعه‌ای و عمران: آبادانی سرزمین، پیشرفت های زیربنایی و ایجاد فرصت‌های واقعی و برابر برای رشد همگانی.

این چهار محور جلوه‌های عملی عدالت و کارآمدی در حکومت هستند. نحوه جمع‌آوری و خرج کردن بیت‌المال، اصلاح زندگی مردم، حوزه دفاعی و عمران سرزمین و پیشرفت جامعه، همه نشان از اهمیت کارآمدی دارد. حکومتی که کارآمد است، باید در بیت المال و مالیات و جمع و خرج آن، اصلاح زندگی مردم، امنیت و پیشرفت کشور متقن عمل کند و برای تحقق آن، ضمانت‌ها و ابزارهای عدالت حقیقی را فراهم آورد.

در همان فردای تجاوز رژیم صهیونیستی به خاک کشور عزیزمان، در جمع‌های خانوادگی، آنچه بالعیان دیده می‌شد و دل مردم ایران را خنک می‌کرد، اصابت موفق موشک‌های ایرانی در سرزمین‌های اشغالی بود. این موفقیت، بدون تردید، نشان از کارآمدی نظام اسلامی در حوزه دفاعی داشت و حتی بر معادلات جنگ و پایان آن تأثیر گذاشت. هرچند اقتدار دفاعی در شرایط تهدید خارجی می‌تواند موجب شکل‌گیری «همگرایی در برابر تهدید» شود، اما انسجام پایدار تنها زمانی حاصل می‌شود که امنیت، معیشت و رضایت مردم و همه وجوه مورد تأکید در نامه مالک اشتر تأمین گردد.

امروز میدان اصلی آزمون کارآمدی، اقتصاد و معیشت است. تورم مزمن و مستمر، کاهش قدرت خرید، مشکل تأمین مسکن و اشتغال، مستقیماً بر اعتماد عمومی اثر می‌گذارد. تحقیقات توسعه سیاسی نشان می‌دهد که فاصله میان انتظار مردم و تحقق وعده‌ها می‌تواند به نارضایتی سیاسی و کاهش مشارکت اجتماعی منجر شود. از این منظر، توجه مکرر رهبر انقلاب در نام‌گذاری سال‌ها بر خواسته‌های اقتصادی، ناظر به همین پیوند میان کارآمدی اقتصادی و انسجام اجتماعی است.

معیشت چنان پراهمیت است که در احسن القصص قرآن شاهدیم پیامبر مخلص خداوند، ۱۴ سال، داوطلبانه همت خود را مصروف بهبود و تضمین معیشت مردم قرار داده است. کیفیت زندگی مادی مردم، مستقیماً بر صلاح زندگی، رضایتمندی و مشارکت آنها در فعالیت‌های مدنی و سیاسی، از خراج‌دهی و انتخابات گرفته تا دفاع از وطن و تربیت اخلاقی و معنوی، اثرگذار است. اگر این امر اصلاح نشود، زندگی مردم سامان نیابد و احساس آبادی و رضایت نکنند، در عصر آسان شدن مقایسه‌ها زیر سایه تکنولوژی، رسانه، رقابت‌ها و روایت‌ها، هر مسئله‌ای با هر دستاویزی قابلیت تبدیل به بحران سیاسی را خواهد داشت. منشأ شکل‌گیری برخی بحران‌های کشور، از جمله سال‌های ۱۳۹۶، ۱۳۹۸ و سال جاری ۱۴۰۴، عمدتاً اقتصادی بوده است.

سیاست، در زبان شرقی، معنایی جز تدبیر ندارد؛ باید در یک دست حکومت تدبیر و در دست دیگر او شمشیر باشد، اما شمشیر نیز در خدمت تدبیر و برای اصلاح، تضمین قراردادها، نظم در داخل و بازدارندگی خارجی و باز در خدمت صلاح و رضایت مردمان است. ادبیات دینی ما سرشار از توجه به مردم به عنوان عیال خداوند و تدبیر شایسته امور آنها است.

مردم ایران نشان داده‌اند که پای انقلاب و رهبری ایستاده‌اند و سرمایه عظیم وفاداری در اختیار نظام قرار داده‌اند. مسئله امروز، ضعف در کارآمدی است. هرجا بوروکراسی ناکارآمد، تصمیمات ناهماهنگ یا اولویت‌نشناسی دیده شود و به جای مبارزه ملموس با فساد و رانت خواری و ویژه خواری‌ها، فقط از آن سخن گفته و خبر داده شود، حتی با وجود سرمایه عظیم اعتقادی، انسجام اجتماعی آسیب می‌بیند.

دعوت رهبر انقلاب به انسجام، بیش از هر کسی، خطاب به مسئولان است. انسجام اجتماعی محصول عملکرد کارآمد، پاسخگویی شفاف و شایسته‌سالاری است. اگر مدیران بر اساس تخصص و گردش نخبگان انتخاب شوند، با روحیه جهادی و تلاش شبانه‌روزی کار کنند، اگر سیاست‌ها با اصلاح‌پذیری و ارزیابی مستمر همراه باشند و گزارش‌دهی صادقانه به مردم صورت گیرد، سرمایه اجتماعی تقویت خواهد شد. از منظر اندیشه سیاسی اسلامی، کارآمدی یک تکلیف شرعی است؛ حکومتی که به نام دین اداره می‌شود، باید در کارآمدی و عدالت نمونه و زبانزد باشد.

انسجام ملّی در نهایت، حاصل پیوند دو سرمایه است: سرمایه ایمانی مردم و سرمایه کارآمدی حاکمیت. هرچه فاصله میان وعده و عمل کمتر شود، اعتماد نهادی افزایش می‌یابد و همبستگی ملّی تعمیق می‌شود. در شرایط کنونی، کارآمدی نه یک مطالبه صرف، بلکه ترجمان انسجام ملّی، شرط بقا و استمرار پیشرفت و تکلیف انقلابی برای همه مسئولان است.