اطاعت نکردن از کافران، مقدمه «جهاد کبیر» است

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای: «در بین جهادها جهادی هست که خدای متعال در قرآن آن را «جهاد کبیر» نام نهاده: وَ جاهِدهُم بِه‌ جِهادًا کَبیرًا؛ در سوره‌ی مبارکه‌ی فرقان است؛ «بِه‌» یعنی به قرآن، «جاهِدهُم بِه‌» یعنی به‌وسیله‌ی قرآن با آنها جهاد کن؛ جِهاداً کَبیرًا. این آیه در مکّه نازل شده. درست توجّه کنند جوانهای عزیز! در مکّه جنگ نظامی مطرح نبود؛ پیغمبر و مسلمانها مأمور به جنگ نظامی نبودند، کاری که آنها میکردند کار دیگری بود؛ همان کار دیگر است که خدای متعال در این آیه‌ی شریفه میگوید: وَ جاهِدهُم بِه‌ جِهادًا کَبیرًا. آن کارِ دیگر چیست؟ آن کارِ دیگر، ایستادگی و مقاومت و عدم تبعیّت (است.) فَلا تُطِعِ الکافِرینَ وَ جاهِدهُم بِه‌ جِهادًا کَبیرًا؛ از مشرکین اطاعت نکن. اطاعت نکردن از کفّار همان چیزی است که خدای متعال به آن گفته جهاد کبیر.» ۱۳۹۵/۰۳/۰۳
رسانه KHAMENEI.IR به مناسبت فرارسیدن ماه رمضان، برجسته‌ترین آیات اجتماعی و سیاسی در تفسیر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای را تبیین کرده است. در این مطلب، دکتر حمید حسن‌زاده، استاد حوزه و دانشگاه، ابعاد و نکات مهم آیه ۵۲ سوره فرقان را براساس تفسیر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای بررسی کرده است.
این مطلب خلاصه‌ای از درس‌گفتار برنامه «بیان قرآن» است که در سالهای اخیر به مناسبت ماه رمضان توسط مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی برگزار شده است.
 
موضوعی که مورد بحث و تحلیل قرار می‌دهیم، موضوع «جهاد کبیر» است که از موضوعات مورد توجه و عنایت خاص رهبر حکیم انقلاب اسلامی بوده است. جهاد کبیر اصطلاحی است که از آیه ۵۲ سوره مبارکه فرقان اقتباس شده که می‌فرماید: «فَلا تُطِعِ الْکافِرینَ وَ جاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً کَبیراً»؛ یعنی ای پیامبر! از کافران اطاعت نکن و با آن‌ها به جهادی بزرگ بپرداز. مسئله جهاد وقتی مطرح می‌شود، معمولاً به ذهن انسان بحث جهاد نظامی و جنگ با دشمنانی که به آب و خاک یا به قلمرو حکومت تعرض می‌کنند به ذهن می‌آید، اما بحث جهاد کبیر در این آیه قرآن و آنکه مورد نظر حضرت‌آقا هست، یک وسعت معنایی بیشتری دارد و تمامی عرصه‌های سیاسی، فرهنگی، تبلیغی و اجتماعی را دربرمی‌گیرد و مربوط به جهاد نظامی نیست.
 
اطاعت نکردن از کافران، مقدمه جهاد کبیر
آیه ۵۲ سوره مبارکه فرقان یک آیه مکّی است و در سوره مکّی قرار دارد و ما می‌دانیم که در دوره مکّه، جهاد نظامی هنوز تشریع نشده بود و لذا منظور از جهاد در این آیه، جهاد نظامی با دشمن نیست. در عبارت «جاهدهم به جهاداً کبیراً»، ضمیر در «به» را علامه طباطبایی و از مفسران متقدم مرحوم طبرسی در مجمع‌البیان به قرآن برگردانده‌اند که در این صورت معنا این‌طور می‌شود که به‌وسیله قرآن با کافران جهاد بزرگی بکن.

در اینجا حضرت‌آقا یک نظر خاصی دارند و می‌فرمایند: یک وجه دیگر که بیشتر به ذهن می‌آید و با سیاق آیه متناسب‌تر است، این است که ضمیر در «به» را به «عدم الاطاعه» که در آیه قبل آمده برگردانیم. در این صورت عبارت به‌صورت «جاهدهم بعدم الاطاعه» می‌شود؛ یعنی با عدم اطاعت و با استقلال و مناعت و پرهیز از وابستگی و با حفظ عزت و استقلال در بُعد سیاسی و فرهنگی و علمی با دشمن جهاد کن. این یک نظریه بسیار دقیق و دارای وجهی از صحّت هست که با قواعد تفسیر از جمله قاعده سیاق هم تناسب دارد.

این مسئله یعنی اطاعت نکردن از کافران که در ابتدای آیه مطرح شده و در واقع مقدمه بحث جهاد کبیر است، در سایر آیات قرآن هم به آن پرداخته شده است. از جمله این آیات، اولین آیه از سوره مبارکه احزاب است که می‌فرماید: «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ اتَّقِ اللَّهَ وَ لا تُطِعِ الْکافِرینَ وَ الْمُنافِقینَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلیماً حَکیماً»(۱). مسئله اطاعت نکردن از کفار و بیگانگان به معنای اینکه جامعه و نظام اسلامی با دنیا قطع رابطه بکند نیست، بلکه مسئله استقلال است.

ما باید بدانیم دشمنی که آرمان‌ها، عقاید و ارزش‌های جامعه و اسلامیت نظام را مورد هدف قرار داده و می‌دهد، همواره در حال توطئه است. اینکه عده‌ای مسئله «توهم توطئه» را به تعبیر رهبر حکیم انقلاب اسلامی مطرح کرده‌اند، در حقیقت خود طرح مسئله توهم توطئه و اینکه کسی ذهن‌ها را از دشمنی دشمن منصرف بکند، یک توطئه است. حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السّلام می‌فرماید: «مَن نامَ لَم یُنَم عنه»(۲)؛ یعنی کسی که به خواب غفلت فرو برود، دشمن از او غفلت نمی‌کند، بلکه اتفاقاً دشمن از غفلت جامعه سوءاستفاده می‌کند و ضربه خود را می‌زند؛ لذا جامعه اسلامی باید حساسیت و هوشیاری و بیداری و آمادگی خود را برای مقابله با توطئه‌های دشمن همواره حفظ بکند.
 
راهکار مؤثر برای مقابله با توطئه‌های فرهنگی دشمن
بر اساس دیدگاه علامه طباطبایی و دیگر مفسران، جهاد کبیر یک جهاد فرهنگی است که با استفاده از آموزه‌های قرآن باید انجام شود. این مسأله تأکید می‌کند که جامعه اسلامی باید نسبت به معارف قرآن آگاهی عمیق و گسترده‌ای داشته باشد. در مقابل توطئه‌های فرهنگی دشمن، تنها راهکار مؤثر، تجهیز به آموزه‌های وحیانی است. متأسفانه، برخی افراد و مسئولان در کشور، آگاهی کافی نسبت به آموزه‌های دینی و قرآنی ندارند و این ضعف موجب عدم توانایی در مقابله با دشمن در عرصه فرهنگ می‌شود.

بزرگانی همچون امام خمینی(ره) نیز بر لزوم توجه به آموزه‌های قرآن برای حل مسائل جامعه تأکید کرده‌اند. به‌عنوان نمونه در بُعد اقتصاد قرآن در آیه ۹۶ سوره اعراف می‌فرماید: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى‌ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ: و اگر اهل آبادى‌ها ایمان مى‌آوردند و خودنگهدارى (و پارسایى) مى‌کردند، حتماً برکاتى از آسمان و زمین بر آنان مى‌گشودیم؛ و لیکن (آنان حق را) تکذیب کردند؛ پس بخاطر آنچه همواره کسب مى‌کردند، گرفتارشان کردیم». اگر این اتفاق بیافتد، دیگر مشکل حادّ اقتصادی نخواهیم داشت. البته من نمی‌خواهم بگویم برنامه‌ریزی‌ها و تدابیر اقتصادی که بر اساس علم اقتصاد هست نباید باشد، اتفاقاً باید در جای خود باشد، اما آن عاملی که باعث می‌شود ما در همان تدابیر و در برنامه‌ریزی‌های اقتصادی بتوانیم توفیق لازم را به دست بیاوریم، این است که مجهز به ایمان و تقوا باشیم.
 
پیوند جهاد کبیر با جهاد تبیین
مسئله دیگری که درباره جهاد فرهنگی یا جهاد کبیر مطرح می‌شود، «جهاد تبیین» است. این هم از نکات مورد تأکید رهبر حکیم انقلاب اسلامی است. این نوع جهاد، بیان حقایق مربوط به اسلام، انقلاب و آرمان‌ها و ارزش‌های اسلامی و انقلابی است و وظیفه‌ای بر دوش جامعه اسلامی، به‌خصوص خواص و نخبگان می‌باشد. جهاد تبیین مصداقی از جهاد کبیر است. این جهاد در اصطلاح قرآنی، امر به معروف و نهی از منکر و تواصی به حق و صبر است. در سوره مبارکه عصر می‌فرماید همه انسان‌ها در زیان‌اند، مگر انسان‌هایی که سه ویژگی داشته باشند: ایمان، عمل صالح و تواصی به حقّ و صبر.

در جهاد تبیین، به‌عنوان یک وظیفه ویژه و فضیلت برتری که خدای متعال در سوره عصر آن را عامل رهایی جامعه از خسارت و زیان اجتماعی و سیاسی و فرهنگی دانسته است، باید آحاد جامعه اسلامی به آموزه‌های قرآن مجهز و برخوردار شوند تا در این توصیه متقابل و امر به معروف و نهی از منکر و دعوت یکدیگر به ارزش‌ها و پرهیز از بداخلاقی‌ها بتوانند ایفای نقش کنند.

به مسئله امر به معروف و نهی از منکر باید به‌عنوان یک وظیفه بسیار حیاتی و کارآمد و سعادت‌بخش عمل کرد. من اگر بخواهم در اهمیت و ضرورت این مسئله فقط به یک روایت استناد و اشاره کنم، کلمه قصاری از امیرالمؤمنین علیه‌السّلام در نهج‌البلاغه را مورد اشاره قرار می‌دهم که می‌فرماید: «و ما أعمالُ البِرِّ کُلُّها و الجِهادُ فی سَبیلِ اللّهِ عِندَ الأمرِ بِالمَعروفِ و النَّهیِ عَنِ المُنکَرِ إلاّ کَنَفثَةٍ فی بَحرٍ لُجِّیٍّ: همه کارهاى خوب و جهاد در راه خدا، در مقایسه با امر به معروف و نهى از منکر نیست مگر همچون آب دهانى که در دریایى ژرف انداخته شود»(۳). در اینجا منظور از جهاد، جنگ نظامی یعنی جهاد اصغر است. در کلام معصوم، مبالغه نیست؛ علت این اهمیت در روایتی از امام باقر علیه‌السّلام مطرح شده که فرموده‌اند: «بِها تُقامُ الفَرائضُ»(۴)؛ یعنی تمامی ارزش‌ها و فضیلت‌ها در جامعه صرفاً و منحصراً در پرتو امر به معروف و نهی از منکر – شما بگویید جهاد تبیین و جهاد کبیر – بر پا داشته می‌شود. بنابراین مسئله امر به معروف و نهی از منکر که یک تعبیر قرآنی برای جهاد تبیین یا جهاد کبیر است، چنین ارزش بی‌نظیری دارد.
 
اهمیت تقویت و استقلال علمی در مسئله جهاد کبیر
نکته دیگری که بر اساس تفسیر رهبر حکیم انقلاب اسلامی از آیه جهاد کبیر وجود دارد، این است که منظور از جهاد کبیر در حقیقت عدم اطاعت از دشمنان باشد. مسئله اطاعت نکردن و استقلال داشتن و شخصیت فردی و اجتماعی و شخصیت فرهنگی و سیاسی خود را در برابر بیگانگان و کافران حفظ کردن و رنگ نباختن و غرق نشدن و مصونیت داشتن در برابر طوفان‌های فرهنگی دشمن و در نهایت حفظ استقلال فرهنگی و اقتصادی و سیاسی، در حقیقت به یک مسئله ریشه‌ای دیگر برمی‌گردد و آن «تقویت و استقلال علمی» است.

استقلال علمی که منشأ دیگر وجوه استقلالی جامعه هست، از طریق اقتدار علمی و تقویت بنیه‌های علمی در جامعه و در نتیجه تقویت مراکز علمی و حوزه‌ها و دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها و شخصیت‌ها پژوهشگر ممکن می‌شود. ببینید! این مسئله قابل انکار و کتمان نیست که ابرقدرت‌ها - هرچند رو به افول و ضعف هستند، اما بالاخره نوعی تفوق نسبی نظامی و علمی و اقتصادی بر سایر دول و ملل دارند – برتری خود را مرهون قوت علمی خود چه در حوزه علوم پایه و چه علوم انسانی هستند. البته بنیان‌های این علم متزلزل است چون بر مادی‌گرایی و لیبرالیسم و حذف دین از صحنه مراکز علمی قرار دارد، اما به هر حال از لحاظ دستاورها و فراورده‌های علمی که در سایر جوامع مورد استفاده قرار می‌گیرد، بالاخره برتری دارند.

آنچه می‌تواند ما را در این رقابت علمی و شکست و حذف برتری نسبی دشمن در بُعد علمی و فرهنگی و به کرسی نشاندن علم صائب و معارف صحیح و حقانی که از اسلام و متن قرآن و روایات استفاده می‌شود و می‌تواند ما را به پیروزی برساند پیش ببرد و موفق کند، این است که ما به تقویت علمی خودمان بپردازیم. اطاعت نکردن از کفار و اینکه ما عزت و مناعت و تفوق خودمان را در برابر کفار بتوانیم به دست بیاوریم و تقویت بکنیم، بیش از هر چیزی نتیجه علم است. در روایت داریم که: «العلمُ سلطان»(۵) یا «العلمُ اصلُ کلِّ خیرٍ»(۶) و نیز در ادبیات شعری داریم که: «توانا بُوَد هر که دانا بُوَد». قرآن کریم هم قدرت را ناشی از علم می‌داند.

من یک نمونه عرض می‌کنم که در سوره مبارکه نمل و مربوط به ماجرای حضرت سلیمان علیه‌السّلام و بلقیس است. وقتی قرار شد تخت بلقیس را از یمن به مقر حکومت سلیمان علیه‌السّلام – یعنی فلسطین – که حدود ۲۰۰۰ کیلومتر راه است بیاورند، قرآن کریم درباره آصف برخیا که وصیّ یا وزیر حضرت سلیمان علیه‌السّلام بود و می‌خواست چنین کاری را انجام بدهد، می‌فرماید: «قالَ الَّذی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ: کسى که علمى از کتاب (الهى) نزدش بود، گفت: من پیش از آنکه چشمت را بر هم زنى، آن را نزد تو خواهم آورد!»؛(۷) آصف برخیا چنین کاری را هم انجام داد و تخت بلقیس را در عرض چند ثانیه و در یک چشم برهم‌زدنی از فاصله ۲۰۰۰ کیلومتری حاضر کرد. چه چیزی شد عاصف بتواند چنین قدرتی داشته باشد؟ قرآن می‌فرماید: این علم بود که این قدرت خارق‌العاده را به او داد.
 
ابزار کارآمد جهاد کبیر؛ علم و معرفت قرآن‌بنیان
بر اساس بیانات ارزشمند و حکیمانه رهبر حکیم انقلاب اسلامی در تفسیر آیه جهاد کبیر، این نوع جهاد در همه عرصه‌های سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی است و در اینجا جهاد نظامی مطرح نیست. دست‌مایه، ابزار کارآمد و حربه برّنده و قوی جهاد کبیر، علم و معرفتی است که از متن قرآن و مکتب اهل بیت علیهم‌السّلام استخراج شود. رهبر حکیم انقلاب اسلامی شاید حدود ۳۰ سال است مسئله اسلامی‌سازی علوم انسانی را به‌خصوص در محافل دانشگاهی خطاب به اساتید دانشگاه‌ها و مسئولان وزارت علوم در دولت‌های گوناگون مطرح کرده‌اند. اگر اسلامی‌سازی علوم انسانی در دانشگاه‌ها محقق بشود که البته تا حد ضعیفی کار شده ولی راه طولانی‌ای باقی است که ما بتوانیم متون درسی دانشگاه‌ها و توانمندی اساتید دانشگاه را به حد مطلوب برسانیم، در این صورت می‌توانیم از این بُعد به امر قرآنی جهاد کبیر عمل بکنیم. این مسئله در حوزه‌های علمیه هم البته صدق می‌کند؛ حوزه‌های علمیه در کنار فقه و اصول، مباحث تفسیر و حدیث و فلسفه و عرفان باید جدی‌تر گرفته بشود. قوت علمی و فلسفی و عرفانی در دانشگاه و حوزه می‌تواند ما را در جهاد کبیر و جهاد فرهنگی و مقابله با تهاجم فرهنگی دشمنان به پیروزی‌های بیشتر برساند.