مبانی و پیشگامان فرآیند بیداری اسلامی

مصطفی انصافی

در این مقاله از بیداری اسلامی صحبت شده و آن به ‌عنوان نوعی فرآیند در نظر گرفته می‌شود. فرآیندی که در طول تاریخ اسلام طی شده است. بیداری اسلامی در دو سده‌ی اخیر پُر شتاب‌تر از قبل به پیش می‌رود و می‌توان آن را واکنشی به هجوم استعمارگران خارجی و همچنین استبداد داخلی دانست. نخستین موج بیداری اسلامی در دو سده‌ی اخیر با حرکت تاریخ‌ساز میرزای شیرازی در صدور فتوای تحریم تنباکو کلید خورد. این نخستین پیروزی برای نهضت اسلامی در دو سده‌ی اخیر محسوب می‌گردد که به واسطه‌ی آن استبداد داخلی و استعمار خارجی عقب‌نشینی کردند. این نهضت بیداری اسلامی توسط سید جمال‌الدین اسدآبادی به دیگر بلاد اسلامی کشانیده شد و منشأ تحولات زیادی به سود اسلام‌گرایان شد و در ایران اسلامی نیز با وقوع انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی رحمه‌الله فصل جدیدی از فرآیند بیداری اسلامی ورق خورد.

بیدارگران و احیاگران جهان اسلام در دو سده‌ی اخیر دغدغه‌های مشترکی دارند و این دغدغه‌های مشترک، اینان را به سان زنجیره‌ای به هم متصل نموده است که همگی یک هدف را در آن دنبال می‌کنند. این مقاله با بازخوانی اندیشه‌های بیدارگران بزرگ اسلامی در دو سده‌ی اخیر قصد استخراج دغدغه‌های مشترک این بزرگان را دارد.

واژگان کلیدی:
اسلام، فرآیند بیداری اسلامی، استعمار خارجی، استبداد داخلی، میرزای شیرازی، امام خمینی رحمه‌الله، سیّد جمال‌الدّین اسد آبادی.