فردا دیر است
پرونده‌ای برای تحول در حوزه

حوزه‌ی علمیه، یک دستگاه تولیدی و یک کارخانه‌ی عظیم انسانی است؛ باید دایم تولید کند؛ باید کتاب تولید کند؛ آدم و عالِم تولید کند؛ متدین تولید کند؛ فکر تولید کند و حرف تازه‌ای بزند. حرف تازه که تمام نشده است. بزرگان ما می‌گویند که هر وقت به قرآن مراجعه می‌کنیم و در آن تدبر می‌کنیم، حرفی می‌یابیم که قبلاً نیافته بودیم؛ خیلی خوب، این حرفِ تازه است. بعضی‌ها نگویند که هرچه حرفِ تازه است، در دین است؛ دیگر چه حرف تازه‌ای می‌خواهید. بله، ما همان دین را درست نشناختیم! باید حرف‌های تازه‌ی دین را در بیاوریم؛ «یک عمر می‌توان سخن از زلف یار گفت». این‌طور نیست که همه‌ی حرف‌های دین همین چهار تا حرفی است که من و شما در منبرها یا در کتاب‌های علمی و تبلیغی و رساله‌مان بیان کرده‌ایم؛ نخیر، بیش از این‌هاست؛ شما جلو بروید، خدا به شما حرف جدید خواهد داد.

سخنرانی در جمع علما و مدرّسان و فضلای حوزه‌ی علمیه‌ی قم 1370/11/30

فردا دیر است/ از منشور روحانیت تا مدیریت تحول
«به دهن کسانی بزنید که در مقابل هر حرف اصلاحی، وسوسه‌ای را وسط می‌گذارند.» این جمله بخشی از سخنان رهبر انقلاب است با گروهی از نخبگان حوزه‌ی علمیه‌ی قم در 13 آذر 1374؛ یعنی هفت سال پس از انتشار پیام "منشور روحانیت" حضرت امام. هفت سال از پیام سوم اسفند 67 امام خطاب به روحانیان، مراجع، مدرسان، طلاب و ائمه‌ی جمعه و جماعات می‌گذشت اما بخش گسترده‌ای از حوزه هم‌چنان در پاسخ عملی به دعوت امام خاموش نشسته بود. هنوز «اصلاح و تحول» بین قدیمی‌ترها دغدغه نشده بود، اما نخبگان جوان حوزه کم‌کم خود را به سطحی از آمادگی برای پذیرش برخی تحولات می‌رساندند. در سال‌های آغازین دهه‌ی هفتاد، حلقه‌ی جدیدی در دفتر تبلیغات اسلامی حوزه‌ی قم پدید آمد که دغدغه‌اش همین «حرف‌های اصلاحی» بود.

تازه در نقطه شروع هستیم/ گفت‌وگو با حجت‌الاسلام الهی خراسانی
حالا که بحث تحول جا افتاده و گفتمان تحول، گفتمان مشترک نخبگان حوزه است، اگر اقدامات ما سرعت لازم را نداشته باشد و اگر یأسی پس از این دوره گریبان‌گیر حوزه و طلاب جوان شود، دیگر قابل جبران نیست. تأخیرها، خیلی‌ها را از خیلی کارها منصرف می‌کند و انگیزه‌ها را می‌کشد. دیدار پاییز پارسال تهران توانست انگیزه‌ها را دوباره زنده کند. حالا تازه در نقطه‌ی شروعیم.

باید به متن بیاییم/ گفت‌وگو با حجت‌الاسلام و المسلمین هادوی تهرانی
فلسفه‌ی اقتصاد اسلامی البته از جنس کلام است، اما مکتب و نظام اقتصادی اسلام بخشی از فقه است و با روش فقهی به دست می‌آید؛ اما مهجور مانده. ما دایره‌ی فقه را کوچک کرده‌ایم و به حقوق تنزل داده‌ایم. درنتیجه این مسائل از آن بیرون افتاده‌اند. از سطح حقوق هم پایین‌تر آمده‌ایم و در حد معاملات پیشین بحث می‌کنیم و نه معاملات جدید. ما از فقه اکبر، فقه اصغر ساخته‌ایم و از فقه اصغر هم تنها به بخش کوچکی می‌پردازیم.

تحول جزیره‌ای به جایی نمی‌رسد/ گفت‌وگو با حجت‌الاسلام خسروپناه
متأسفانه برخی مدیران حوزه، از فنون مختلف تخصصی علوم اسلامی برخوردار نیستند. ترکیب اعضای شورای عالی هم یک ترکیب همگون نیست که کل نظام فکری اسلامی را پوشش بدهد. آسیب دیگر که رهبری نیز به آن اشاره کردند، مشغله‌های کاری آقایان است. تک‌ تک اعضای شورای عالی، علاوه بر تدریس‌های متعدد، بعضاً یکی دو مسؤولیت اجرایی یا علمی هم دارند. آسیب دیگر اینست ‌که شورای عالی حوزه باید از نخبگان حوزه و گروه‌های مختلف و حلقه‌های متنوع فکری حوزه برای تدوین سند چشم‌انداز استفاده کند.

محور تحول، اتقان علمی است/ گفت‌وگو با حجت‌الاسلام مبلغی
درست است که علما و مراجع به نحوی جلودار حرکت‌ها هستند یا گاهی خطوط قرمز را تعیین می‌کنند، ولی در عین حال رابطه‌ی مراجع و نگاه‌های عام در حوزه رابطه‌ی پیچیده‌ای است. گاهی مراجع حرف و دیدگاه خودشان را ارائه نمی‌کنند، به این دلیل که گرایش غالب حوزه به سمت و سوی خاصی حرکت می‌کند. مثلاً خیلی از مراجع نگاه درستی به وحدت اسلامی دارند، ولی در مقاطعی طرح وحدت اسلامی را شفاف و گسترده دنبال نکرده‌اند؛ به این دلیل که برخی نگاه‌ها در حوزه وجود داشت که مراجع ناچار بودند حرفشان را کنترل‌ کنند.

ما شناسنامه داریم
نگاهی به تاریخچه تحولات حوزه‌های علمیه
نزدیکی حوزه‌ی علمیه‌ی قم به پایتخت باعث‏ شد که رهبر شیعیان و مرجع تقلید آنان بر اصول سیاست‌گذاری دولت‌ها نظارت داشته‏ باشد و اگر اصلی با موازین اسلامی موافق نباشد، به مخالفت پردازد. این پایه‌گذاری نهضت علمی در قم به متابعت از تشکیل حوزه در شهر سامرا بود که در نزدیکی بغداد (مرکز عراق) جای گرفته ‏بود.

جهان منتظر است/ آیت‌الله جوادی آملی
بدانیم مسؤولیت خیلی مهم است و بدانیم جهان منتظر است. وقتی یک کتاب عمیق علمی در قم نوشته می‌شود، قبل از این که ایرانی‌ها بفهمند، به شرق یا غرب می‌رود. می‌گویید نه؟ آن‌ها به دنبال علمند، تشنه‌ی علمند. همین که یک مطلب علمی یک جایی منتشر شود، آن‌ها به سراغش می‌آیند... اگر خوب حرف بزنید امّا حرف خوب نزنید، در جامعه اثر ندارد. حرف خوب نزنید ولی خوب سخنرانی کنید یا بالعکس، یکی از این‌ها باشد، گوش‌پذیر و جان‌نشین نیست.



حوزه، قطب تمدنی اسلام/ حجت‌الاسلام پارسانیا
امروز مرزهای جغرافیایی در یک مواجهه‌ی تمدنی فرهنگی فروریخته است. امروز به شدت نیازمند این هستیم که هوشمندانه پیش‌بینی‌ کنیم و آینده را ببینیم و این ظرفیت عظیم انسانی- نسل جوان انقلاب- را مدیریت‌ کنیم... ما نمی‌توانیم در محدوده‌ی دانسته‌ها و تجربه‌های تاریخی 50- 100 سال، پیشِ خودمان برنامه‌ریزی کنیم... در این سه دهه، بیش از سه قرن تحوّل رخ‌ داده ‌است. منتظر‌ نشستن و این‌که ببینیم چه مسائلی پیش ‌می‌آید تا با موضعِ عکس‌العملی با مسئله برخورد کنیم، همان خطر جدی‌ای است که رهبر معظم انقلاب به آن اشاره‌ کردند.

تمدن‌سازی، ارمغان تحول در حوزه/ گفت‌وگو با حجت‌الاسلام بارانی
بعضی‌ها می‌گویند کتاب‌های درسی فعلی ارزشمند است و نیاز به تغییر ندارند. البته کسی در ارزشمند بودن آن‌ها تردیدی ندارد و رهبری هم بر این مسئله‌ تأکید دارند. بسیاری از این کتاب‌ها عمیق و علمی و کاربردی هستند، ولی آیا هنوز هم باید به عنوان یک کتاب درسی قلمداد شوند؟ به نظر می‌رسد که مسأله‌ی کتب درسی به صورت یک سنت درآمده است. یعنی کتابی را که یک شخصیت برجسته‌ی علمی نوشته، به صورت سنت ارزشمندی درآمده که باید بماند. این یعنی چه؟ یعنی ما فرهنگ تحول را نپذیرفته‌ایم و نمی‌پذیریم.

هنر، زبان تبلیغ دین/ گفت‌وگو با حجت‌الاسلام ژرفا
ما به درستی آموزش تبلیغ در حوزه نداریم. حوزه‌ی ما برای پروراندن مجتهد تأسیس شده است. چرا؟ چون اساساً چیزی به نام حکومت دینی و اجتماع دینی وجود نداشته است... نباید منتظر حوزه بنشینیم. تا بیاییم کتب درسی حوزه و شیوه‌های بیانی و تأسیسات اداری و... را درست کنیم، اگر خدای متعال به ما توفیق بدهد، چهل پنجاه سال طول می‌کشد.