سرود فجر انقلاب

 حضرت آیت‌الله خامنه‌ای سال ۱۳۹۴ در در دیدار اعضاى ستاد کنگره‌ى بزرگداشت سه هزار شهید استان سمنان با تأکید در استفاده از هنر فرمودند: «از هنر حدّاکثر استفاده را باید کرد [...] اگر بتوانید یک سرود زیبای اثرگذار خوش‌مضمون درست کنید، جوری که بچّه‌ها وقتی در کوچه راه می‌روند، از خانه به مدرسه می‌روند، زیر لبشان آن را زمزمه کنند، یک کار بسیار بزرگی کرده‌اید؛ یعنی استفاده‌ی از هنر به شکل صحیح؛ این کار شما را آسان می‌کند، تسهیل می‌کند. به‌هرحال باید تلاش کرد، باید کار کرد.» ۱۳۹۴/۰۲/۱۴
این کلام رهبر انقلاب، اهمیت سرود را به‌عنوان هنری تأثیرگذار و نافذ ترسیم می‌کند؛ هنری انقلابی که مسیر خود را از دل روزهای پرالتهاب پیش از انقلاب آغاز و تا تأسیس نهادهای فرهنگی چون «جشنواره سرود و آهنگ‌های انقلابی» (و سپس جشنواره موسیقی فجر) طی کرده است. در این مسیر، نقش هدایت‌گر و حمایت‌گر آیت‌الله خامنه‌ای، به‌ویژه در سال‌های نخستین پس از انقلاب اسلامی و در اوج جنگ تحمیلی، نقطه‌عطفی تعیین‌کننده بود. به بهانه برگزاری اولین جشنواره و سرود و آهنگ‌های انقلابی در ۱۲ بهمن‌ماه ۱۳۶۴، بخش «درس و عبرت تاریخ» رسانه KHAMENEI.IR با تکیه بر خاطرات دست‌اندرکاران آن دوران، چگونگی زنده‌شدن دوباره‌ی سرود در کالبد فرهنگ انقلاب و تولد جشنواره‌ای که امروز به نام «فجر» شناخته می‌شود را روایت می‌کند.

 تولد سرود انقلابی
پیش از انقلاب اسلامی و زمانی که امام خمینی‌رحمه‌الله از نجف به پاریس هجرت کردند، اعلامیه‌های امام اعم از شب‌نامه، تکثیر و بین مردم پخش می‌شد و سخنرانی‌ها نیز در نوار کاست ضبط و دست‌به‌دست بین مردم می‌گشت. اغلب یک روی نوار کاست‌ها خالی بود. در آن زمان چند تن از افرادی که نوارها را تکثیر می‌کردند به دیدار حمید سبزواری، شاعر و ترانه‌سرا رفتند و از ایشان خواهش کردند که شعری برای آن روی نوار بگوید تا فرمایشات حضرت امام که در یک روی نوار بود پوشش داده شود و به این ترتیب چند شعر ماندگار «به پاخیز»، «به یاد عاشورا» و «خمینی ای امام» سروده و ضبط شد. سرود «خمینی ای امام» در زمانی کوتاه به قدری فراگیر شد که اکثر مردم کوچه و بازار آن را حفظ بودند.(۱)

در دوازدهم بهمن ۱۳۵۷، در سالن تشریفات فرودگاه مهرآباد، در میان تکبیر روحانیون و مردم، برای نخستین‌بار سرود «خمینی ای امام» به‌صورت رسمی و جمعی اجرا شد؛ لحظه‌ای که بسیاری از حاضران آن را «بی‌سابقه در تاریخ» توصیف کرده‌اند.(۲)
 
 جایگاه سرود پس از انقلاب اسلامی
با پیروزی انقلاب، سرود جایگاه اجتماعی خود را حفظ کرد، اما موسیقی به‌طور کلّی با ابهام رو به رو بود. تا پیش از سال ۱۳۶۰، فعالیت‌های موسیقایی در بخش‌های مختلف و پراکنده از جمله واحد تولید موسیقی صداوسیما، مرکز اشاعه موسیقی و چند جای دیگر انجام می‌شد و هرکدام از این بخش‌ها، به صورت مجزا کار می‌کرد. این شکل از کار، باعث چندگانگی و آشفتگی در موضوع موسیقی شد.(۳) در خرداد ۱۳۶۰ تصمیم به تجمیع این فعالیت‌ها گرفته شد و واحد موسیقی صداوسیما شکل گرفت؛ واحدی که حمید شاهنگیان(۴)، با وجود تردید جدی، مسئولیت آن را پذیرفت.(۵)

در آن زمان فضای موسیقی به شدت آشفته بود؛ از یک طرف برخی علما معتقد بودند موسیقی باید کلاً تعطیل شود و از طرف دیگر نفوذ چپی‌ها به ویژه سازمان مجاهدین خلق در تولیدات سازمان صداوسیما بیشتر بود. آن‌ها تلاش می‌کردند سیستم را به سمت خواسته‌های خودشان هل بدهند و گاهی در تشکیلات موسیقی صداوسیما، سرودهایی تولید می‌شد که انحراف در آن‌ها دیده می‌شد.(۶) در آن زمان گروه کوچکی که در مرکز تولیدات سازمان صداوسیما بود و دل در گرو انقلاب اسلامی داشت، نمی‌توانست پاسخگوی نیاز گسترده‌ جامعه بعد از انقلاب به موسیقی سالم باشد.(۷)

شاهنگیان با تغییر ساختار نیروی انسانی، وارد کردن جوانان و حتی دست‌به‌کار شدن شخصی در آهنگ‌سازی، چرخه‌ی تولید را فعال کرد.(۸) ثمره‌ی این تلاش‌ها، تولید سرودهایی بود که هم مضمون انقلابی داشتند و هم به‌تدریج از نظر هنری قوام می‌یافتند. سرود «الله یا الله» با شعر حمید سبزواری، نمونه‌ای شاخص از این دوره است؛ سرودی که از دل تعامل میان شاعر و آهنگساز شکل گرفت و به یکی از آثار ماندگار آن سال‌ها بدل شد.(۹)

نقطه‌ی اوج این روند، تولید سرودهای پاپ انقلابی در دهه‌ی هفتاد بود. حمید شاهنگیان که پس از بازگشت از مأموریت در هند، دغدغه‌ی پاسخ به ذائقه‌ی جوانان را داشت، خود دست به کار شد تا اولین سرود پاپ در جمهوری اسلامی را بسازد. «بهار اینجاست» با صدای تورج زاهدی اولین موسیقی پاپ بعد از انقلاب به حساب می‌آید.(۱۰) این کار، دروازه‌ای برای تولیدات بعدی گشود. یکی از برجسته‌ترین این آثار، سرود «طلایه‌داران» بود که شعر آن را ساعد باقری سرود و آهنگش را شاهنگیان ساخت. جالب آنکه نقل شده حضرت آیت‌الله خامنه‌ای پس از شنیدن این سرود، از آن بسیار تعریف کرده بودند.(۱۱

آثار تولیدشده در این دوران حامل معنا، ایمان و هویت جمعی بودند؛ همان ویژگی‌ای که رهبر انقلاب سال‌ها بعد، آن را راز اثرگذاری استثنایی سرود دانستند: «سرود یکی از ظرفیت‌های هنری گران‌بها برای گسترش ارزش‌های معرفتی و عملی است. ترکیب بدیع شعر و صدا و آهنگ در اجرای دسته‌جمعی، راز اثرگذاری استثنایی سرودهای مذهبی و ملّی در همه جای جهان است.» ۱۴۰۱/۴/۲۲
 
 جشنواره سراسری سرود و تحوّل آن
در میانه‌ جنگ تحمیلی و در شرایطی که دشمن جنگ را به شهرها کشانده بود، نیاز به حفظ روحیه و انسجام ملّی بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شد. در چنین فضایی، نخستین دوره‌ی «جشنواره سراسری سرود و آهنگ‌های انقلابی» در سال ۱۳۶۴ و در روز دوازدهم بهمن برگزار شد: «نخستین جشنواره سرود و آهنگ‌هاى انقلابى صبح دیروز با اجراى سرودهایى توسط گروه‌هاى هنرى از شهرستان‌هاى مشهد و تبریز در تالار وحدت آغاز به کار کرد. به گزارش خبرگزارى جمهورى اسلامى در اولین روز برپائى جشنواره سرود و آهنگ‌هاى انقلابى که به همت وزارت ارشاد اسلامى در تالار وحدت برگزار مى‌شود، صبح دیروز گروه همخوانى سرود و آهنگ‌هاى انقلابى خراسان مرکز مشهد و گروه سنتى عاشق‌هاى تبریز سرودهائى را در رابطه با انقلاب و ٢٢ بهمن سالگرد پیروزى انقلاب اسلامى اجرا کردند.»(۱۲)

این جشنواره به‌صورت منظم ادامه یافت و در سال ۱۳۶۸ و همزمان با پنجمین دوره، به «جشنواره موسیقی فجر» تغییر نام داد. این تغییر نام، تنها یک تغییر واژه نبود، بلکه نشان‌دهنده‌ی تکامل و توسعه‌ی چارچوب هنر موسیقی در کشور بود؛ از تمرکز اولیه بر سرودهای انقلابی، به پذیرش طیف وسیع‌تری از گونه‌های موسیقایی با حفظ اصالت انقلابی.
 
 حمایت رهبر انقلاب از سرود اسلامی-انقلابی
در تمام این سال‌ها، نگاه آیت‌الله خامنه‌ای به سرود، نگاهی مستمر و راهبردی بوده است. ایشان سرود را «یک نیاز» و «یکی از اثرگذارترین انواع شعر» دانسته‌اند که سرعت و گستره‌ی نفوذ آن، از بسیاری قالب‌های دیگر بیشتر است. ۱۳۹۷/۳/۹

رهبر انقلاب بارها بر این نکته تأکید کرده‌اند که سرود، بدون اجبار و تبلیغ رسمی، راه خود را به دل‌ها باز می‌کند: «سرود مثل هوای تازه، مثل هوای بهاری نفوذ می‌کند.» ۱۳۹۵/۰۳/۳۱ از همین رو، در سال‌های اخیر، از احیای دوباره‌ این قالب هنری استقبال کرده‌اند. تحسین ایشان از آثاری چون «طلایه‌داران» و توجه به جایگاه هنرمندانی مانند حمید سبزواری، نشان می‌دهد که سرود، در منظومه‌ی فکری رهبر انقلاب، صرفاً یادگاری از گذشته نیست، بلکه ابزاری زنده برای فرهنگ‌سازی امروز و فرداست.