چكيده
با توجه به نقش كار و عمل در اعتلای حيات اقتصادی و اجتماعی فرهنگی جامعه، كوشش برای ارتقای فرهنگ كار و زدودن عوامل مزاحم و باز‌دارنده يك ضرورت اعتقادی ملی است. فرهنگ كار می‌تواند زمينه مناسب برای سخت‌كوشی و خلاقيت و ابتكارات، نوآوری‌ها و احساس تعهد و مسؤليت‌پذيری و وجدان كاری، انضباط اجتماعی و اخلاق را در جامعه عظيم كار كشور فراهم سازد. در فرهنگ اسلامی كار و تلاش مانند مجاهدت در راه خدا، ارزشمند و مقدس شمرده شده است. اين مقاله در مورد اهميت كار و كار صالح در اسلام، از ديدگاه قرآن، نهج‌البلاغه و از ديدگاه پيامبر(ص) و علی(ع) مطالبی را بيان كرده است كه اين خود اهميت و ارزش كار را در اين موارد می‌رساند. كار موجب كمال و تكامل وجودی انسان و عقل، عزت، مردانگی، بزرگی، سعادت، و خوشبختی و رحمت و... است. فضايل كار بی‌شمار و بی‌اندازه است كه سفارش‌های گوناگونی برای تحقق امر و كوشش و ترويج اين امر و ريشه‌دار كردن آن در اسلام و كتب اسلامی و... آمده است.

مقدمه
با استمداد از نام و ياد مبارك و كلام هدايت‌گر امیرمؤمنان و مرد نامتناهی زمان علی(ع) صفحه می‌گشاييم.[1] هنگامی كه خداوند بخواهد به بنده‌ای دوستی و محبت كند، زيبايی و دل‌پذيری بندگی و عبادت را درونش می‌نشاند. و: «بهترين حالت و جلوه بندگی عبادت، فكر كردن است.» و: «تفكر و انديشيدن به خوبی‌ها، انسان را به انجام دادن و عمل كردن به آنها می‌كشاند.» و نيز: «به وسيله فكر و انديشه، روش‌ها و رويه‌كاری بهبود می‌يابد.» و در نتيجه: «ثمره و ميوه فكر، سلامت ـ كارـ است.» «سلامت كار نشانی از عبوديت دل‌پذير است كه اگر توفيقش نصيب شود، نشانی از شعاع لطف الهی به بنده‌اش می‌باشد.»

معانی كار در فرهنگ اسلامی:[2]
«كار در لغت فارسی در معانی مختلف استعمال شده است.
1 ـ به معنی شغل، عمل، پيشه بكار رفته است.
2 ـ رفتار و كردار
3 ـ آنچه در عالم خارج تحقق می‌يابد
4ـ ممارست، اشتغال، تمرين
5ـ حادثه
6ـ صنعت و هنر
7ـ رنج و زحمت
8ـ بنا و ساختمان
9ـ حاجت احتياج
10 ـ وسيله معيشت»
«تمام اين معنی و مفاهيم در معنای كار استعمال شده است و اين امر نشان‌دهنده گستردگی و غنای بالای اين كلمه در فرهنگ فارس می‌باشد.»

كار عين عبادت است: [3]
با نگرش به تاريخ و اديان و سيره انبياء الهی و معصومين، به اين واقعيت مهم می‌رسيم كه در طول قرون متمادی، هاديان بشر علاوه بر نقش بزرگ رسالت و هدايت انبياء بشر، در كنار آن مسؤليت سنگين، به امر اشتغال ـ كارگری ـ مشغول بودند تا بتوانند معيشت و اقتصاد خانواده و جامعه را به پويايی و كمال برسانند در اين بين، علاوه بر انبياء گذشته، فرستاده آخر خدا از اين امر مستثنی نبوده و تاريخ گواه اين مدعاست. وقتی سيره، علمی در آثار بر جای مانده از كار و زندگی حضرت علی(ع) را مرور می‌كنيم در گوشه سرزمين وحی(حجاز) و به خصوص مدينه منوره، يادبودهای كار دستی و تلاش عملی و پايدار امير‌المؤمنان(ع) را می‌يابيم كه با تمام دشمنی‌های آشكار حكام ستمگر در محو نام و تخريب آثار و نابودی به عمل آورده‌اند. باز در آن سرزمين مقدس و شهر و حومه مدينه، آثاری از بئر علی(چاه علی) عين علی(چشمه علی) و نخلستان‌های خرمايی باقی است، كه هر يك به نمونه خود يادبودی عزيز و مقدس از ايثار و كار طاقت‌فرسای آن مظلوم تاريخ است و برای پيرامون ايشان درسی است از چگونگی ارزش كار و تقدس آن. خداوند سبحان كار می‌كند: آيا خداوند سبحان كار ميكند؟ بايد گفت: آری، خدا كار می‌كند، ان ‌الله يفعل ما یرید. فعل خدا، خلق عالم خلقت و موجودات است و همه عالم هستی، از كار خداست، و انسان در اين امتياز بسيار بزرگ، يعنی خلق و خلقت با خدای عظيم قرين است. انسان فعال و كارگر، در خلق اثر و هنر و... در حقيقت به رسالت خود كه در حقيقت امر خداست عمل كرده است.

كار و عمل صالح كدام است؟
كلمات عمل صالح يا جمله‌های عملو الصالحات، به صورت مكرر و مطلق در قرآن استفاده شده است و بايد گفت حتماً در اين اطلاق، تعمدی بوده است. اگر بخواهيم در عرف معمولی برای عمل يا كار تعريف قايل شويم، بايد بگوييم: هر چيزی كه مستلزم صرف زحمت و جيب مقصدی باشد كار و عمل است. كارگری كه در شهرداری مشغول است يا كارگری كه در كارخانه كوچك يا بزرگ و يا هر مجموعه كارگری كار می‌كند، شب زنده‌داری مادران برای فرزندان جز اعمال صالح به حساب می‌آيند. «و بشر الذين و امنوا و عملوا الصالحات ان لهم جنات تجری من تحتها‌ الانهار...» به كسانی كه ايمان آورده‌اند و كارهای صالح می‌كنند، مژده بده كه برای آنها باغ‌هايی است كه در كف آن جويبارها جاری است. «تلك الجنه التی اورثتتموها بما كنتم تعلمون» و آن بهشتی است كه آنرا به وسيله كارهايی كه كرده‌ايد، وارث شده‌ايد»(زخرف آيه 72) و آيات فراوانی ديگر از جمله آيات سوره نساء 123، مريم 61، سجده 91، بقره 97، طه 123، بنی‌اسرائيل 9 و كهف 110، دارای توضيحاتی در اين‌باره(كار و كار صالح) دارند» نا‌برده رنج گنج ميسر نمی‌شود مزد آن گرفت جان برادر كه كار كرد. كار و كارگر از نظر پيامبراكرم(ص): «اذا عمل احدكم عملا فليتقنه» هر كسی كه كار می‌كند بايد آنرا خوب انجام دهد.[4] «اذا كان يوم ‌القيامه ناذی مناد من عمل عملا لغير الله فليتطلب ثوابه ممن عمله له»[5] وقتی روز رستاخيز در‌آيد. منادی بانگ می‌زند كه هر كس كاری برای غيرخدا انجام داده پاداش خود را از آن كس كه برای او كار كرده گيرد» «ان احب عبادالله من حبب اليه المعروف حبب اليه فعاله» «محبوبترين بندگان خدا نزد وی»[6] كسی است كه كار نيك را محبوب او ساخته و ميل انجام آن را در دلش انداخته است. «ان الله تعالی يحب اذا عمل احدكم عملا ان يتقنه» «خداوند دوست دارد كه وقتی يكی از شما كاری می‌كنيد آن را كامل كنيد»[7] مان قيل العمل مع العلم كثير و كثير العمل مع الجهل قليل» كار اندك كه با بصيرت و دانش انجام گيرد، بسيار است و كار بسيار كه با نادانی و جهل صورت‌ پذيرد اندك است.»[8] «خدالامر بالتدبير» «كار را با تدبير بنگر».[9] «كل معروف صدقه» «هر كار نيكی صدقه است».[10] انجام كار باعث آمرزش گناه است: ... من يومن بالله و يعمل صالحا يكفرعنه سياته و يدخله جنات تجری من تحتها الانهار خالدين فيها ابدا ذلك الفوز العظيم».(تغابن آيه 9) «هركس در دنيا به خدا ايمان بياورد و كار صحيح و سالم و شايسته كند، خداوند گناهشان را بپوشاند و در بهشت‌هايی كه در آن نهرها جاری است داخل كند و در بهشت جاودان متنغم باشد و اين همان كاميابی بزرگ است.» پيامبراكرم(ص) فرمود: «منزه‌ترين كارها، كار و تلاش با دست و محصول دسترنج است.»[11] قال رسول‌الله(ص): «العباده سبعون جز افشلها اطلب الحلال.»[12] نبی‌اكرم‌اسلام(ص) می‌فرمايد: «عبادت هفتاد جز دارد. بهترين جز آن طلب رزق حلال است.»[13]

كار و عبادت:[14]
در بينش اسلامی ميزان كار و تلاش از آنچنان قداست و ارزشی برخوردار است كه هم‌ رديف ميزان جهاد و مبارزه با دشمن معرفی گرديده است. چنانكه نبی‌‌مكرم‌اسلام(ص) كار و كوشش را همانند جهاد در راه خدا، مقدس دانسته و كارگر را تشبيه به مجاهد فی سبيل‌الله می‌نمايد و همان اجر و پاداش را برای او متذكر می‌گردد. آنچه از مبانی و معارف تعالی‌بخش اسلامی در اين مورد استنباط می‌گردد اينست كه: آيين مقدس اسلام كار مفيد و سازنده را در چهار‌چوب معيارهای ارزشی و اعتقادی خود عبادت تلقی نمود. و رشد تعالی انسان را تنها در سايه كار و كوشش می‌داند. در دين مبين اسلام نيل به مدارج عاليه كمال، و راه رسيدن به مراتب پيشرفت، صرفاً در سايه كار و تلاش آگاهانه براساس معيارهای الهی بوده، و به همين جهت اسلام با عبادت تلقی كردن كار و كوشش، انسان‌ها را توصيه به رعايت آداب و شرايط عبادت در انجام كارهای مختلف(مثل قصد قربت و...) نموده است.

كار و تلاش از ديدگاه قرآن كريم:[15]
در قرآن كريم كلمات زير بيانگر كار و تلاش می‌باشد:
1ـ عمل:
يعنی كار، كردار، فعل اين كلمه در قرآن 366 مورد آمده است.

2ـ كسب:
روزی جستن، حاصل كردن، شغل، پيشه اين كلمات در قرآن 66 مرتبه آمده است.

3ـ سعی:
يعنی كوشيدن، كار كردن، عمل كردن. اين كلمه نيز 30 با در قرآن ذكر شده است.

4ـ جهد:
يعنی كوشيدن، رنج بردن، سعی، تلاش، اين كلمات با مشتقات آن 41 مورد آمده است.

5ـ فعل انجام دادن:
كار كردن، عمل، كار، كردار اين كلمات نيز در قرآن 107 مورد آمده است.

6ـ شغل:
يعنی كار و پيشه و حرفه اين كلمه با مشتقات آن نيز 2 مورد بيان شده است.

اين كلمات در قرآن در مفهوم عام آن «كار» است كه خود از اهميت خاصی برخوردار است و وقتی كار و كوشش ارزش پيدا می‌كند كه توأم با ايمان باشد. از آيات مختلف قرآن چنين می‌توان گرفت كه كارگر به معنای عام به كسانی اطلاق می‌شود كه با ايمان و اعتقاد از فكر و اعضاء و جوارح خود برای انجام هر كاری كمك می‌گيرند. به همين سبب وقتی انسان مومن منشاء اثر و فاعل كار می‌شود ضروری است با قصد قربت و در جهت رضايت حضرت حق‌تعالی گام بردارد و در چنين شرايطی است كه كار به عنوان عبادت تلقی می‌شود. در فرهنگ دينی ما به موضوع كار و ارزش آن، عنايات خاصی شده. اسلام كار را جان‌مايه حيات آدمی، دانسته و آن را سرمايه سعادت دنيا و آخرت بشر می‌شمرد. كار موجب عزت و شرف انسان‌ها است و يقيناً حيات هر جامعه مرهون كار، كوشش و تلاش است. اسلام سعادت و سلامت جامعه، و رشد و ترقی آن را مرهون كار دانسته و بقاء و دوام خانواده را نيز منوط به آن می‌داند و انسان‌ها را در هر موقعيتی باشند توصيه به كار و تلاش نموده و ارزش آن را مترادف با عبادت قلمداد می‌كند. «در قرآن كريم آیات فراوانی است كه انسان را تشويق و توصيه بر طلب روزی و رزق حلال می‌نمايد در سوره مباركه جمعه می‌فرمايد: فاذا قضيت الصلوه فانتشروا فی‌الارض و ابتغوا من فضل‌الله و اذكروا‌الله كثيرا العلكم تفلحون. پس از آنگاه كه نماز پايان يافت و آنرا بجا آوريد، باز در پی كسب و كار خود روی زمين منتشر شويد و از فضل و كرم خدا روزی طلبيد و ياد خدا بسيار كنيد تا مگر رستگار و سعادتمند گرديد. از اين آيه نهايتا نتيجه‌گيری می‌شود كه برای كسب روزی بعد از اقامه نماز لازم نيست انسان تا نماز بعدی سر سجاده بنشيند و به دنبال معاش خود نرود.

خطاب خداوند به حضرت داوود(ع) در مورد ارزش كار:[16] در تاريخ آمده است كه خداوند متعال به حضرت داوود(ع) وحی فرمودند «انك عبد صالح لولا انك تاكل من بيت المال» تو بنده بسيار خوبی هستی، اگر از بيت‌المال ارتزاق نمی‌كردی(كنايه از اينكه روزی از بيت‌المال تنها عيب و نقص توست). بعد از اين وحی، حضرت داوود(ع) به گريه افتاد عرض كرد: پروردگارا چه كنم كه اين نقص مرتفع شود. خداوند متعال زره‌سازی را به او تعليم داد و پس از آن حضرت داوود(ع) با ساخت زره و با بهره‌گيری از دست‌رنج خود ارتزاق می‌نمود، كه علاوه بر كار و تلاش آن حضرت توانست منشاء فوايد اجتماعی نيز گردد. او موفق شد با ساخت زره، ارتش را مقابل دشمنان مجهز و مسلح نمايد. در‌واقع از احاديث و روايات متعدد می‌توان استفاده كرد كه كارگری سيره انبياء و ائمه(ع) بوده است. در روايتی از امام هفتم(ع) نقل شده است كه می‌فرمود: رسول‌الله(ص) و اميرالمؤمنين(ع) و ابائی كلهم كانوا قد عملوا با يديهم و هومن عمل‌النبيين و المرسلين و الوصيا و الصالحين» پيامبرخدا(ص) و اميرالمؤمنين(ع) و پدران بزرگوارم كسانی بودند كه با دست‌های خود كار می‌كردند و كار و كارگری سيره انبياء و صالحان بوده است. روايت شده است كه: دو نفر از اصحاب رسول‌ خدا(ص) در حاليكه يكی از برادران خود را بر دوش می‌كشيد بر رسول(ص) وارد شدند حضرت حال آن شخص را پرسيد، عرض كردند: از هيچ نماز خارج نمی‌شود مگر اينكه وارد نماز ديگر شود و هيچ روزه‌ای افطار نمی‌كند مگر اينكه روز ديگرش را روزه می‌گيرد. اكنون حالش همين‌طور است كه مشاهده می‌كنيد. حضرت فرمود: پس چه كسی شترش را می‌چرخاند و چه كسی برای اداره خانواده‌اش كار و تلاش می‌كند؟ عرض می‌كردند: ما متحمل كارهای او هستيم حضرت فرمود: شما از او برتر هستيد.[17]
 
روزی رسول‌اكرم(ص) با اصحاب نشسته بودند، جوان توانا و نيرومندی را ديد كه اول صبح به كار و تلاش مشغول شده است. كسانی كه محضر آن حضرت بودند گفتند: اين جوان شايسته مدح و تمجيد بود، اگر، جوانی و نيرومندی خود را در راه خدا به كار می‌انداخت، رسول‌اكرم(ص) می‌فرمايد: اين سخن را نگوييد اگر اين جوان برای معاش خود كار و تلاش می‌كند كه در زندگی محتاج ديگران نباشد و از مردم بی‌نياز گردد، او با اين عمل در راه خدا قدم بر‌می‌دارد. همچنين اگر كاری می‌كند به نفع پدر و مادر و ضعيف و يا كودكان ناتوان و قصد دارد با اين كار زندگی آنان را تأمين كند و از مردم بی‌نيازشان سازد باز هم راه خدا خواهد بود. در حديث شريف: الكاد علی عياله كالمجاهد فی سبيل‌الله: كسی كه تلاش كند در راه بدست‌آوردن روزی حلال برای خانواده‌اش همچون مجاهد در راه خداست. پس انسانی كه سخت‌كوش است برای امرار ‌معاش افراد تحت تكفل خود مثل آن رزمنده‌ای است كه در راه خدا مبارزه می‌كند و عرق چنين كارگری همچون قطرات خون شهداء دارای ارزش است. زيرا كه اگر يك رزمنده با جهاد خود وطن را گزند دشمن و سيطره بيگانگان حفظ می‌كند و اين هدف بزرگواری او به جهاد تعبير می‌گردد، همين‌طور انسانی كه با تلاش و كار بی‌وقفه خود باری از مشكلات جامعه مسلمين را به دوش می‌كشد و با كار و سازندگی روزنه‌های نفوذ تسلط بيگانگان را سد نموده و جامعه اسلامی را از ذلت و تحقير و مشكلات عديده به اوج عزت و كرامت می‌سازند، در ‌واقع كار او همان جهاد مجاهد فی سبيل‌الله می‌باشد و او هم يك رزمنده الهی است و لذا اجر او مثل رزمنده در ميادين جنگ است و عرق بدن او همچون خون شهيد، مقدس خواهد بود.

در حديثی جالب از امام صادق(ع)[18] كه انسان را متوجه می‌سازد كه می‌تواند، با داشتن يك زندگی كاملاً عادی ولی سالم و پاك اجر و ثواب صدقه ‌دهنده همان‌طور كه گفته شد مجاهد فی سبيل‌الله را داشته باشد. امام صادق(ع) می‌فرمايند: جدم امام سجاد(ع) صبح كه می‌شد از منزل خارج می‌شد برای طلب رزق و وسيله زندگی. كسی به حضرت گفت كجا می‌روی؟ حضرت فرمودند: می‌روم كه صدقه به خانواده خود دهم آن شخص فرمود: هر كس برود، دنبال كسب و كار برای طلب مال حلال و رزق حلال در جهت عيال و خانواده خود، اين كار او به مصداق صدقه است از جانب خدای سبحان و مگر نه اينكه صدقه عبادت بزرگ اسلامی است. در اين مكتب كار كردن نه تنها دنيا‌طلبی نيست بلكه از مصاديق صدقه است يعنی هر لحظه يك انسان تلاشگر در حال عبادت است در روايتی ديگر از امام باقر(ع)[19] چنين می‌فرمايد: ممن طلب استغفافاً(عن الناس و سيعيا علی اهله و تعطفاً علی جاره لقی الله عزوجل يوم القيامه و وجهه مثل القمر ليله البدر: ترجمه: «كسی كه طلب كند(يعنی دنبال كسب و كار و حلال برود) و نيت او در اين كسب و كار، آنست كه نه تنها خود و خانواده‌اش از مردم بی‌نياز باشد بلكه مقداری هم به همسايگان خود توجه كند و كمك كند اين فرد روز قيامت خدای خود را در حالی ملاقات می‌كند كه دارای صورتی نورانی مثل ماه شب چهارده است. در اينجا امام می‌فرمايند: انسان تلاشگر و كاسب رزق حلال دارای صورت نورانی است معلوم می‌شود كار كردن از راه حلال و صرف كردن در جهت خانواده و اجتماع موجب نور امنيت قلب و جان انسان است. پس كارگران جامعه اسلامی در ‌واقع بهترين كشتيبان نور امنيت جان و قلبشان است. در روايتی از حضرت امام صادق(ع)[20] نقل شده است: به معلی: قال: رانی ابوعبدالله عليه السلام و قد تاخرت عن السوق فقال: اغد الی غرك ترجمه: معلی كه ظاهراً شخص كاسبی بوده می‌گويد: حضرت امام صادق(ع) مرا ديد، در حاليكه من دير به محل كار می‌رفتم، حضرت فرمودند: صبح اول وقت برو سراغ عزتت يعنی كار و كسب كه موجب بی‌نيازی انسان است از غير خدا، مايه عزت است و نبايد در آن سهل‌انگاری نمود.

روايتی نقل از عبدالاعلی:[21] در يكی از روزهای بسيار گرم تابستان در يكی از راه‌های مدينه با حضرت صادق(ع) برخورد كردم، به حضرت كه حتماً از كار سخت در مزرعه با حالت خسته و عرق‌ريزان برمی‌گشتند، عرض كردم: من فدای شما گردم موقعيت شما نزد خدا معلوم است و نزديكی و فرزند رسول بودن شما روشن است. آنگاه به سختی كار می‌كنيد در چنين روز گرم و سوزان؟ حضرت در جواب فرمودند: كار می‌كنم كه تا از افرادی مثل تو بی‌نياز باشم. اين بی‌نيازی از غير‌خدا، عزت است. پيامبراكرم(ص) فرمودند: من اكل من كره يكون يوم القيامه فی مداد الانبيا و ياخذ ثواب الانبيا «هر كس از زحمت و دسترس خويش، مخارج زندگی را تأمين نمايد، روز قيامت در صف پيامبران قرار گرفته و از عناياتی كه انبيا را شامل می‌گردد او نيز بهره‌مند می‌شود.»  در روايتی از نبی‌مكرم‌اسلام(ص) آمده است كه:[22] ان رسول‌الله(ص) لما اقبل من غزوه تبوك استقبله لقد الانصاری فضافحه النبی(ص) ...، آنگاه كه پيامبر(ص) از جنگ تبوك باز‌می‌گشت «سعد انصاری» به استقبال آن حضرت رفت، پيامبراكرم(ص) با او مصافحه كرد. دست زبر و خشن سعد در دست پيامبر(ص) قرار گرفت. فرمود: چه عاملی باعث زبری دست تو شده است؟ فرمود: يا رسول‌الله(ص) من با ريسمان و بيل كار می‌كنم تا اينكه مخارج خانواده‌ام را تأمين نمايم. رسول‌خدا(ص) دست او را بوسيد و فرمود «اين دستی است كه آتش به آن نمی‌رسد».

اخلاص در كار
امام علی(ع): «اخلصوا اعمالكم تسعدوا[23] علی(ع) فرمود: اعمال خود را خالص كنيد تا سعادتمند شويد». آنچه از روايات و اخبار بر‌می‌آيد، اينست كه اخلاص اساس عبادت و روح عبوديت و بندگی است. ارزش عمل به خلوص نيّت است. اعمال كه انگيزه‌های غير‌الهی داشته باشد، خواه ريا‌كارانه باشد يا به خاطر هوای نفس و يا تشكر و قدر‌دانی مردم، يا پاداش مادی، هيچ‌گونه ارزش معنوی و مفهوم الهی ندارد. در حديث مشهوری پيامبراكرم(ص) می‌فرمايد:[24] «نيه المومن خير من عمله و نيه الكافر شر من عمله و كل عامل يعمل علی ليته». نيت مؤمن از عمل او بهتر و نيت كافر از عمل او بدتر است و هر كس طبق نيتش كار می‌كند، پس نيت صحيح می‌دهد و هنگامی كه اخلاص از ميان رفته عمل بيشتر جنبه ظاهری پيدا می‌كند، به منافع شخصی گرايش می‌يابد و عمق و اصالت و جهت صحيح خود را از دست می‌دهد. اخلاص در لغت از خلص گرفته شده به معنای مصفا و پاكيزه شدن از آلودگی‌ها و رهايی از قيدها.[25] در حديثی از امام ششم آمده است: «والعمل الخالص الذی لا تريدان يحمدك عليه احد الا الله عزوجل» عمل خالص آن است كه در آن جز از خداوند عزوجل انتظار ستايش نداشته باشی. خدا‌شناس و موحد راستين هرگز ذكر و فكر عملش را به غير از رضای دوست انجام نمی‌دهد و خشنود است به آنچه كه خدا برايش می‌خواهد.

اخلاص در قرآن
(قرآن مجيد در اين‌باره می‌فرمايد: «فمن كان يرجوا لقا ربه فليعمل عملاً صالحاً و لا يشرك بعباده ربه احداً»(سوره كهف آيه 110) هركس اميد لقای پروردگارش را دارد بايد عمل صالح انجام دهد و كسی را در عبادت پروردگارش، شريك نكند. در شأن نزول اين آيه آمده است: شخصی خدمت حضرت‌ پيامبر(ص) آمد و گفت: يا رسول‌الله(ص)، من در راه خدا انفاق می‌كنم و صله‌رحم بجا می‌آورم و اين اعمال را فقط بخاطر خدا انجام می‌دهم، اما هنگاميكه مردم از اين اعمال سخن می‌گويند و مرا ستايش می‌كنند، مسرور و خوشحال می‌شوم، اين اعمال من چگونه است؟ پيامبر(ص) سكوت كرد و سخنی نگفت تا اينكه اين آيه «فمن كان يرجوا ... نازل شد».)

رعايت مراحل اخلاص[26]
اخلاص در 3 مرحله لازم است و رعايت آن ضروری است: قبل از عمل، هنگام عمل، و بعد از عمل. قبل از عمل، تصميم به انجام هر كاری داريم، بايد ذهن را از هر نوع شائبه، ريا و اطاعت غيرخدا تخليه كنيم، اصولاً بايد ديد، محرك اصلی برای اقدام به كار مورد نظر، چه چيز است، آيا انگيزه‌های شيطانی و حالات زشت نفسانی است؟ يا واقعاً فقط جلب رضايت خدا و بر حسب وظيفه شرعی و قربةالی‌الله دست به كار زده است و در هنگام عمل نيز دقت لازم را بايد نمود زيرا چه بسا اشخاص مدخل و آغاز كارشان نورانی است و با نيتی پاك شروع به كار می‌كنند ولی در هنگام عمل، بعضی از اغراض نفسانی آنها را به دام انداخته و چنان گرفتار وسواس شيطانی می‌شوند كه كاملاً در جهت انحراف قرار می‌گيرند. درست همان موقع كه مشغول كار مقدس هستند فكر می‌كنند كه ما اين كار را كامل و جامع انجام می‌دهيم تا شاهدان و ناظران را به سوی خود جلب كنيم و از رفتار ما خوششان بيايد. اما بعد از عمل نيز بايد مواظبت كرد كه شيطان آن را ضايع نكند. بيچاره بعضی از مردم كه با زحمت فراوان نيت را خالص می‌كنند و عمل را نيز به سلامت و بدون ريا به پايان می‌رسانند ولی بعد از اتمام آن، پی‌در‌پی در مقام شرح و بيان آن بر‌می‌آيند و از مردم متوقع تكريم و تحسين و پاداش هستند. بی‌شك اين مرحله از دو مرحله قبل سخت‌تر است، همانطور كه در بيان حضرت امام صادق(ع) آمده است: «الا بقا علی العمل حتی يخلص اشد من العمل». «نگهداری كار خير از خود كار خير سخت‌تر است». راوی گفت: نگهداری از عمل چيست؟ فرمود: مردی صله‌ای می‌كند و خرجی در راه خدای يگانه می‌نمايد و ثواب كار خير در نهانی برای او نوشته می‌شود، پس آن را ياد‌آوری می‌كند و اظهار می‌كند و از دفتر كار خير نهانی محو می‌شود و در دفتر كار خير عيانی نوشته می‌شود و باز آن ياد‌آوری می‌كند و اظهار می‌دارد و يك عمل ريا و خود‌نمايی برای او نوشته می‌شود...

اسباب و عوامل اخلاص:
در اين مبحث از كلمات قصار المؤمنين(ع) استفاده كنيم:
1ـ «سبب الاخلاص أليقين» يقين منشاء اخلاص است.
2ـ «الاخلاص ثمره يقين» اخلاص ميوه يقين است.
3 ـ «علی‌ قدر قوه الدين يكون خلوص النيه» خلوص انسان به اندازه قوت دين اوست.
4 ـ «ثمره العلم اخلاص العمل» اخلاص ميوه علم و معرفت است.
5 ـ «اول الاخلاص الياس مما فی ايدی الناس» سرآغاز اخلاص نااميدی از ما، سوی‌ الله است.
6 ـ «قلل الامال تخلص لك الاعمال» آرزوهايت را كم كن تا اعمالت خالص شود.
7 ـ «اخلاص ثمره العباده» اخلاص ميوه عبادت است.
نتيجه آنكه اخلاص محصول، يقين، قدرت ايمان، علم، قطع اميد از مردم، كم كردن آرزوها و عبادت پروردگار است.

آثار و فوايد اخلاص در كار:
1ـ بصيرت و نورانيت دل و عمل خالص تا آن حد در اسلام مورد اهميت است كه در حديثی پيامبراسلام(ص) می‌فرمايند: كسی كه چهل روز اعمال خود را خالصانه انجام دهد خداوند چشمه‌ی حكمت و دانش را از قلبش بر زبانش می‌گشايد.[29]
2ـ حكمت و معرفت: حكمت و معرفت نيز از آثار و فوايد اخلاص است كه در روايت فوق آمده است.
3ـ خضوع تمام به سوی الله در برابر انسان مخلص.
4ـ كفايت امر و درمانده نشدن در كارها. قال الله عزوجل: «اطلع علی قلب عندنا علم منه حب الاخلاص لطاعتی و توجهی و ابتغا مرضاتی الا توليت تقويمه و سياسته».[30]
5ـ خداوند عزوجل فرمود: «اگر بنده خود را دوستدار اخلاص و خدا‌جو يابم اداره امور او را شخصاً به عهده می‌گيرم «كار او را به ديگران واگذار نمی‌كنم».
6 ـ سعادت و كاميابی: امير‌المؤمنين(ع) می‌فرمايد:[31] اخلصوا اعمالكم تسعدوا. «اعمال خود را خالص كنيد تا سعادتمند شويد».
7 ـ بالا رفتن اعمال و قبولی آن:[32] پيامبراكرم(ص) می‌فرمايد: ای مردم اعمالتان را برای خدا متعال خالص كنيد. زيرا خدا عملی را می‌پذيرد كه فقط برای او باشد.

اهميت كار و ارزش كارگر در اسلام:[33]
بقای جهان بشريت تمام ملت‌ها و تكامل مادی و معنوی انسان‌ها، هميشه در پرتو كار و كوشش بوده زيرا همه می‌دانيم كه بشر در هر زمانی بواسطه كار و فعاليت نيازمندی‌های خود را تأمين كرده و به زندگی خود نشاط بخشيده است. جامعه بشريت در اثر تلاش و كار، غذای خود را از علف بيابان به بهترين خوراكی‌های لذيذ رسانيده و چراغ خود را از شعله‌های آتش و شمع به برق و مركب خود را از حيوان به هواپيما و منزلشان را از غارها به كاخ‌های آسمان خراش و لباس‌های خود را از لباس‌های خشن و به قواره در عالی‌ترين و زيباترين لباس‌های مد و غيره تبديل نموده است. و بالاخره انسان با كار و تلاش توانسته اكثر مشكلات فردی، اجتماعی و معنوی خود را از بين برده و بسياری از نابسامانی‌ها و دردها و محروميت‌ها، گرفتاری‌های خود را برطرف نموده و رشد فكری و روحی، علمی و اخلاقی خود را بدست آورد. ترديدی نيست كه اكثر بدبختی‌های مادی و معنوی جامعه و تمام ذلت‌ها، فقرها، محروميت‌ها و مفاسد فردی و اجتماعی مردم به واسطه بيكاری و تنبلی و هوسرانی است. چنانكه بيشتر تجاوزات به مال، جان و نواميس جامعه و افتادن در دامن ستمگران و گرفتاری به اعتيادهای خطرناك و آلودگی به زشتی‌ها و گناهان در اثر سستی و بيكاری و تن‌پروری بوده است. و از آنجا كه دين مقدس اسلام تنها دين كامل و جاودانه و صحيح الهی است كه برای سعادت دنيا و آخرت مردم و تكامل مادی و معنوی آنان نازل گرديده و در تمام شئون فردی و اجتماعی انسان‌ها و از جمله در مورد كار و تلاش و كوشش در جلوگيری از بيكاری و سستی عالی‌ترين قانون و بهترين برنامه را دارد. ارزش و اهميت واقعی كه اسلام 14 قرن پيش با عناوين مختلف و بيانات گوناگون برای كار و كارگر بيان كرده هنوز بشر به آن پی نبرده است لذا به چند قسمت از آنها اشاره كرده و نمونه‌هايی از روايات اسلامی را در مورد آنها نقل می‌نماييم.

1. كار بالاترين عبادت:[34]
اسلام كار و طلب روزی حلال را بالاترين عبادت، معرفی نموده است چنانكه پيامبراكرم(ص) می‌فرمايد: «العباده سبعون جزاً افضلها طلب الحلال». عبادت 7 جز دارد برترين آنها كار و كوشش برای بدست آوردن روزی حلال است.

2. كار بالاترين جهاد:[35]
با آنكه جهاد و فداكاری در اسلام ارزش ويژه‌ای دارد ولی كار مثل آن و بلكه از آن برتر معرفی شده است. چنانكه امام صادق(ع) می‌فرمايند: «الكار لعياله كالمجاهد فی سبيل‌الله». آنكس كه برای تأمين احتياجات عايله‌اش تلاش كند مثل آنست كه در راه خدا جهاد می‌كند. و امام رضا(ع) فرمود: آنكس كه(با كار و تلاش) از فضل و بركت خداوند طب روزی می‌كند كه نيازهای عايله‌اش را فراهم نمايد از جهاد‌كننده در راه خدا پاداشش بيشتر است.

3. كار موجب عزت و بزرگی:[36]
معلی ‌بن خنيس می‌گويد: امام صادق(ع) مرا ديد كه دير به بازار در محل كار خود می‌روم فرمود: اعذ الی عزك. «صبح زود بطرف عزت و بزرگی خود بيرون برو». برخلاف كسانی كه كار را برای خود ننگ می‌دانند يا به كارگر به چشم حقارت نگاه می‌كنند، رئيس مذهب شيعه، كار را سبب و عزت كارگر می‌داند.

4. كار، ايمان و مردانگی:[37]
امام صادق(ع) فرمود: اصلاح المال من الايمان. «كار و تلاش كردن» اصلاح و تربيت و تنظيم مال از ايمان است. و در جای ديگر فرمود: بر تو باد كه مال خود را اصلاح نمايی، چه اين از بزرگواری است و موجب بی‌نيازی از افراد پست می‌گردد.

5. كار و تكامل عقل:[38]
امام صادق(ع) فرمود: التجاره تزيد فی العقل. «تجارت عقل را زياد ميكند.»

6. كار كردن اطاعت از خداست:[39]
محمد‌ بن منكدر می‌گويد: امام باقر(ع) را در روز گرمی می‌ديدم كه كار می‌كرد و عرق از او می‌ريخت، با خود گفتم: سبحان‌الله. پيرمردی از بزرگان قريش با اين حالت و در اين وقت گرما در طلب دنياست، بايد او را نصيحت كنم، خدمتش رفتم و بعد از سلام گفتم: خدا شما را اصلاح كند. بزرگی از بزرگان قريش با اين حال و در اين وقت در طلب دنيا(بايد) باشد؟ آيا فكر نمی‌كنی در اين حالت مرگت فرا برسد؟ فرمود: اگر در اين حال مرگم برسد. در وقتی رسيده كه در يكی از طاعت‌های خدا می‌باشم.

7. كار موجب كمال:[40]
پيامبراكرم(ص) فرمود: نعم العون علی تقوی الله الغنی. بی‌نيازی كه از كار و تلاش پديد می‌آيد چه كمك خوبی است به تقوی الهی و ترك گناه و آن حضرت عرض می‌كند: خدايا به نان ما بركت ده و ميان ما و آن جدايی ميانداز. چه اگر نان نباشد ما نماز نمی‌خوانيم و روزه نمی‌گيريم و واجبات پروردگارمان را انجام نمی‌دهيم.

8. ارتباط كار با سعادت آخرت بشر:[41]
امام صادق(ع) فرمود: «لاخير فيمن لا يحب جمع‌المال من حلال يكف به وجهه و يقض به رديفه و يصل به رحمه» نيكی و خير(خوبی و كمال) نيست در كسی كه گردآوردن مال را(از راه حلال) دوست نمی‌دارد كه بوسيله آن آبروی خود را حفظ كند و بدهكاريش را بدهد و با كمك به خويشانش صله‌رحم بجای آورد. «شخصی به آن حضرت عرض كرد: من دنيا را دوست می‌دارم و علاقه‌ای موجب هلاكت من نيست؟ امام فرمود: دنيا را برای چه می‌خواهی؟ عرض كرد برای اينكه احتياجات خود و عيالم را تأمين كنم و به واسطه آن صله‌رحم به جا آورم و به فقرا كمك كنم و حج و عمره انجام دهم. آن حضرت فرمود: اين طلب دنيا نيست، بلكه طلب(سعادت) آخرت است.

9. پيغمبراكرم(ص) و ائمه(ع) كار می‌كردند:[42]
تمام پيامبران و اولياء خدا كار و تلاش می‌كرده‌اند به ويژه پيغمبراسلام(ص) و ائمه(ع). چنانچه امام صادق(ع) می‌فرمايد: «كان رسول‌الله يحلب عنز اهله.» رسول خدا برای خانواده‌اش شير می‌دوشيد و امير‌مؤمنان(ع) هيزم(از باغ و صحرا) می‌آورد و سقايی برای مردم می‌كرد و(در خانه را) جاروب می‌نمود و حضرت فاطمه(س) آرد را خمير می‌كرد و نان می‌پخت و باز آن حضرت فرمود: رسول‌اكرم(ص) با دست خود هسته خرما می‌كشت و علی(ع) سنگ و زمين را می‌شكافت و كشاورزی می‌كرد و قنات حفر می‌نمود و با دست‌رنج خود هزار بنده را آزاد می‌كرد. و علی‌ ‌بن حمزه می‌گويد موسی ‌بن جعفر(ع) را ديدم در زمين خود كار می‌كرد و عرق از بدنش می‌ريخت، عرض كردم: جانم به قربانت مردها كجا می‌باشند كه آنها كار كنند؟ فرمود: ای علی با دست خود كار كرده در زمين خود كسی كه از من و پدر من بهتر بوده است. گفتم: چه كسی؟ فرمود: رسول‌خدا(ص) و امير‌المؤمنين(ع) و پدرانم تمام آنها با دست خود كار می‌كردند و اين عمل پيامبران و فرستادگان و اوصياء و صالحان بوده است.

مفاسد و زيان‌های بيكاری و سستی از نظر اسلام:[43]
بيكاری، سستی، تنبلی مفاسد و زيان‌های فراوانی به دنبال دارد و لذا در اسلام نيز سخت از آن نكوهش شده است كه در اين بحث ضمن هفت عنوان در ذيل بيان شده است.

1ـ بيكار، مورد غضب خداست:[44]
همان‌طور كه كار ارزشمند، بالاترين عبادت، جهاد، اطاعت خدا و موجب عزت است و كارگر محبوب پروردگار عالم است، بيكاری زشت و نكوهيده و نادرست و شخص بيكار مورد غضب خدا و نفرت خلق است. امام صادق(ع) نقل می‌كند: «ان الله يبغض كثره النوم و كثره الفراغ». «خواب زياد و بيكاری زياد مورد غضب خداست». و حضرت موسی‌بن جعفر(ع) فرمود: «ان‌الله عزوج ليبغض القبر النوام ان الله يبغض العبد الفارغ.»[45] و «به راستی كه خداوند خشم دارد به بنده‌ای كه زياد بخوابد و شخص بيكار ورد غضب خداوند است.»

2ـ بيكار عقلش كم می‌شود:[46]
كار و فعاليت، فكر و مغز انسان را به كار انداخته و عقل و تدبير را زياد می‌كند چنانچه امام صادق(ع) می‌فرمايد: «التجاره تزيد فی العقل»[47] «تجارت و كار عقل را زياد می‌گرداند.»

3ـ بيكار، دعايش مستجاب نمی‌شود:[48]
انتظاری كه فرد بيكار، بدون تلاش دارد كه دعايش و احتياجاتش تأمين شود، بيجا بوده و همان‌طور كه پيامبر(ص) فرمود: پنج دسته دعايشان به اجابت نمی‌رسد، يكی از آنها را فرمود: «رجل جلس فی بيته و قال اللهم ارزقنی و لم يطلب».«مردی كه در خانه خود بيكار بنشيند و بدون اينكه دنيا تلاش و طلب روزی برود، بگويد: خدايا روزی نصيب من كن، دعايش مستجاب نمی‌شود.»

4ـ بيكاری و فقر:[49]
شكی نيست كه با كار و تلاش چرخ‌های اقتصادی به راه افتاد. و نيازمندی‌های مردم فراهم می‌شود و بيكاری سبب ركود اقتصادی و پايين آمدن سطح توليد و موجب كمبود و درماندگی و فقر می‌شود. و همان‌طور كه امام صادق(ع) در پاسخ به فضيل ‌بن يسار كه گفت: من امروز بيكارم، فرمودند، كذلك تذهب اموالكم و اشتد عليه «همين‌طور(با بيكار بودن) مال‌های شما از بين ميرود و فقير می‌گرديد و سخت او را مورد نكوهش و توبيخ قرار داد و نيز می‌گويد: من كار را ترك كرده بودم(و فقير و بی‌سرمايه شدم) امام صادق(ع) فرمود: هرگز، چنين(بيكار) مباش، درب مغازه خود را باز كن وسايل كارت را پهن كن و از پروردگارت روزی بخواه.

5ـ بيكار از رحمت خدا بدور است:[50]
كسی كه كار و تلاش نمی‌كند كه مخارج خود و عايله‌اش را تأمين كند و گوشه‌ای از بار جامعه را بر دوش نمی‌كشد بلكه خود و عايله‌اش سر‌باری بر دوش جامعه می‌باشند، ملعون و از رحمت خداوند به دور است، چنانكه پيامبر(ص) فرمود: «ملعون من التی كله علی الناس.» ملعون است هركس كه(كار و تلاش نمی‌كند) و بار و زحمت خود را بر جامعه تحميل كرده است. و در حديث ديگر فرمود: «ملعون‌ ملعون من يضيع من يحول» «ملعون از رحمت خدا به دور است، كسی كه(بيكار بوده و با درمانده كردن) عايله‌اش را ضايع و بی‌ارزش كند.»

6ـ كم‌كاری بزرگترين عامل بدبختی:[51]
همان‌طور كه بيكاری زيان‌بار و بيكار مورد نكوهش است. كم‌كاری، سستی و تنبلی نيز نكوهيده و موجب ضرر است و فرد سست، بی‌حال و كم‌كار در امور دنيا و آخرت عقب ‌افتاده و ضرر می‌بيند، لذا، همان‌طور كه در روايات اسلامی از بيكاری مزمت و نكوش شده از كم‌كاری و سستی نيز ملامت شده است، چنانكه امام باقر(ع) می‌فرمايند: «اين لا بغض الرجل ان يكون كسلانا عن امر دنيا و من كسل عن امر دنياه فهو من امر آخرته اكسل»: «من دشمن می‌دارم مردی را كه در كار دنيايش بی‌حال و سست باشد و در كار آخرتش سست‌تر است» و امام صادق(ع) نيز فرمود: «كسی كه در كار عبادت و نمازش سست باشد خير(و خوبی) در آخرتش نيست و كسی كه در اداره امور زندگيش سست و بی‌حال باشد خير(و خوشبختی) در كار دنيايش نمی‌باشد» و نيز فرمود:«عدو العمل الكسل» «سستی و بی‌حالی دشمن كار است».[52]

گزيده‌ای از سخنان حضرت امام خمينی(ره) پيرامون كار و كارگر:
اسلام برای كارگر ارزش و برای كار ارج قايل است و ارزش و احترام. يعنی همانطور كه يك فرد عالم، يك مرد مجاهد را توصيف می‌كند، فرد كارگر، زارع، هر كارگری را می‌گويد همه‌شان مثل همند. مثل شانه‌ای كه اين رگ‌هايی كه دارد، همه هم‌قد هستند، مثل هم هستند... .
داشتن استقلال در امور:
ما بايد ادراك اين موضوع را كنيم كه ما در هر كجا كار می‌كنيم در امر كشاورزی كار می‌كنيم، بايد خودمان به خودمان تلقين كنيم كه ما مستقل‌ايم و ما بايد مستقل باشيم و نبايد دستمان را به ديگری دراز كنيم برای اموری كه كشورمان محتاج است.
نظم در كارها:
يك مطلب كه بايد كارگران كارخانه‌ها، كارگران معادن و همه كارگران در هر جا كه هستند و كارمندان در هر جای كشور هستند توجه به آن كنند اينست كه نظم را در هر كجا هست مراعات كنند. اگر بنا باشد در محيط كاری با بی‌نظمی بخواهند انجام عمل كنند، اين بی‌نظمی موجب می‌شود كه آنها نتوانند به وظايف اسلامی خودشان، به وظايف ملی خودشان عمل كنند. پس لازمست كه همه كارگرها و كارمندان به يك نظم خاصی و يا گوش كردن به آنهايی كه در رأس‌اند عمل كنند كه به نتيجه مطلوب انشا‌الله برسند.

حقوق كارگر از ديدگاه اسلام:
تعيين مزد قبل از كار:[53]
اسلام می‌گويد: هركس می‌خواهد كارگری را به كار گيرد، نخست بايد مزد او را تعيين كرده و به وی صريحاً اعلام نمايد تا كارگر در صورت تمايل و رضايت به انجام آن كار اقدام نمايد. اين حقيقتی كه با صراحت در روايات اسلامی به آن توجه شده است كه چند نمونه در ذيل ذكر می‌كنيم:
1ـ «نهی رسول‌الله(ص) ان يستعمل اجيرا حتی يعلم ما اجرته» از اينكه كسی كارگری را پيش از تعيين مزدش بكار گيرد منع فرمود. و امام صادق(ع) می‌فرمايند: هركس ايمان به خدا و روز قيامت دارد، تا وقتی مزد كارگری را به او اعلام نكرده است او را به كار نگيرد.

2ـ توافق در كار:[54]
اسلام هرگز اجازه نمی‌دهد كه فرد يا مؤسسه و حتی دوست، شخصی را به زور بدون رضايت و توافق او به كاری اجبارش كند، چنانكه علمای اسلام يكی از شرايط صحت و مشروعيت اجاره و كار گرفتن را ميل و اختيار او ذكر كرده‌اند(و در صورتی كه كارگر نابالغ باشد، ميل و رضايت او بی‌اعتبار است(چون، ممكن است او را فريب دهند و حقوقش را كامل ندهند) در درستی و صحت اجاره و بكارگيری او اجازه از ولی و سرپرست او را لازم دانسته‌اند و...)

3ـ شتاب در پرداخت مزد:
اسلام همانطور كه در تعيين مزد كارگر و رضايت او در اشتغال بكار سفارش كرده است، در فوريت پرداخت مزد كارگر نيز تأكيد كرده است، تا جايی كه می‌گويد: به مجرد اينكه كارگر دست از كارش كشيد هنوز عرق كارش خشك نشده بايد مزد او به وی پرداخت شود كه چند نمونه روايت ذيل آمده است.[55]
1ـ هشام‌بن‌ حكم از امام صادق(ع) نقل می‌كند در مورد كارگری كه كار كرده است فرموده: «لا يححف عرقه حتی تعطيله اجرته.» «كارگر را تا عرقش خشك نشده اجرتش را به او بده»...
2ـ شعيب می‌گويد:[55] ما عده‌ای كارگر گرفته بوديم كه در باغستان امام صادق(ع) كار می‌كردند و آخرين كارشان عصر بود، وقتی كه عصر شد حضرت به نماينده‌اش فرمود: اعطهم اجور هم قبل ان يحف عرقهم. تا عرقشان خشك نشده است اجرت و مزد آنها را پرداخت كن. علمای اسلام نيز ضمن لزوم تعيين مزد كارگر گفته‌اند، در صورتی كه تأخير پرداخت مزد كارگر را با او شرط نكرده باشند فورا با شتاب بايد مزد او را پرداخت كنند.

4ـ نكوهش در ندادن حق كارگر:[56]
رسول‌اكرم(ص) در اين‌باره فرمود: هركس از نظر مزد به كارگرش ستم كند(كه مزد او را ندهد يا كم يا دير بدهد) خداوند عمل نيك او را تباه می‌سازد و بوی بهشت را بر او حرام می‌كند. و هم فرمود: «من خيرا اجره فعليه لعنه الله». و نيز فرمود، هركس مزد كارگرش را ندهد لعنت خدا بر اوست. امام صادق(ع) فرمود: «اقذر الذنوب ثلاثه، قتل البهيمه و حبس مهر المرئه و من منع الاجير اجره». امام صادق(ع) فرمودند: پست‌ترين گناهان سه چيز است، بدون جهت كشتن حيوانات، خوداری كردن از دادن مهر همسر و كسی كه مزد كارگرش را ندهد.

5 ـ نكته اخلاقی:[57]
ناگفته پيداست كه كارگر منحصر نيست كه كسی كه در اداره، كارخانه، مراكز صنعتی، كشاورزی، تجاری و... كار می‌كند بلكه هركس در هر جايی زحمت می‌كشد و كار مشروع سودمندی انجام می‌دهد، حتی زنی كه كارهای خانه‌اش را انجام می‌دهد كارگر محسوب شده و ارزشمند است و حقوق او بايد رعايت شود. پيامبراكرم(ص) فرمود: «مهنه احد كن فی بيتها تدرك جهاد المجاهدين انشا‌الله» زحمت و كار شما زن‌ها در منزلتان موجب رسيدن به پاداش مجاهدان است و علی(ع) فرمود،[58] «جهاد المرئته، حسن التبعل». «جهاد زن، خوب شوهر‌داری كردن او است» و نيز رسول‌اكرم(ص) فرمود: هر زنی كه هفت روز، در خانه به شوهرش خدمت كند، هفت درب دوزخ بسته می‌شود و هشت درب بهشت برايش، باز می‌شود كه از هر دربی بخواهد داخل گردد.(لذا مردها بايد حقوق همسران خود را كه در خانه زحمت می‌كشند رعايت كنند، چنانكه زنان نيز بايد مواظب باشند كه با بعضی رفتار زشتشان با شوهر، پاداش خود را از بين نبرند، چنانكه پيامبر(ص) فرمود:[59] هر زنی كه شوهرش را با زبانش اذيت كند اول كسی است كه داخل آتش می‌شود و هيچ عمل نيكی از او قبول نمی‌گردد.)

بهترين كارها:[60]
اگر چه تمام كارها مشروع و سودمند چنانكه روشن و واضح است از نظر اسلام نيكو و ارزشمند بوده و بالاترين عبادت است، همان‌گونه كه پيامبراكرم(ص) فرمود: «العباده سبعون جز أفضلها طلب الحلال». عبادت هفت جز دارد و برترين آنها طلب روزی(و كار) حلال و(سودمند كردن) است.»

اهميت عمل:[61]
اهميت عمل از نظر اسلام تا جايی است كه امام صادق(ع) در حديثی كه از ايشان نقل شده است «عمل را تمام ايمان می‌داند» و می‌فرمايد: «الايمان عمل كله» و امام علی(ع) راه شناخت مؤمن را «عمل او می‌داند» و می‌فرمايد: «المؤمن بعمله» چنانچه از متن تعاليم دينی استفاده می‌شود، عمل منبعث از معرفت و يقين برای مؤمن، نه تنها عبادت است، بلكه ايمان را به «عمل» تعبير كرده‌اند. يادآوری اين نكته ضروری است كه منظور از عمل مجموعه رفتارهای فردی و اجتماعی بر اساس موازين دينی است.

عمل امری است كيفی و نه كمی:[62]
تعبير آيات الهی از عمل به «عمل صالح»(و علموا الصالحات) و «بهترين اعمال»(احسن عملاً) مبين اين مطلب است كه از نظر اسلام، اصل بر كيفيت عمل است و نه كميت آن. چنانكه امام صادق(ع) در تعبير آيه شريفه «احسن عملاً» می‌فرمايند: ليس يعفی اكثر عملاً، و ليكن اصوبكم عملاً... ثم قال: «الابقا علی العمل حتی يخلص من العمل» «معنای اين عبارت(آيه شريفه) زيادی عمل(كميت) نيست. بلكه درستی عمل منظور است... بعد فرمودند: اصرار بر عمل تا به درجه خلوص برسد، از نفس انجام آن پر‌اهميت‌تر است».

عمل صالح با نيت و قصد قربت به خدا توأم است:[63]
چنانكه حضرت علی(ع) می‌فرمايد: «صلاح العمل بقدر صلاح النيه» «هر اندازه نيت صالح باشد عمل، صالح خواهد بود». در اسلام نيت، اساس عمل است و امام علی(ع) در غررالحكم می‌فرمايد: «نيت اساس عمل است»

همكاری در كار:[64]
تعاون و همكاری هميشه مورد تأكيد اسلام بوده است. زيرا همكاری در كارها، علاوه بر اينكه سرعت و شتاب كار را افزايش می‌دهد، به همان مقدار، جامعه سريع‌تر از نتيجه كار بهره‌مند می‌شود و جريان اقتصادی، جان تازه‌ای می‌گيرد و روحی اجتماعی تقويت، و الفت و محبت را بين افراد افزون می‌گرداند بدون جهت نيست كه اسلام قدرت و عنايت خداوند را در آنجايی می‌داند كه همكاری و هماهنگی باشد و می‌فرمايد: «يدالله مع الجماعه» سيره پيامبراسلام(ص) اين بود كه در كارها همانند ديگران شركت می‌فرمود، چنانكه در ساختن مسجد قبا خود نيز، سنگ و گل حمل می‌نمود تا اولين مسجد در اسلام با كمك همكاری مسلمانان ساخته شد. روزی كه خبر حمله دشمنان به مدينه رسيد و قرار شد تا برای افزايش قدرت دفاعی، گرد شهر مدينه خندقی حفر كنند و هر چند نفر از مسلمانان قطعه‌ای از زمين را برای كندن خندق تعيين كردند، پيامبر(ص) نيز همانند ديگران سمی برداشت تا در اين كار عظيم با ساير مسلمانان همكاری داشته باشد. در سفری كه پيامبراسلام(ص) به همراه جمعی از يارانش داشتند، می‌خواستند برای تهيه غذا گوسفندی را بكشند يكی ذبح گوسفند و ديگری پوست كندن و سومی پختن آن را به عهده گرفت كه پيامبر(ص) فرمود: «و علی جمع الحطبه» «من هيزم جمع می‌كنم». عن‌النبی(ص) انه قال: «تحت ظل العرش يوم لاضل الاضله، رحل خرج ضارباً فی‌الارض يطلب من فضل‌الله ما يكف به نفسه و يعود به علی عياله» از پيامبراكرم(ص) نقل شده است كه فرمود: روز قيامت سايه عرش الهی بر سر آن مردی قرار می‌گيرد كه برای تأمين مخارج زندگی خود و عايله‌اش از خانه خارج گردد و با تكيه بر عنايت خداوندی در روی زمين به جستجو و تلاش بپردازد.

كار و شخصيت در اسلام:[65]
روی عن‌الكاظم انه قال: «الأس مما فی ايدی الناس عز المومن فی دينه و مروته فی نفسه و جلالته فی عسيرته، مهابته عند عياله و هو اغنی الناس عند نفسه و عند جميع الناس. امام موسی‌بن‌ جعفر(ع) فرموده است. «از مردم قطع اميد كردن و از ثروتشان چشم پوشيدن و به درآمد كار خود قانع بودن، برای مرد با ايمان مايه عزّ دينی و روح جوانمردی و شرف دنيوی است. چنين انسانی در نظر مردم بزرگ و بين فاميل خود محرم و محيط خانواده‌اش دارای هيبت و عظمت خواهد بود او در ضمير خود و در نظر ديگران بی‌نيازترين مردم است...»

عزت در سايه كار:[66]
«عن زراره عن الصادق(ع): ان رجلاً أتاه فقال: اننی لا احسن ان اعمل عملاً بيدی، و لا احسن ان اتجر، و انا محارف محتاج. فقال(ع) اعمل و احمل علی رأسك واستغفن عن الناس» زراره می‌گويد: مردی به حضور امام صادق(ع) آمد، عرض كرد: دست سالمی ندارم كه با آن كار كنم، سرمايه ندارم تا با آن تجارت كنم، مرد محروم و مستمندی هستم، چه كنم؟ امام صادق(ع) می‌ديد كه سر آن مرد سالم است و می‌تواند طبق رسوم محلی با آن كار كند راضی نشد عزّ و شرفش با گدايی از مردم در هم بشكند، به وی فرمود: با سرت بار‌بری كن و خود را از مردم، مستغنی و بی‌نياز بدار.

محكم‌كاری:[67]
قال النبی(ص): ان الله تعالی يحب اذا عمل احدكم عملاً ان يتقنه: پيامبراكرم(ص) فرمود: خداوند متعال دوست می‌دارد زمانيكه يكی از شما كاری را انجام می‌دهد، محكم كار باشد.»

كارهای روزانه:[68]
قال علی(ع) لما لك الشتر: «وامض لكل يوم عمله، فان لكل يوم ما فيه.» «امير‌المؤمنان علی(ع) به مالك اشتر فرمود: كار هر روز را همان روز انجام بده. چون برای هر روز، كاری مخصوص است.»

خطر بيكاری:
«كان رسول‌الله(ص) اذا نظر الی الرحل ما عجبه مال: هل له حرفه؟ فان قالو: لا، قال: سقط من عينی. قيل: و كيف...» سيره رسول‌الله اين بود كه هرگاه به مردی نگاه می‌كرد و از لحاظ جسمی نظر او را جلب می‌نمود، سؤال می‌فرمود: آيا شغل و حرفه‌ای داری؟ اگر در پاسخ می‌گفتن شغلی ندارد، می‌فرمود: از چشمم افتادی. به آن حضرت عرض می‌شد چگونه شخصيت او در نظر شما تنزل كرد؟ می‌فرمود؟ آنگاه كه مؤمنی دارای شغل و حرفه‌ای نباشد، برای تأمين مخارج زندگی خود، دينش را می‌فروشد.(بحار ج103 صفحه 9)

شگفتی‌هايی از گفتار كوتاه امام علی(ع):[69]
(نامه‌ای به يكی از حاكمان) كارهايی در امر حكومت هست كه ناچار خودت بايد به انجام برسانی از جمله پاسخگويی به برخی نامه‌های كارگزارانت كه از عهده دبيران بيرون است و آنها قدرت و تصميم و توان اجابت ندارند، يا برآوردن بعضی نيازهای مردم كه همكاران و مسؤلان برجسته‌ات از انجام آنها ناتوانند.(سپردن كار به اهل فن و اهل كار، تقسيم‌بندی كارها بنا به استعدادها و توانايی‌های اشخاص، رده‌بندی كارها براساس اهميت، تأكيد به انجام امور در اين گفتار كوتاه به خوبی بيان شده است) در جای ديگر آمده است. «كار هر روز را همان روز به پايان برسان و به روز ديگر مگذار، كه برای هر وظيفه و كاری است و... در اينجا هم به(فرصت‌شناسی و نظم در كارها و تقسيم‌بندی كارها برای هر روزی اشاره شده است). و در جای ديگر آمده(كار خير را انجام دهيد و آن را كوچك نشماريد كه نيكوی كوچك بزرگ است و اندكش بسيار است.) «آنكس كه مردم را به نيكوكاری وادار كند همچون نيكوكاران است و آنكس كه مردم را به بدی وا‌دارد و با نيكی بستيزد، دشمن خدا و انسان‌ها است. نيكی را با ريا‌كاری انجام مده و از شرمگينی، كار خير را رها مكن، كسی كه كار نيك را از بد نشناسد همچون چارپايانست.

گذری در نهج‌البلاغه:
در اين كتاب ارزشمند نهج‌البلاغه در مورد ارزش كسب و كار چنين آمده است:[70] «علامات المتقين ... و تجعلا فی فاقه و صبرا فی شده و طلبا فی حملال و نشا طا فی هدی، و تحرجا عن طمع يعمل الاعمال الصالحه و هو علی وجل» و از نشانه‌های پرهيزكاران اين است كه... «با داشتن علم بردبار، در توان‌گری ميانه‌رو، در عبادت فروتن، در تهيدستی آراسته، در سختی بردبار، در جستجوی كسب حلال، در راه هدايت شادمان و پرهيز ‌كننده از طمع‌ورزی، می‌باشد اعمال نيكو انجام می‌دهد و ترسان است و...» در جای ديگر اين كتاب در مورد ضرورت كار و تلاش در قسمت حكمت 150/5 آمده است: «...؛ تغليه نفسه علی ما يظن، و لا يغلبها علی ما يستقين، يخاف علی غير، بادنی من، ذنبه، و يرجو لنفسه باكثر من عمله و...» «...، برای ديگران كه گناهی كمتر از او دارند نگران، و بيش از آنچه كه عمل كرده اميدوار است، اگر بی‌نياز گردد مست و مغرور شود. و اگر تهيدست شود مأيوس و سست شود، چون كار كند در آن كوتاهی ورزد و...» در مورد «سبقت در كارهای نيك» چنين آمده است در قسمت حكمت 422: «افعلو الخير و لا تحقروا منه شيئاً، فان صغيره كبير و قليله كثير، و لا يقولن احدكم ان احدا اولی بفعل الخير منی، فيكون و الله كذلك، ان للخير و، الشر اهلاً و...» «كار نيك به جا آوريد، و آن را هر مقدار كه باشد كوچك نشمايد، زيرا كوچك آن بزرگ و اندك آن فراوان است و كسی از شما نگوييد كه ديگری در انجام كار نيك از من سزاوارتر است. اگر چه سوگند به خدا كه چنين است و خوب و بد را طرفدارانی است كه هرگاه هر كدام از آن دو را واگذاريد، انجامشان خواهند داد. «در اين حكمت ياد شده در بالا ارزش كوچك شمردن كارهای نيك نيز بيان شده است. در مورد «ارزش تداوم كار» در حكمت 444 چنين آمده است: «فضل الاستمرار فی العمل»: «قليل مدوم عليه خير من كثير مملول منه»: خير اندك كه با اشتياق تداوم يابد، بهتر از فراوانی است كه رنج‌آور باشد. در اين كتاب در مورد «علل موفقيت در كارها» چنين بيان شده است: «اجتناب من الاعمال المتنوعه» و «من اوما الی متفاوت خدلته الحيل: كسی كه به كارهای گوناگون بپردازد، خوار شده و پيروز نمی‌گردد.» «در مورد ارزش والای انجام‌دهنده كارها» چنين آمده است: «فضل فاعل الخير» فاعل الخير منهم و فاعل الشر و شر منه: ارزش و والای انجام ‌دهنده كارهای خير: «نيكوكار از كار نيك، بهتر و بدكار از كار بد بدتر است».
 
نتيجه‌گيری و جمع‌بندی:
انسان در نگرش اسلامی دارای كرامت و ارزش انسانی است و بر او بايسته است كه پيش از هر چيز اين كرامت ذاتی را در جهان هستی پاس دارد و تدابيری بينديشد كه خود را به جايگاه شايسته برساند. و از طرفی، كار از ديدگاه اسلام وظيفه طبيعی انسان، رمز رشد و پيشرفت فرد و جامعه، راز شادابی فرهنگ‌ها، شعار و شعور انسان توحيد‌گرا، روح و جان دين محمد(ص) و پيشه شايسته كرداران خوبان بارگاه خداست. در قرآن كريم و در احكام اسلامی به ارزش كار و فرهنگ كار بهای ويژه‌ای داده شده است. در قانون اساسی كشور آن نيز وقتی بحث از كار، كارگر و كارمند و يا بطور كلی امر اشتغال می‌شود، به محروميت‌زدايی‌ها و برآوردن نيازهای جامعه و فقر‌زدايی و ايجاد امكانات و شرايط لازم برای همه مردم در جهت اشتغال اشاره شده است. البته ارزش والای نيروی كار بر كسی پوشيده نيست وقتی ما پيرو مكتبی هستيم كه پيشوايان اين مكتب تأكيد بر ارزش فوق‌العاده نيروی كار می‌كنند، خود گواه اين امر است. تفكر كار و تلاش مثبت از حصول فرهنگ اسلامی می‌باشد و ارتقای انديشه و پرورش فكری نيروی كار در گروه ارزش‌گذاری صحيح برای نيروی كار و فراهم آوردن محيطی مناسب برای حمايت از آنهاست. اصول مذهبی و موازين دينی ما از كار و تلاش صرف‌نظر از بعد مادی و ظاهری آن بعنوان يك ارزش ياد می‌كنند و از اين‌ رو به وظيفه مديران و كار‌فرمايان و سرپرستان محيط كار و روحيه كاركنان تأكيد بسيار شده است.

يك مدير موفق و توانمند در بهره‌گيری از همه توانايی‌های نيروی كار و تلاش می‌كند كه البته اين امر بسيار دشوار است و می‌توان گفت كه تنها با ارزش‌گذاری‌های مادی و معنوی به نيروی كار می‌توان از همه توانايی‌های آنها بهره گرفت. با استناد به فرمايش حضرت علی(ع) كه كار ايمان را صيقل می‌دهد می‌توان به ارزش كار و نيروی كار پی برد. به اين معنا كه اهميت كار آنچنان بالاست كه در كنار ايمان مطرح می‌شود بنابراين بايد به توسعه و ارتقای فرهنگ كار توجه بيشتری شود. اگر هدف ما توسعه انسانی است اين توسعه انسانی دست نمی‌دهد مگر اينكه معتقد به توسعه اجتماعی باشيم كه توسعه اجتماعی خود در گرو اولويت‌گذاری به نيروی فكر و انديشه و تقويت روحيه اجتماعی است. بايد توجه داشته باشيم كه رسيدن به سطح مطلوب بهره‌وری در گرو داشتن عناصری آگاه، هوشمند، متعهد و نو‌آور، تحت سيستم اجتماعی و انسانی در محيط كاری است. كه همه اين‌ها ميسر نمی‌باشد جز با ارتقای فرهنگ كار. در پايان سخن بايد گفت كه خداوند آدمی را موجودی چند‌بعدی خلق كرده است و شناخته می‌شود و بديهی است كه هر كه از ابعاد انسان نيازمندی‌های دارد كه نيازها بايد برطرف شود. محيط‌های كاری، دل‌بستگی به وظايف و مسؤليت‌ها را به صورتی منطقی و اصولی و در عين‌حال لذت‌بخش فراهم می‌سازد و شرايط ارضای نيازها و تمايلات عاطفی، ذوقی و معنوی كاركنان را مهيّا كنند، خود جنبه‌ای نمادين از ارزش‌گذاری برای نيروی كار است. بنابراين در محيط كاری بايد شرايطی را فراهم آورد كه هر يك از كاركنان بتوانند در رفع نيازمندی‌های انسانی خود و خانواده و شكوفايی استعداد و نبوغ شخصيتی‌شان، تلاش و كوششی آگاهانه معمول دارند و از اين طريق زمينه ارتقای فرهنگ كار و ارزش‌گذاری نيروی كار فراهم آيد.


پی‌‌نوشت‌ها:
[1]. «اخلاص در كار» مؤسسه پژوهشی، علمی، فرهنگی طليعه منطق، انتشارات وثوق، چاپ اول سال 79
[2]. فرهنگ معين، ج3، صفحه 2789
[3]. كتاب كار و عبادت، مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامی
[4]. نهج‌الفصاحه چاپ 10، حديث 1
[5و6]. همان كتاب جديث 233 و 579.
[7و8و9و10]. همان منبع چاپ 10 حديث 746 ـ 873 ـ 1437 ـ 2146
[11و12و13]. مستدرك الوسايل ج2 ص417
[14]. وسايل الشيعه ج12 ، ص 19
[15]. وسايل‌الشيعه ج12
[16و17و18]. مستدرك الوسايل ج2 ص 417
[19]. وسايل الشيعه ج12، ص19
[20]. وسايل الشيعه ج
[21]. من لا يحضره الفقيه ج 3 ص 98 «كتاب بهترين كارها و بدترين درآمدها در اسلام»
[22]. كتاب حديث ج 3
[23و24و25]. وسايل ج 12 ص 12، 13، 11، 3(از كتاب كار و كارگر در اسلام)
[26]. مستدرك اوسايل ج2 ص 417
[27]. اسدالغابه ج2 ص 269(كتاب كار و عبادت)
[28]. فهرست موضوعی غرر ص 92
[29]. بحار‌الانوار ج18967
[30]. اصول كافی ج2 ص 16 حديث 4
[31]. اخلاص در كار و عبادت از حائری شيرازی
[32]. سفيته البحار ج1 ص208
[33]. بحار‌الانوار ج 82 ص 136
[34]. فهرست موضوعی غرر ص 93
[35]. تفسير قرطبی ج 5 ص 80 زير آی 36 سوره نساء
[36]. وسايل ج12 باب 4(از كتاب كار و كارگر در اسلام)
[37]. وسايل ج 12(از كتاب كار و كارگر در اسلام)
[38و39و40و41و42و43]. وسايل جلد 12(از كتاب كار و كارگر در اسلام)
[44]. وسايل ج 12 حديث 9
[45]. وسايل ج 12 حديث 3
[46و47و48و49]. وسايل ج 12 حديث 1و4و9
[50]. سفيته البحار ج 1 ص 448
[51]. اهميت كار و ارزش كارگر در اسلام، دفتر امور فرهنگی تبليغات اسلامی، چاپ نشر 1377
[52]. اهميت كار و مفاسد بيكاری، دفتر امور فرهنگی، از وزارت كار و امور اجتماعی
[53]. وسايل ج 13 ص245 و ص246
[54]. تحرير الوسيله ج1
[55]. وسايل ج 13 حديث 1
[56]. شرايع الاسلام، قسمت اجاره شرط اول و شرط سوم
[57]. وسايل ج 13 ص 247
[58]. نهج‌الفصاحه ص 37
[59]. نهج‌البلاغه حكمت ص131
[60]. ارشاد ديلمی
[61]. مهم‌ترين كارها و بدترين درآمدها در اسلام، نشر تبليغات اسلامی
[62]. كافی ج2
[63]. الوافی ج1
[64]. كتاب وجدان كار، دفتر نشر برگزيده
[65]. دعائم الاسلام ج 2
[66]. سفيته البحار غنی ـ به نقل الحديث
[67]. محجه البيضا ج 3
[68]. ميزان الحكمه ج 7
[69]. نهج‌البلاغه نامه 52
[70]. شگفتی‌های نهج‌البلاغه، فخرالدين، انتشارات بعثت

فهرست منابع و ماخذ:
[1]. اخلاص در كار: مؤسسه پژوهشی علمی فرهنگی طليعه منطق. انتشارات وثوق چاپ اول سال 79. 
[2]. قرآن كريم.
[3]. نهج الفصاحه: ابوالقاسم پاينده مترجم جعفر خليلی. تهران مؤسسه فرهنگی همسايه ج1. 1378.
[4]. كتاب حديث: تأليف مجيد عارف. تهران. چاپ كوير. ج 3 ـ 1377.
[5]. فهرست موضوعی غرر: مجموعه آثار شريعتی: تنظيم بوسيله فيروزه صابر و ديگران. تهران. چاپ مدرس 1369.
[6]. اصول كافی تأليف ابن‌جعفر محمد‌بن يعقوب كلينی. 339 ق. ترجم جواد مصطفوی. تهران علميه اسلامی. 1344.
[7]. اخلاق در قرآن: تأليف محی الدين حائری شيرازی. تهران. واحد مطالعات و تحقيقات فرهنگی تاريخی 1361.
[8]. سفينه البحار غنی: عباس قمی. ج يك. تهران . فراهانی. كتابخانه سينايی 1363.
[9]. تفسير قرطبی: تأليف محمد قرطبی: جلد 5.
[10]. اهميت كار و تلاش كارگر در اسلام: دفتر امور فرهنگی تبليغات اسلامی. چاپ نشر. 1377.
[11]. اهميت كار و مفاسد بيكاری: دفتر امور فرهنگی از وزارت كار و امور اجتماعی.
[12]. تحرير الوسيله: مؤلف علی‌الحسين الاشكوری. پژوهشكده امام خمينی(ره) و انقلاب اسلامی. ج1. 1380.
[13]. نهج‌البلاغه: ترجمه و متن عربی: مترجم محمد دشتی. انتشارات مشرقين. چاپ 3. دانش قم تابستان 79.
[14]. مكارم الاخلاق مؤلف حسن الفضل الطبرسی قرن 6. ترجمه ابراهيم مير‌باقری چاپ تهران فراهانی.
15 ـ بهترين كارها و بدترين درآمدها در اسلام: چاپ و نشر تبليغات اسلامی 1377.
[16]. غرر الحكم: تأليف عبدالواحد: محمد آموسی. ترجمه جمال‌الدين محمد خوانساری چ دانشگاه تهران. 1360. 
[17]. الوانی: تأليف فيض كاشانی 1091 ه.ق.(محمد‌بن شاه مرتضی) چاپ در اصفهان. مكتب علی. 1406 ه.ق.
[18]. ميزان‌الحكمه: تأليف ابوالفتح عبدالرحمن خازبن: مقدمه و تعليقات مدرس رضوی.
[19]. شگفتی‌های نهج‌البلاغه: تأليف فخر‌الدين. تهران. انتشارات بعثت.
[20]. كار و عبادت: مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامی. وزارت كار و امور اجتماعی. بهار سال 1377.
[21]. حقوق كارگر از ديدگاه اسلام: دفتر نشر و تبليغات اسلامی در دفتر امور فرهنگی چاپ 1377.
[22]. وجدان كار: ناشر دفتر نشر برگزيده تابستان 80 . چايخانه سلمان فارسی.
[23]. اخلاص در كار و عبادت: دفتر فرهنگ وزارت كار و امور اجتماعی. انتشارات منطق زمستان سال 1379.