«اردیبهشت مکتوب ۹۲»
مجموعه مطالب درباره حضرت آیتالله حاجآقا مجتبی تهرانی
حضرت آیتالله العظمی سیدابوالقاسم خویی
نگاهی به کتاب «و اینگونه است زینب»
رهبر معظم انقلاب در دیدار فرمانده و پرسنل نیروی هوایی ارتش در تاریخ ۱۳۸۸/۱۱/۱۹ فرمودند: «زینب (سلام الله علیها)، هم در حرکت به سمت کربلا، همراه امام حسین؛ هم در حادثهی روز عاشورا، آن سختیها و آن محنتها؛ هم در حادثهی بعد از شهادت حسینبنعلی (علیهالسّلام)، بیسرپناهی این مجموعهی به جا ماندهی کودک و زن، به عنوان یک ولىّ الهی آنچنان درخشید که نظیر او را نمیشود پیدا کرد؛ در طول تاریخ نمیشود نظیری برای این پیدا کرد.»
به همین مناسبت بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به معرفی کتاب «و اینگونه است زینب» میپردازد.
پرداختن به شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها، نه یک انتخاب سلیقهای است و نه تکرار مکرر یک موضوع تمامشده؛ بلکه یک ضرورت دائمیِ فرهنگی و معرفتی است. این ضرورت دقیقاً از همانجا آغاز میشود که به نظر میرسد «همه چیز گفته شده»، اما در واقع، آنچه گفته شده بیشتر تکرار روایتهاست، و کمی تلاش برای کشف ابعاد شخصیت.
در نگاه نخست، ممکن است چنین تصور شود که حضرت زینب سلاماللهعلیها یکی از شناختهشدهترین چهرههای تاریخ اسلام است: خطبهها نقل شده، مصائب گفته شده، شجاعتش ستوده شده و نامی که در آیینها و مجالس بارها تکرار شده است. اما این شناخت، غالباً شناختی شعاری و مناسکی است، نه تحلیلی و زیسته. تکرار نام و روایت، لزوماً به فهم عمیق منجر نمیشود؛ گاهی حتی برعکس، عظمت شخصیت را در کلیشهها پنهان میکند.
مسئله اصلی این است که حضرت زینب سلاماللهعلیها معمولاً در نقش «راوی مصیبت» یا «نماد صبر» معرفی شده، در حالی که اینها فقط بخشی از حقیقتاند. آنچه کمتر به آن پرداخته شده، پیچیدگی شخصیت ایشان در مقام کنشگر تاریخی است: زنی که در یکی از بحرانیترین و خاصترین لحظات تاریخ اسلام، مسئولیت روایت، مدیریت بحران، حفظ پیام و مواجهه مستقیم با قدرت سیاسی را بر عهده میگیرد. این نقش، نه صرفاً عاطفی است و نه صرفاً معنوی؛ بلکه ترکیبی است از عقلانیت، شجاعت، زمانشناسی و قدرت تحلیل موقعیت.
ضرورت پرداخت دوباره به چنین شخصیتهایی از اینجا ناشی میشود که مسائل امروز، پرسشهای تازهای ایجاد میکنند. هر نسل، از تاریخ چیز دیگری میپرسد. نسل امروز، کمتر به دنبال شنیدن «چه شد» است و بیشتر میخواهد بداند «چگونه ایستادگی شد»، «چگونه تصمیم گرفته شد» و «چگونه میتوان در شرایط مشابه، مسئولانه عمل کرد». پاسخ به این پرسشها، در روایتهای کلیشهای و تکراری پیدا نمیشود؛ نیازمند بازخوانی و بازپرداخت است.
از سوی دیگر، عظمت شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها دقیقاً در نقاطی نهفته است که کمتر برجسته شدهاند: در سکوتهای حسابشده، در انتخاب واژهها، در نحوه مواجهه با دشمن، در حفظ کرامت انسانی در اوج مصیبت، و در تبدیل شکست ظاهری به پیروزی معنایی. اینها ابعادی هستند که با صرف نقل مصیبت یا خطبه، بهطور کامل دیده نمیشوند و نیازمند روایت دقیق، چندلایه و متناسب با فهم امروزند.
همچنین نباید فراموش کرد که تصویر ارائهشده از حضرت زینب سلاماللهعلیها گاه ناخواسته تکبعدی و محدودکننده بوده است. تمرکز افراطی بر رنج، بدون نشان دادن قدرت تصمیم و کنش، شخصیتی میسازد که قابل تحسین هست اما قابل الگوگیری نیست. در حالی که پرداخت درست به این شخصیتها باید به گونهای باشد که مخاطب بتواند نسبت خود را با آنها تعریف کند؛ نه اینکه صرفاً به احترام و فاصله بسنده کند.
بنابراین، ضرورت پرداخت دوباره و چندباره به شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها از این واقعیت میآید که عظمت چنین شخصیتهایی، یکلایه نیست. تاریخ، آنها را تمام نکرده و روایتهای پیشین نیز همه حقیقت را نگفتهاند. هر بازخوانی جدی، فرصتی است برای نزدیکتر شدن به عمق شخصیتی که هنوز هم میتواند برای فهم مسئولیت، ایستادگی، آگاهی و نقش انسان در لحظههای سرنوشتساز، الهامبخش باشد.
به بیان روشنتر، زیاد گفته شدن، به معنای خوب فهمیده شدن نیست. اگر عظمت حضرت زینب سلاماللهعلیها بهدرستی نشان داده نشده، نه به دلیل کمبود روایت، بلکه به دلیل کمبود زاویه نگاه تازه، زبان مناسب و جسارت در خروج از کلیشههاست. پرداختن دوباره به این شخصیتها، تلاش برای جبران همین خلأ است؛ تلاشی که اگر درست انجام شود، تاریخ را به حال پیوند میزند و شخصیتها را از قابهای تکراری بیرون میآورد و دوباره زنده میکند.
اگر زینب نبود...
کتاب «و اینگونه است زینب سلاماللهعلیها» بازنویسی و بازآفرینیِ جامع و وفادارانهای از اثر کلاسیک مرحوم سید نعمتالله جزائری است؛ اثری که میکوشد شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها را نه بهصورت پراکنده و روایی، بلکه در قالبی منظم، اندیشهمحور و چندلایه معرفی کند.
رهبر معظم انقلاب در دیدار فرمانده و پرسنل نیروی هوایی ارتش در تاریخ ۱۳۸۸/۱۱/۱۹ فرمودند: «زینب (سلام الله علیها)، هم در حرکت به سمت کربلا، همراه امام حسین؛ هم در حادثهی روز عاشورا، آن سختیها و آن محنتها؛ هم در حادثهی بعد از شهادت حسینبنعلی (علیهالسّلام)، بیسرپناهی این مجموعهی به جا ماندهی کودک و زن، به عنوان یک ولىّ الهی آنچنان درخشید که نظیر او را نمیشود پیدا کرد؛ در طول تاریخ نمیشود نظیری برای این پیدا کرد.»به همین مناسبت بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به معرفی کتاب «و اینگونه است زینب» میپردازد.
پرداختن به شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها، نه یک انتخاب سلیقهای است و نه تکرار مکرر یک موضوع تمامشده؛ بلکه یک ضرورت دائمیِ فرهنگی و معرفتی است. این ضرورت دقیقاً از همانجا آغاز میشود که به نظر میرسد «همه چیز گفته شده»، اما در واقع، آنچه گفته شده بیشتر تکرار روایتهاست، و کمی تلاش برای کشف ابعاد شخصیت.در نگاه نخست، ممکن است چنین تصور شود که حضرت زینب سلاماللهعلیها یکی از شناختهشدهترین چهرههای تاریخ اسلام است: خطبهها نقل شده، مصائب گفته شده، شجاعتش ستوده شده و نامی که در آیینها و مجالس بارها تکرار شده است. اما این شناخت، غالباً شناختی شعاری و مناسکی است، نه تحلیلی و زیسته. تکرار نام و روایت، لزوماً به فهم عمیق منجر نمیشود؛ گاهی حتی برعکس، عظمت شخصیت را در کلیشهها پنهان میکند.
مسئله اصلی این است که حضرت زینب سلاماللهعلیها معمولاً در نقش «راوی مصیبت» یا «نماد صبر» معرفی شده، در حالی که اینها فقط بخشی از حقیقتاند. آنچه کمتر به آن پرداخته شده، پیچیدگی شخصیت ایشان در مقام کنشگر تاریخی است: زنی که در یکی از بحرانیترین و خاصترین لحظات تاریخ اسلام، مسئولیت روایت، مدیریت بحران، حفظ پیام و مواجهه مستقیم با قدرت سیاسی را بر عهده میگیرد. این نقش، نه صرفاً عاطفی است و نه صرفاً معنوی؛ بلکه ترکیبی است از عقلانیت، شجاعت، زمانشناسی و قدرت تحلیل موقعیت.
ضرورت پرداخت دوباره به چنین شخصیتهایی از اینجا ناشی میشود که مسائل امروز، پرسشهای تازهای ایجاد میکنند. هر نسل، از تاریخ چیز دیگری میپرسد. نسل امروز، کمتر به دنبال شنیدن «چه شد» است و بیشتر میخواهد بداند «چگونه ایستادگی شد»، «چگونه تصمیم گرفته شد» و «چگونه میتوان در شرایط مشابه، مسئولانه عمل کرد». پاسخ به این پرسشها، در روایتهای کلیشهای و تکراری پیدا نمیشود؛ نیازمند بازخوانی و بازپرداخت است.
از سوی دیگر، عظمت شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها دقیقاً در نقاطی نهفته است که کمتر برجسته شدهاند: در سکوتهای حسابشده، در انتخاب واژهها، در نحوه مواجهه با دشمن، در حفظ کرامت انسانی در اوج مصیبت، و در تبدیل شکست ظاهری به پیروزی معنایی. اینها ابعادی هستند که با صرف نقل مصیبت یا خطبه، بهطور کامل دیده نمیشوند و نیازمند روایت دقیق، چندلایه و متناسب با فهم امروزند.
همچنین نباید فراموش کرد که تصویر ارائهشده از حضرت زینب سلاماللهعلیها گاه ناخواسته تکبعدی و محدودکننده بوده است. تمرکز افراطی بر رنج، بدون نشان دادن قدرت تصمیم و کنش، شخصیتی میسازد که قابل تحسین هست اما قابل الگوگیری نیست. در حالی که پرداخت درست به این شخصیتها باید به گونهای باشد که مخاطب بتواند نسبت خود را با آنها تعریف کند؛ نه اینکه صرفاً به احترام و فاصله بسنده کند.
بنابراین، ضرورت پرداخت دوباره و چندباره به شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها از این واقعیت میآید که عظمت چنین شخصیتهایی، یکلایه نیست. تاریخ، آنها را تمام نکرده و روایتهای پیشین نیز همه حقیقت را نگفتهاند. هر بازخوانی جدی، فرصتی است برای نزدیکتر شدن به عمق شخصیتی که هنوز هم میتواند برای فهم مسئولیت، ایستادگی، آگاهی و نقش انسان در لحظههای سرنوشتساز، الهامبخش باشد.
به بیان روشنتر، زیاد گفته شدن، به معنای خوب فهمیده شدن نیست. اگر عظمت حضرت زینب سلاماللهعلیها بهدرستی نشان داده نشده، نه به دلیل کمبود روایت، بلکه به دلیل کمبود زاویه نگاه تازه، زبان مناسب و جسارت در خروج از کلیشههاست. پرداختن دوباره به این شخصیتها، تلاش برای جبران همین خلأ است؛ تلاشی که اگر درست انجام شود، تاریخ را به حال پیوند میزند و شخصیتها را از قابهای تکراری بیرون میآورد و دوباره زنده میکند.
کتاب «و اینگونه است زینب»؛ کتابیست که نه قصد افزودن روایت تازهای به تاریخ عاشورا را دارد و نه مدعی کشف اسناد ناشناخته است، بلکه مأموریت خود را در بازآفرینیِ قابلفهم، وفادار و اثرگذارِ یک متن کلاسیک تعریف میکند؛ مأموریتی که اگر درست انجام نشود، یا به تحریف میانجامد یا به سادهسازیِ مخرب. اهمیت این کتاب دقیقاً در آنجاست که توانسته از هر دو آفت فاصله بگیرد.
نقطه عزیمت این اثر، یک واقعیت تاریخی کمتر دیدهشده است: بخش مهمی از آنچه امروز از جزئیات عاشورا در دست داریم، از دل منابعی بیرون آمده که الزاماً همسو با جبهه حق نبودهاند. گزارشها، نقل وقایع، حتی ثبت دقیق حرکات، ضربات و گفتوگوها، گاه از سوی دشمنان ثبت شده؛ با نیت ثبت حادثه به سود قدرت وقت. اما همین ثبت واقعنگارانه، که در منطق خود چیزی شبیه گزارشنویسیِ خبری امروز است، در نهایت علیه همان قدرت عمل کرده و به سرمایهای برای روایت حق تبدیل شده است. کتاب «و اینگونه است زینب» بر شانه چنین دادههای محدودی ایستاده و تلاش میکند از دل آنها، تصویری روشن، زنده و قابل فهم از شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها ارائه دهد.
مسئله اصلی اما این نیست که چه دادههایی وجود داشته، بلکه این است که این دادهها چگونه به مخاطب امروز منتقل میشوند. بخش بزرگی از منابع تاریخی سنتی، بهویژه در حوزه متون دینی و عاشورایی، به دلیل زبان کهن، ساختار پیچیده و ادبیات سنگین، عملاً از دسترس مخاطب عمومی خارج شدهاند. این فاصله زبانی و سبکی، بهتدریج فاصلهای معرفتی ایجاد کرده است؛ گویی تاریخ، فقط برای اهل تخصص نوشته شده و نسل جدید باید با واسطه و گزینشهای ناقص با آن ارتباط بگیرد. کتاب «و اینگونه است زینب» دقیقاً در پاسخ به همین خلأ شکل گرفته است.
این اثر، بازآفرینی کتاب «خصائص زینبیه» نوشته آیتالله سید نورالدین جزایری، از مجتهدان محقق قرن چهاردهم هجری است؛ کتابی که بهدرستی میتوان آن را اثری عاشقانه، عمیق و سرشار از نکتهسنجی دانست، اما در عین حال بهدلیل زبان و ساختار متکلف، برای مخاطب امروز دشوار و گاه نامفهوم است. نویسنده بازآفرینی، بهجای حذف یا خلاصهسازیِ شتابزده، راه دشوارتری را انتخاب کرده است: تلخیص، بازآرایی و بهروزرسانی زبان، بدون خیانت به متن و روح اثر.
یکی از مهمترین ویژگیهای این کتاب، انتخاب ساختار «چهل خصیصه» برای معرفی حضرت زینب سلاماللهعلیها است. این انتخاب، صرفاً یک عدد نمادین یا چینش سلیقهای نیست، بلکه روشی است برای پرهیز از روایت خطی و کلیشهای زندگی. در اینجا، حضرت زینب نه صرفاً بهعنوان خواهری داغدیده یا خطیبی شجاع، بلکه بهمثابه شخصیتی چندبعدی معرفی میشود؛ شخصیتی که عقلانیت، شجاعت، صبر، بصیرت، مدیریت بحران، عاطفه، عبادت و کنش اجتماعی در او بههم گره خوردهاند. این خصائص، چنان گزینش شدهاند که خواننده، با هر پیشزمینهای، بتواند نقطهای برای اتصال پیدا کند.
کتاب از این حیث، صرفاً روایتگر تاریخ نیست؛ بلکه الگوساز است. خواننده در مواجهه با متن، احساس نمیکند با شخصیتی دور، اسطورهای و دستنیافتنی روبهروست، بلکه با زنی مواجه میشود که در متن سختترین شرایط تاریخی، تصمیم میگیرد، میایستد، سخن میگوید و جریان میسازد. این «ملموسسازی» شخصیت، نتیجه همان بازآفرینی هوشمندانهای است که نویسنده در پیش گرفته است.
نکته مهم دیگر، مستندسازی کتاب است. یکی از کاستیهای اثر اصلی «خصائص زینبیه»، که حتی از سوی دوستداران آن نیز مطرح بوده، ضعف در ارجاعدهی دقیق به منابع است. بازآفرینی حاضر، با بهرهگیری از ۸۵ منبع شیعه و سنی، این خلأ را جبران کرده و با استفاده از پاورقیهای دقیق، امکان اطمینان و پیگیری را برای مخاطب جدیتر فراهم آورده است. این ویژگی، کتاب را از سطح یک اثر صرفاً ترویجی بالاتر میبرد و آن را به منبعی قابل اتکا برای مخاطب علاقهمند تبدیل میکند، بیآنکه متن اصلی را سنگین یا آکادمیک کند.
کتاب «و اینگونه است زینب سلاماللهعلیها» بازنویسی و بازآفرینیِ جامع و وفادارانهای از اثر کلاسیک مرحوم سید نعمتالله جزائری است؛ اثری که میکوشد شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها را نه بهصورت پراکنده و روایی، بلکه در قالبی منظم، اندیشهمحور و چندلایه معرفی کند. ساختار کتاب بر پایه چهل خصیصه شکل گرفته است؛ خصایصی که هر یک، بُعدی از هویت انسانی، معنوی و تاریخی حضرت زینب سلاماللهعلیها را برجسته میسازد و در کنار هم، تصویری کامل و منسجم از این شخصیت ممتاز ارائه میدهد.
اثر اصلی مرحوم جزائری با سه مقدمه آغاز میشود که هرکدام نقشی کلیدی در جهتدهی به متن دارند و بازنویسی حاضر نیز این منطق را حفظ کرده است. در مقدمه نخست، نویسنده ضرورت پرداختن به شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها را توضیح میدهد و نشان میدهد که چرا این چهره، صرفاً یک شخصیت تاریخی یا عاطفی نیست، بلکه الگویی ماندگار برای فهم مسئولیت، ایمان و کنش در شرایط بحرانی به شمار میآید. مقدمه دوم وارد بحث بنیادین «انسان کامل» میشود و حضرت زینب سلاماللهعلیها را در کنار زنانی چون آسیه، خدیجه، فاطمه و مریم، در زمره زنان کامل تاریخ معرفی میکند؛ زنانی که کمال انسانی را نه در انزوا، بلکه در متن زندگی و مواجهه با آزمونهای بزرگ معنا کردهاند. مقدمه سوم نیز به یکی از شبهات تاریخی پاسخ میدهد و جایگاه نوادگان دختری پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم را بهعنوان امتداد حقیقی نسل ایشان تبیین میکند؛ بحثی که برای فهم جایگاه اهلبیت علیهمالسلام در تاریخ اسلام اهمیت ویژهای دارد.
پس از این مقدمات، کتاب وارد بخش خصایص میشود. در دو خصیصه نخست، به ویژگیهای دوران تولد و فضای خانوادگی حضرت زینب سلاماللهعلیها پرداخته میشود؛ فضایی که شکلگیری شخصیت ایشان را در پیوند با نبوت، امامت و تربیت فاطمی نشان میدهد. سپس، هجده لقب از القاب حضرت زینب سلاماللهعلیها بررسی میشود؛ القابی که هرکدام حامل معنایی دقیق و عمیقاند و تنها نامهایی تشریفاتی نیستند. عناوینی چون صدیقه صغری، عصمتصغری، ولیةالله، راضیه، مرضیه، نایبالام، شریکالامام، عالمه غیر معلمه و محبوبه مصطفی، بهگونهای تحلیل میشوند که جایگاه علمی، معنوی و ولایی حضرت زینب سلاماللهعلیها را روشن میکنند و نشان میدهند این القاب چگونه در رفتار و کنش تاریخی ایشان تجلی یافتهاند.
در ادامه، کتاب به زندگی حضرت زینب سلاماللهعلیها در ابعاد شخصی و اجتماعی میپردازد؛ از جمله به پیوند ایشان با همسرشان و نسبت این زندگی خانوادگی با مسئولیتهای بزرگتر تاریخی. پس از آن، مقامات معنوی حضرت زینب سلاماللهعلیها بهتفصیل بررسی میشود؛ مقاماتی که از جهاد با نفس و یقین و معرفت آغاز میشود و به محبت عمیق نسبت به امام معصوم، صبر در برابر بلا، مواسات با امام حسین علیهالسلام، غیرت دینی، و در نهایت مقام رضا و تسلیم میرسد. این بخش از کتاب، نشان میدهد که عظمت حضرت زینب سلاماللهعلیها صرفاً محصول یک واقعه نیست، بلکه نتیجه سیر ممتد تربیتی و معنوی است.
در دو خصیصه پایانی، تمرکز کتاب بر نقش تاریخی حضرت زینب سلاماللهعلیها در احیای عاشورا و پیامرسانی کربلا قرار میگیرد؛ نقشی که بدون آن، حادثه عاشورا در همان جغرافیای محدود دفن میشد. در این بخش، حضرت زینب سلاماللهعلیها بهعنوان کنشگری آگاه و زمانشناس معرفی میشود که توانست شکست ظاهری را به پیروزی معنایی تبدیل کند و پیام نهضت را به تاریخ بسپارد. در پایان نیز شباهتهای ایشان با پیامبران و دیگر معصومان علیهمالسلام بررسی میشود تا جایگاه استثنایی این بانو در منظومه هدایت الهی روشنتر شود.
بازآفرینی کتاب «خصائص زینبیه» در قالب «و اینگونه است زینب سلاماللهعلیها»، مخاطب را از حصر زبان کهن خارج کرده و با زبانی روان و امروزی، در دسترس نسل جدید قرار داده و در پی بازکردن راه فهم است؛ تا پیام حضرت زینب سلاماللهعلیها بتواند همچنان زنده بماند و با مخاطب امروز ارتباطی واقعی و مؤثر برقرار کند.
از منظر کارکرد، کتاب «و اینگونه است زینب» را میتوان منبر دانست؛ نه به معنای خطابهای صرف، بلکه به این معنا که متن، هم حامل معناست، هم عاطفه، و هم دعوت به تأمل. تاریخ، روضه، تحلیل اخلاقی و نمایش رشادت، در هم تنیده شدهاند، بدون آنکه یکی دیگری را خفه کند. این توازن، از نقاط قوت جدی کتاب است.
نکته قابل توجه دیگر، قابلیت استفاده برای طیفهای مختلف مخاطب است. زبان روان و بازنویسیشده، امکان مطالعه کتاب را برای نوجوانان و جوانان فراهم کرده و در عین حال، عمق مفهومی اثر، آن را برای مخاطب بزرگسال و اهل مطالعه نیز قابل تأمل نگه داشته است. حتی میتوان گفت که کتاب، ظرفیت آن را دارد که در محیطهای آموزشی، فرهنگی و خانوادگی، بهعنوان متن پایه برای گفتوگو و بحث مورد استفاده قرار گیرد.
نقطه عزیمت این اثر، یک واقعیت تاریخی کمتر دیدهشده است: بخش مهمی از آنچه امروز از جزئیات عاشورا در دست داریم، از دل منابعی بیرون آمده که الزاماً همسو با جبهه حق نبودهاند. گزارشها، نقل وقایع، حتی ثبت دقیق حرکات، ضربات و گفتوگوها، گاه از سوی دشمنان ثبت شده؛ با نیت ثبت حادثه به سود قدرت وقت. اما همین ثبت واقعنگارانه، که در منطق خود چیزی شبیه گزارشنویسیِ خبری امروز است، در نهایت علیه همان قدرت عمل کرده و به سرمایهای برای روایت حق تبدیل شده است. کتاب «و اینگونه است زینب» بر شانه چنین دادههای محدودی ایستاده و تلاش میکند از دل آنها، تصویری روشن، زنده و قابل فهم از شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها ارائه دهد.
مسئله اصلی اما این نیست که چه دادههایی وجود داشته، بلکه این است که این دادهها چگونه به مخاطب امروز منتقل میشوند. بخش بزرگی از منابع تاریخی سنتی، بهویژه در حوزه متون دینی و عاشورایی، به دلیل زبان کهن، ساختار پیچیده و ادبیات سنگین، عملاً از دسترس مخاطب عمومی خارج شدهاند. این فاصله زبانی و سبکی، بهتدریج فاصلهای معرفتی ایجاد کرده است؛ گویی تاریخ، فقط برای اهل تخصص نوشته شده و نسل جدید باید با واسطه و گزینشهای ناقص با آن ارتباط بگیرد. کتاب «و اینگونه است زینب» دقیقاً در پاسخ به همین خلأ شکل گرفته است.
این اثر، بازآفرینی کتاب «خصائص زینبیه» نوشته آیتالله سید نورالدین جزایری، از مجتهدان محقق قرن چهاردهم هجری است؛ کتابی که بهدرستی میتوان آن را اثری عاشقانه، عمیق و سرشار از نکتهسنجی دانست، اما در عین حال بهدلیل زبان و ساختار متکلف، برای مخاطب امروز دشوار و گاه نامفهوم است. نویسنده بازآفرینی، بهجای حذف یا خلاصهسازیِ شتابزده، راه دشوارتری را انتخاب کرده است: تلخیص، بازآرایی و بهروزرسانی زبان، بدون خیانت به متن و روح اثر.
یکی از مهمترین ویژگیهای این کتاب، انتخاب ساختار «چهل خصیصه» برای معرفی حضرت زینب سلاماللهعلیها است. این انتخاب، صرفاً یک عدد نمادین یا چینش سلیقهای نیست، بلکه روشی است برای پرهیز از روایت خطی و کلیشهای زندگی. در اینجا، حضرت زینب نه صرفاً بهعنوان خواهری داغدیده یا خطیبی شجاع، بلکه بهمثابه شخصیتی چندبعدی معرفی میشود؛ شخصیتی که عقلانیت، شجاعت، صبر، بصیرت، مدیریت بحران، عاطفه، عبادت و کنش اجتماعی در او بههم گره خوردهاند. این خصائص، چنان گزینش شدهاند که خواننده، با هر پیشزمینهای، بتواند نقطهای برای اتصال پیدا کند.
کتاب از این حیث، صرفاً روایتگر تاریخ نیست؛ بلکه الگوساز است. خواننده در مواجهه با متن، احساس نمیکند با شخصیتی دور، اسطورهای و دستنیافتنی روبهروست، بلکه با زنی مواجه میشود که در متن سختترین شرایط تاریخی، تصمیم میگیرد، میایستد، سخن میگوید و جریان میسازد. این «ملموسسازی» شخصیت، نتیجه همان بازآفرینی هوشمندانهای است که نویسنده در پیش گرفته است.
نکته مهم دیگر، مستندسازی کتاب است. یکی از کاستیهای اثر اصلی «خصائص زینبیه»، که حتی از سوی دوستداران آن نیز مطرح بوده، ضعف در ارجاعدهی دقیق به منابع است. بازآفرینی حاضر، با بهرهگیری از ۸۵ منبع شیعه و سنی، این خلأ را جبران کرده و با استفاده از پاورقیهای دقیق، امکان اطمینان و پیگیری را برای مخاطب جدیتر فراهم آورده است. این ویژگی، کتاب را از سطح یک اثر صرفاً ترویجی بالاتر میبرد و آن را به منبعی قابل اتکا برای مخاطب علاقهمند تبدیل میکند، بیآنکه متن اصلی را سنگین یا آکادمیک کند.
کتاب «و اینگونه است زینب سلاماللهعلیها» بازنویسی و بازآفرینیِ جامع و وفادارانهای از اثر کلاسیک مرحوم سید نعمتالله جزائری است؛ اثری که میکوشد شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها را نه بهصورت پراکنده و روایی، بلکه در قالبی منظم، اندیشهمحور و چندلایه معرفی کند. ساختار کتاب بر پایه چهل خصیصه شکل گرفته است؛ خصایصی که هر یک، بُعدی از هویت انسانی، معنوی و تاریخی حضرت زینب سلاماللهعلیها را برجسته میسازد و در کنار هم، تصویری کامل و منسجم از این شخصیت ممتاز ارائه میدهد.
اثر اصلی مرحوم جزائری با سه مقدمه آغاز میشود که هرکدام نقشی کلیدی در جهتدهی به متن دارند و بازنویسی حاضر نیز این منطق را حفظ کرده است. در مقدمه نخست، نویسنده ضرورت پرداختن به شخصیت حضرت زینب سلاماللهعلیها را توضیح میدهد و نشان میدهد که چرا این چهره، صرفاً یک شخصیت تاریخی یا عاطفی نیست، بلکه الگویی ماندگار برای فهم مسئولیت، ایمان و کنش در شرایط بحرانی به شمار میآید. مقدمه دوم وارد بحث بنیادین «انسان کامل» میشود و حضرت زینب سلاماللهعلیها را در کنار زنانی چون آسیه، خدیجه، فاطمه و مریم، در زمره زنان کامل تاریخ معرفی میکند؛ زنانی که کمال انسانی را نه در انزوا، بلکه در متن زندگی و مواجهه با آزمونهای بزرگ معنا کردهاند. مقدمه سوم نیز به یکی از شبهات تاریخی پاسخ میدهد و جایگاه نوادگان دختری پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم را بهعنوان امتداد حقیقی نسل ایشان تبیین میکند؛ بحثی که برای فهم جایگاه اهلبیت علیهمالسلام در تاریخ اسلام اهمیت ویژهای دارد.
پس از این مقدمات، کتاب وارد بخش خصایص میشود. در دو خصیصه نخست، به ویژگیهای دوران تولد و فضای خانوادگی حضرت زینب سلاماللهعلیها پرداخته میشود؛ فضایی که شکلگیری شخصیت ایشان را در پیوند با نبوت، امامت و تربیت فاطمی نشان میدهد. سپس، هجده لقب از القاب حضرت زینب سلاماللهعلیها بررسی میشود؛ القابی که هرکدام حامل معنایی دقیق و عمیقاند و تنها نامهایی تشریفاتی نیستند. عناوینی چون صدیقه صغری، عصمتصغری، ولیةالله، راضیه، مرضیه، نایبالام، شریکالامام، عالمه غیر معلمه و محبوبه مصطفی، بهگونهای تحلیل میشوند که جایگاه علمی، معنوی و ولایی حضرت زینب سلاماللهعلیها را روشن میکنند و نشان میدهند این القاب چگونه در رفتار و کنش تاریخی ایشان تجلی یافتهاند.
در ادامه، کتاب به زندگی حضرت زینب سلاماللهعلیها در ابعاد شخصی و اجتماعی میپردازد؛ از جمله به پیوند ایشان با همسرشان و نسبت این زندگی خانوادگی با مسئولیتهای بزرگتر تاریخی. پس از آن، مقامات معنوی حضرت زینب سلاماللهعلیها بهتفصیل بررسی میشود؛ مقاماتی که از جهاد با نفس و یقین و معرفت آغاز میشود و به محبت عمیق نسبت به امام معصوم، صبر در برابر بلا، مواسات با امام حسین علیهالسلام، غیرت دینی، و در نهایت مقام رضا و تسلیم میرسد. این بخش از کتاب، نشان میدهد که عظمت حضرت زینب سلاماللهعلیها صرفاً محصول یک واقعه نیست، بلکه نتیجه سیر ممتد تربیتی و معنوی است.
در دو خصیصه پایانی، تمرکز کتاب بر نقش تاریخی حضرت زینب سلاماللهعلیها در احیای عاشورا و پیامرسانی کربلا قرار میگیرد؛ نقشی که بدون آن، حادثه عاشورا در همان جغرافیای محدود دفن میشد. در این بخش، حضرت زینب سلاماللهعلیها بهعنوان کنشگری آگاه و زمانشناس معرفی میشود که توانست شکست ظاهری را به پیروزی معنایی تبدیل کند و پیام نهضت را به تاریخ بسپارد. در پایان نیز شباهتهای ایشان با پیامبران و دیگر معصومان علیهمالسلام بررسی میشود تا جایگاه استثنایی این بانو در منظومه هدایت الهی روشنتر شود.
بازآفرینی کتاب «خصائص زینبیه» در قالب «و اینگونه است زینب سلاماللهعلیها»، مخاطب را از حصر زبان کهن خارج کرده و با زبانی روان و امروزی، در دسترس نسل جدید قرار داده و در پی بازکردن راه فهم است؛ تا پیام حضرت زینب سلاماللهعلیها بتواند همچنان زنده بماند و با مخاطب امروز ارتباطی واقعی و مؤثر برقرار کند.
از منظر کارکرد، کتاب «و اینگونه است زینب» را میتوان منبر دانست؛ نه به معنای خطابهای صرف، بلکه به این معنا که متن، هم حامل معناست، هم عاطفه، و هم دعوت به تأمل. تاریخ، روضه، تحلیل اخلاقی و نمایش رشادت، در هم تنیده شدهاند، بدون آنکه یکی دیگری را خفه کند. این توازن، از نقاط قوت جدی کتاب است.
نکته قابل توجه دیگر، قابلیت استفاده برای طیفهای مختلف مخاطب است. زبان روان و بازنویسیشده، امکان مطالعه کتاب را برای نوجوانان و جوانان فراهم کرده و در عین حال، عمق مفهومی اثر، آن را برای مخاطب بزرگسال و اهل مطالعه نیز قابل تأمل نگه داشته است. حتی میتوان گفت که کتاب، ظرفیت آن را دارد که در محیطهای آموزشی، فرهنگی و خانوادگی، بهعنوان متن پایه برای گفتوگو و بحث مورد استفاده قرار گیرد.
