1377/02/07

    بیانات در ديدار جمعی از جوانان

    بسم‌اللَّه‌الرّحمن‌الرّحيم‌
     
    از ديدن جوانان چه احساسى به شما دست مى‌دهد و اوّلين مطلبى كه به آنان مى‌گوييد، چيست؟
     
    وقتى با جوانان هستم و در محيط جوان قرار دارم، احساس من مثل احساس كسى است كه در هواى صبحگاه تنفّس مى‌كند؛ احساس تازگى و طراوت مى‌كنم. آن چيزى هم كه معمولاً در ملاقات با جوانان، اوّل بار به ذهن من مى‌رسد و بارها به آن فكر كرده‌ام، اين است كه آيا اينها خودشان مى‌دانند كه چه ستاره‌اى در جبينشان مى‌درخشد؟ من اين ستاره را مى‌بينم؛ اما آيا خودشان هم مى‌بينند؟ ستاره جوانى، ستاره بسيار درخشان و خوش‌طالعى است. اگر جوانان اين گوهر قيمتى و بى‌نظير را در وجود خودشان حس كنند، فكر مى‌كنم كه ان‌شاءاللَّه از آن خوب استفاده خواهند كرد.
     
    جنابعالى دوره جوانى خود را چگونه گذرانديد؟
     
    آن وقتها مثل حالا نبود؛ انصافاً وضع خيلى بد بود. محيط جوانى، محيط دلنشينى نبود؛ نه براى من كه آن وقت طلبه بودم - من در دوره كودكى هم از دبستان طلبه بودم - بلكه براى همه جوانان. به جوان اعتنا نمى‌شد. خيلى استعدادها در داخل جوانان مى‌مرد. ما در مقابل چشم خودمان، اين را شاهد بوديم. من خودم در محيط طلبگى‌ام اين را مى‌ديدم. بعد هم كه با محيطهاى بيرون طلبگى، با محيط دانشگاه و دانشجويان ارتباط پيدا كردم - سالهاى متمادى، من با دانشجويان ارتباط داشتم و مأنوس بودم - در آنها هم ديدم كه همين‌طور است. آن قدر استعدادهاى درخشان بود. آن‌قدر افرادى بودند كه ممكن بود در اين رشته‌اى كه درس مى‌خوانند، استعداد چندانى نداشته باشند؛ اما ممكن بود استعداد ديگرى در وجودشان باشد، كه كسى نمى‌فهميد و نمى‌دانست.
     
    همان‌طور كه آقاى ميرباقرى اشاره كردند و درست هم گفتند، قبل از انقلاب، همه دوران جوانى من غالباً با جوانان گذشته است. وقتى انقلاب پيروز شد، من حدوداً سى‌ونه ساله بودم. تمام مدت دوره از هفده، هجده سالگى من تا آن تاريخ، با جوانان بود؛ چه جوانان حوزه علمى و تحصيلى دينى و چه جوانان خارج از اين حوزه. چيزى كه حس مى‌كردم اين بود كه رژيم محمّدرضا پهلوى كارى كرده بود كه جوانان به سمت ابتذال مى‌رفتند. ابتذال، نه فقط ابتذال اخلاقى؛ ابتذال هويّت و ابتذال شخصيّت.
     
    البته من نمى‌توانم ادّعا كنم كه خودِ آن رژيم برنامه‌ريزى كرده بود كه جوانان مملكت را به ابتذال بكشاند - ممكن است اين‌طور بوده، ممكن هم هست نبوده باشد - اما آنچه مسلّم مى‌توانم بگويم، اين است كه آنها برنامه‌هايى ريخته بودند و به گونه‌اى مملكت را اداره مى‌كردند كه لازمه‌اش اين بود؛ يعنى از مسائل سياسى دور، از مسائل زندگى دور.
     
    شما باور مى‌كنيد كه من و امثال من، تا سنين مثلاً بيست و چندسالگى، دولتهايى را كه برسرِ كار بودند، اصلاً نمى‌شناختيم كه چه كسانى هستند؟! حالا شما در اين مملكت كسى را مى‌شناسيد كه نداند وزير آموزش و پرورش كيست؟ وزير اقتصاد و دارايى كيست؟ يا مثلاً رئيس جمهور را كسى نشناسد؟ در اقصى‌ نقاط كشور هم همه اطّلاع دارند. آن زمان، همه قشرها - از جمله جوانان - اصلاً به‌كل از مسائل سياسى غافل بودند. بيشترين سرگرمى جوانان، به مسائل روزمرّه بود. بعضى در غم نان، مشغول كار سخت بودند، براى اين كه يك لقمه نان گير بياورند و بخورند، كه آن هم البته مقدارى از درآمدشان صرف خوردن نمى‌شد؛ صرف كارهاى حاشيه‌اى مى‌شد.
     
    شما اگر اين كتابهايى را كه در دوره جوانى ما درباره امريكاى لاتين و آفريقا نوشته شده است، خوانده باشيد - مثل كتابهاى «فرانتس فانون» و كسانى ديگر كه آن زمانها كتاب مى‌نوشتند و امروز هم كتابهايشان به اعتبار خودشان باقى است - درمى‌يابيد كه وضع ما هم همين‌طور بود. در مورد ايران كسى جرأت نمى‌كرد بنويسد؛ اما در مورد مثلاً آفريقا يا شيلى يا مكزيك راحت مى‌نوشتند. من با خواندن اين كتابها مى‌ديدم كه عيناً وضع ما همين گونه است. يعنى آن جوان كارگر هم بعد از آن كه كار سخت مى‌كرد و يك‌شاهى، صَنّار گير مى‌آورد، نصف اين پول صرف عيّاشى و ولگردى و هرزه‌گرى و اين‌طور چيزها مى‌شد. اينها همان چيزى بود كه ما در آن كتابها مى‌خوانديم و مى‌ديديم كه در واقعيّت جامعه خودمان هم همين‌طور است. انصافاً خيلى بد بود. محيط جوانى، محيط خوبى نبود. البته در داخل دل جوانان و محيط جوان، طور ديگرى بود؛ چون جوان اساساً اهل نشاط و اميد و هيجان و اينهاست.
     
    من خودم شخصاً جوانىِ بسيار پُرهيجانى داشتم. هم قبل از شروع انقلاب، به خاطر فعّاليتهاى ادبى و هنرى و امثال اينها، هيجانى در زندگى من بود و هم بعد كه مبارزات در سال 1341 شروع شد، كه من در آن سال، بيست و سه سالم بود. طبعاً ديگر ما در قلب هيجانهاى اساسى كشور قرار گرفتيم و من در سال چهل و دو، دو مرتبه به زندان افتادم؛ بازداشت، زندان، بازجويى. مى‌دانيد كه اينها به انسان هيجان مى‌دهد. بعد كه انسان بيرون مى‌آمد و خيل عظيم مردمى را كه به اين ارزشها علاقه‌مند بودند، و رهبرى مثل امام رضوان‌اللَّه عليه را كه به هدايت مردم مى‌پرداخت و كارها و فكرها و راهها را تصحيح مى‌كرد، مشاهده مى‌نمود، هيجانش بيشتر مى‌شد. اين بود كه زندگى براى امثال من كه در اين مقوله‌ها زندگى و فكر مى‌كردند، خيلى پرُهيجان بود؛ اما همه اين‌طور نبودند.
     
    البته جوانان طبعاً دور هم كه جمع مى‌شوند، چون طبيعتاً دلشان گرم است - يعنى يك نوع حالت سرزندگى و شادى در طينتشان است - از همه چيز لذّت مى‌برند. جوان از خوراك لذّت مى‌برد، از حرف زدن لذّت مى‌برد، از در آيينه نگاه كردن لذّت مى‌برد، از تفريح لذّت مى‌برد. شما باور نمى‌كنيد كه انسان وقتى از سنين جوانى گذشت، آن لذّتى را كه شما مثلاً از يك غذاى خوشمزه مى‌بريد، ديگر نمى‌برد و نمى‌داند چيست! آن وقتها گاهى بزرگترهاى ما - كسانى كه در سنين حالاى من بودند - چيزهايى مى‌گفتند كه ما تعجّب مى‌كرديم چطور اينها اين‌گونه فكر مى‌كنند؟ حالا مى‌بينيم نخير؛ آن بيچاره‌ها خيلى هم بى‌راه نمى‌گفتند. البته من خودم را به‌كلّى از جوانى منقطع نكرده‌ام. هنوز هم در خودم چيزى از جوانى احساس مى‌كنم و نمى‌گذارم كه به آن حالت بيفتم. الحمدللَّه تا به‌حال نگذاشته‌ام و بعد از اين هم نمى‌گذارم؛ اما آنها كه خودشان را در دست پيرى رها كرده بودند، قهراً التذادى كه جوان از همه شؤون زندگى خودش دارد، احساس نمى‌كردند. آن وقت اين حالت بود. نمى‌گويم كه فضاى غم حاكم بود - اين را ادّعا نمى‌كنم - اما فضاى غفلت و بى‌خبرى و بى‌هويّتى حاكم بود.
     
    اين هم بود كه آن وقت من و امثال من كه در زمينه مسائل مبارزه، به طور جدّى و عميق فكر مى‌كرديم، همّتمان را بر اين گذاشتيم كه تا آن‌جايى كه مى‌توانيم، جوانان را از دايره نفوذ فرهنگى رژيم بيرون بكشيم. من خودم مثلاً مسجد مى‌رفتم، درس تفسير مى‌گفتم، سخنرانىِ بعد از نماز مى‌كردم، گاهى به شهرستانها مى‌رفتم سخنرانى مى‌كردم. نقطه اصلى توجّه من اين بود كه جوانان را از كمند فرهنگى رژيم بيرون بكشم. خود من آن وقتها اين را به «تور نامريى» تعبير مى‌كردم. مى‌گفتم يك تور نامريى وجود دارد كه همه را به سمتى مى‌كشد! من مى‌خواهم اين تور نامريى را تا آن‌جا كه بشود، پاره كنم و هر مقدار كه مى‌توانم، جوانان را از كمند و دام اين تور بيرون بكشم. هر كس از آن كمند فكرى خارج مى‌شد - كه خصوصيّتش هم اين بود كه اوّلاً به تديّن و ثانياً به تفكرات امام گرايش پيدا مى‌كرد - يك نوع مصونيتى مى‌يافت. آن روز اين‌گونه بود. همان نسل هم، بعدها پايه‌هاى اصلى انقلاب شدند. الان هم كه من در همين زمان به جامعه خودمان نگاه مى‌كنم، خيلى از افراد آن نسل را - چه كسانى كه با من مرتبط بودند، چه كسانى كه حتّى مرتبط نبودند - مى‌توانم شناسايى كنم.
     
    به هر حال، الان شما زمان بهترى داريد. فضا، فضاى بهترى است. البته نمى‌گويم كه براى جوان همه چيز فراهم است و همه چيز آن‌گونه كه بايد باشد، هست؛ اما در مقام مقايسه با آن زمان، امروز وضع از آن روز خيلى بهتر است. اگر جوانى بخواهد خوب زندگى كند و هويّت انسانى و شخصيّت خودش را بيابد، به نظر من امروز مى‌تواند.
     
    تعريف شما از يك جوان مسلمان و خصوصيّات او چيست؟ چگونه يك جوان مى‌تواند مسير زندگى را طى كند و به اهدافش برسد؟
     
    البته به‌راحتى نمى‌شود طى كرد. اين شرطى كه شما گذاشتيد، كار مرا در پاسخ دادن خيلى مشكل مى‌كند. هيچ راه جدّىِ مهم را واقعاً نمى‌شود به‌راحتى طى كرد. بالاخره اگر انسان مى‌خواهد به چيز باارزشى دست پيدا كند، بايد مقدارى زحمت و تلاش را با خودش همراه كند - اين ناگزير است - منتها ببينيد؛ من اساساً در بين اين خصوصيّات مهمّى كه جوانان دارند، سه خصوصيّت را خيلى بارز مى‌بينم، كه اگر آنها مشخّص گردد، و اگر آنها به سمت درستى هدايت شود، به نظر مى‌آيد كه مى‌شود به اين سؤال شما پاسخ داد. آن سه خصوصيّت عبارت است از: انرژى، اميد، ابتكار. اينها سه خصوصيت برجسته در جوان است. اگر واقعاً رسانه‌ها در كمكهاى فرهنگى كه به ما مى‌كنند - چه گويندگان مذهبى، چه گويندگان مسائل فكرى و فرهنگى، چه صدا و سيما و چه مدرسه‌ها - بتوانند اين سه خصوصيت عمده را درست هدايت كنند، من خيال مى‌كنم كه خيلى راحت مى‌شود يك جوان راه اسلامى را پيدا كند؛ چون اسلام هم چيزى كه از ما مى‌خواهد اين است كه ما استعدادهاى خودمان را به فعليّت برسانيم.
     
    البته در قرآن يك نكته بسيار اساسى هست - بد نيست من اين را به شما جوانان عزيز بگويم - و آن توجّه دادن به تقواست. وقتى كه افراد مى‌خواهند پيش خودشان تصويرى از تقوا درست كنند، به ذهنشان نماز و روزه و عبادت و ذكر و دعا مى‌آيد. ممكن است همه اينها در تقوا باشد، اما هيچكدام از آنها معناى تقوا نيست. تقوا، يعنى مراقب خود بودن. تقوا، يعنى يك انسان بداند كه چه كار مى‌كند و هر حركت خودش را با اراده و فكر و تصميم انتخاب كند؛ مثل انسانى كه سوار بر يك اسب رهوار نشسته، دهانه اسب در دستش است و مى‌داند كجا مى‌خواهد برود. تقوا، اين است. آدمى كه تقوا ندارد، حركات و تصميمها و آينده‌اش در اختيار خودش نيست. به تعبير خطبه نهج‌البلاغه(1): كسى است كه او را روى اسب سركشى انداخته‌اند؛ نه اين كه او سوار شده است. اگر هم سوار شده، اسب‌سوارى بلد نيست. دهانه در دستش است، اما نمى‌داند چگونه بايد سوار اسب شود. نمى‌داند كجا خواهد رفت. هرجا كه اسب او را كشيد، او هم مجبور است برود و قطعاً نجاتى در انتظار او نيست. اين اسب هم سركش است.
     
    اگر ما تقوا را با همين معنا در نظر بگيريم، به نظر من راحت مى‌شود راه را طى كرد. البته باز هم نه آن‌طور كه خيلى راحت باشد. به هرحال، مى‌شود، ممكن است و واقعاً عملى است كه يك جوان راه اسلامى زندگى كردن را پيدا كند. اگر متديّن است، ببينيد چه كار مى‌كند. اين اقدام، اين حرف، اين رفاقت، اين درس و اين فعل و درك، آيا درست است يا درست نيست. همين كه او فكر مى‌كند درست است يا درست نيست، اين همان تقواست. اگر متديّن نيست، چنانچه همين حالت را داشته باشد، اين حالت او را به دين راهنمايى خواهد كرد. قرآن كريم مى‌گويد: «هدى للمتقين»(2)؛ نمى‌گويد «هدى للمؤمنين». «هدى للمتّقين»؛ يعنى اگر يك نفر باشد كه دين هم نداشته باشد، اما تقوا داشته باشد - ممكن است كسى دين نداشته باشد، اما به همين معنايى كه گفتم، تقوا داشته باشد - او بلاشك از قرآن هدايت خواهد گرفت و مؤمن خواهد شد. اما اگر مؤمن تقوا نداشته باشد، احتمالاً در ايمان هم پايدار نيست. بستگى به شانسش دارد: اگر در فضاى خوبى قرار گرفت، در ايمان باقى مى‌ماند؛ اگر در فضاى خوبى قرار نگرفت، در ايمان باقى نمى‌ماند.
     
    بنابراين، اگر بتوانيم از آن سه خصوصيّت باتقوا كار بكشيم و درست هدايت شود، به نظرم خيلى خوب مى‌شود جوانان در شكلى كه اسلام مى‌پسندد، زندگى كنند؛ بخصوص كه خوشبختانه امروز كشور ما كشورى اسلامى است. اين، امر خيلى مهمّى است. حكومت - يعنى اقتدار ملى - در اختيار اسلام است. كسانى كه زمامهاى امور در دستشان است، عميقاً به اسلام معتقدند. مردم هم كه ايمان در عمق جانشان جا دارد. لذا زمينه براى مسلمان شدن و مسلمان زيستن خيلى زياد است.
     
    من يك مثال كوتاه هم بزنم و پاسخ سؤال شما را به پايان ببرم. در دوره جنگ كه شما متأسّفانه اعتلاى آن دوره را درك نكرديد - البته جنگ را درك نكرديد و اين تأسّف ندارد؛ اما آن خصوصيات بى‌نظير را شما درك نكرديد و آدم افسوس مى‌خورد - جوانان هجده و بيست ساله‌اى كه در سنين شما بودند، از لحاظ لطافت و صفاى معنوى، گاهى به حدّ عارفى كه چهل سال در راه خدا سلوك كرده بود، مى‌رسيدند! آدم اين را در وجود آنها احساس مى‌كرد. كم هم نبودند؛ فراوان بودند. من همان وقتها در مقابل چنين جوانانى كه قرار مى‌گرفتم، احساس خضوع حقيقى مى‌كردم؛ نه اين‌كه بخواهم تواضع كنم. ديده‌ايد انسان در مقابل بزرگى كه قرار مى‌گيرد و كمالات او را كه مى‌بيند، ضعف خودش را مى‌فهمد! من همان احساس را در مقابل يك جوان بسيجى و يك جوان رزمنده در خودم مى‌ديدم و مى‌يافتم. آن فضا، چنان فضايى بود كه مى‌توانست يك جوان معمولى را اين‌گونه متحوّل كند.
     
    شما مى‌دانيد كه جوانان در دنيا چگونه‌اند؛ گروههاى «رپ» و فلان و هزار نوع بليّه اخلاقى و فكرى. جوانان دنيا واقعاً به هزار نوع ابتلائات مبتلا هستند. گروههاى «رپ» و اين چيزهايى كه حالا هست، زمان ما هم البته بود. زمان ما «بيتل»هاى معروف بودند كه حالا شنيده‌ام پيرمرد شده‌اند. چند وقت پيش ديدم كه در يك مجلّه خارجى شرح حالشان را نوشته‌اند كه هر كدام كجا هستند و چه كار مى‌كنند. آن گرفتاريهاى روحى، آن عقده‌هاى روانى، آنها را به اين واديها مى‌كشاند. حالا كسانى كه در كشورهاى عقب‌افتاده و دوردست از آنها تقليد مى‌كنند، نمى‌فهمند كه آن بيچاره‌ها دچار چه بيمارى‌اى هستند! خيال مى‌كنند پيشرفتى است؛ در حالى كه اين يك انحطاط و سقوط است. در حالى كه دنيا گرفتار چنين وضعى بود، جوانان ما آن‌طور وضعى داشتند. در ايران، جوان، سرشار، مستغنى، سربلند، بااحساس شادى عميق در قلب خود، احساس انجام وظيفه، احساس روشن‌بودن هدف - كه چه كار مى‌كند و براى كه كار مى‌كند - و بحمداللَّه فائز و برخوردار به اعتلاى حقيقى و معنوى بود كه خداى متعال به او داده بود.
     
    به عنوان يك دختر دانشجو، ما چگونه مى‌توانيم از زندگانى حضرت زهرا عليهاسلام الگو بگيريم؟ الگوهاى خود شما در دوره جوانى چه كسانى بوده‌اند؟
     
    سؤال خوبى است. اولاً من به شما بگويم كه الگو را نبايد براى ما معرفى كنند و بگويند كه اين الگوى شماست. اين الگوى قراردادى و تحميلى، الگوى جالبى نمى‌شود. الگو را بايد خودمان پيدا كنيم؛ يعنى در افق ديدمان نگاه كنيم و ببينيم از اين همه چهره‌اى كه در جلوِ چشممان مى‌آيد، كدام را بيشتر مى‌پسنديم؛ طبعاً اين الگوى ما مى‌شود. من معتقدم كه براى جوان مسلمان، بخصوص مسلمانى كه با زندگى ائمّه و خاندان پيامبر و مسلمانان صدر اسلام آشنايى داشته باشد، پيدا كردن الگو مشكل نيست و الگو هم كم نيست. حالا خود شما خوشبختانه از حضرت زهرا سلام‌اللَّه عليها اسم آورديد. من در خصوص وجود مقدّس فاطمه زهرا سلام‌اللَّه‌عليها چند جمله بگويم؛ شايد اين سررشته‌اى در زمينه بقيه ائمّه و بزرگان شود و بتوانيد فكر كنيد.
     
    شما خانمى كه در دوره پيشرفت علمى و صنعتى و فنآورى و دنياى بزرگ و تمدّن مادّى و اين همه پديده‌هاى جديد زندگى مى‌كنيد، از الگوى خودتان در مثلاً هزاروچهارصد سال پيش توقّع داريد كه در كدام بخش، مشابه وضع كنونى شما را داشته باشد، تا از آن بهره بگيريد. مثلاً فرض كنيد مى‌خواهيد ببينيد چگونه دانشگاه مى‌رفته است؟ يا وقتى كه مثلاً در مسائل سياست جهانى فكر مى‌كرده، چگونه فكر مى‌كرده است؟ اينها كه نيست.
     
    يك خصوصيات اصلى در شخصيت هر انسانى هست؛ آنها را بايستى مشخّص كنيد و الگو را در آنها جستجو نماييد. مثلاً فرض بفرماييد در برخورد با مسائل مربوط به حوادث پيرامونى، انسان چگونه بايد برخورد كند؟ حالا حوادث پيرامونى، يك وقت مربوط به دوره‌اى است كه مترو هست و قطار هست و جت هست و رايانه هست؛ يك وقت مربوط به دوره‌اى است كه نه، اين چيزها نيست؛ اما حوادث پيرامونى بالاخره چيزى است كه انسان را هميشه احاطه مى‌كند.
     
    انسان دوگونه مى‌تواند با اين قضيه برخورد كند: يكى مسؤولانه، يكى بى‌تفاوت. مسؤولانه هم انواع و اقسام دارد؛ با چه روحيه‌اى، با چه نوع نگرشى به آينده. آدم بايد اين خطوط اصلى را در آن شخصى كه فكر مى‌كند الگوى او مى‌تواند باشد، جستجو كند و از آنها پيروى نمايد.
     
    من اين موضوع را يك وقت در سخنرانى هم گفته‌ام. در اين سخنرانيهاى ما هم گاهى حرفهاى خوبى در گوشه كنار هست؛ منتها غالباً دقّت نمى‌شود و همين‌طور ناپديد مى‌گردد! ببينيد؛ مثلاً حضرت زهرا سلام‌اللَّه‌عليها در سنين شش، هفت سالگى بودند - اختلاف وجود دارد؛ چون در تاريخ ولادت آن حضرت، روايات مختلف است - كه قضيه شعب ابى‌طالب پيش آمد. شعب ابى‌طالب، دوران بسيار سختى در تاريخ صدر اسلام است؛ يعنى دعوت پيامبر شروع شده بود، دعوت را علنى كرده بود، بتدريج مردم مكه - بخصوص جوانان، بخصوص برده‌ها - به حضرت مى‌گرويدند و بزرگان طاغوت - مثل همان ابولهب و ابوجهل و ديگران - ديدند كه هيچ چاره‌اى ندارند، جز اين‌كه پيامبر و همه مجموعه دوروبرش را از مدينه اخراج كنند؛ همين كار را هم كردند. تعداد زيادى از اينها را كه دهها خانوار مى‌شدند و شامل پيامبر و خويشاوندان پيامبر و خود ابى‌طالب - با اين‌كه ابى‌طالب هم جزو بزرگان بود - و بچه و بزرگ و كوچك مى‌شدند، همه را از مكه بيرون كردند. اينها از مكه بيرون رفتند؛ اما كجا بروند؟ تصادفاً جناب ابى‌طالب، در گوشه‌اى از نزديكى مكه - فرضاً چند كيلومترى مكه - در شكاف كوهى ملكى داشت؛ اسمش «شعب ابى‌طالب» بود. شعب، يعنى همين شكاف كوه؛ يك درّه كوچك. ما مشهديها به چنين جايى «بازه» مى‌گوييم. اتفاقاً اين از آن لغتهاى صحيحِ دقيقِ فارسىِ سره هم هست كه به لهجه محلى، روستاييها به آن «بَزَه» مى‌گويند؛ اما همان اصلش «بازه» است. جناب ابى‌طالب يك بازه يا يك شعب داشت؛ گفتند به آن‌جا برويم. حالا شما فكرش را بكنيد! در مكه، روزها هوا گرم و شبها بى‌نهايت سرد بود؛ يعنى وضعيتى غيرقابل تحمّل. اينها سه سال در اين بيابانها زندگى كردند. چقدر گرسنگى كشيدند، چقدر سختى كشيدند، چقدر محنت بردند، خدا مى‌داند. يكى از دوره‌هاى سخت پيامبر، آن‌جا بود. پيامبر اكرم در اين دوران، مسؤوليتش فقط مسؤوليت رهبرى به معناى اداره يك جمعيت نبود؛ بايد مى‌توانست از كار خودش پيش اينهايى كه دچار محنت شده‌اند، دفاع كند.
     
    مى‌دانيد وقتى كه اوضاع خوب است، كسانى كه دور محور يك رهبرى جمع شده‌اند، همه از اوضاع راضيند؛ مى‌گويند خدا پدرش را بيامرزد، ما را به اين وضع خوب آورد. وقتى سختى پيدا مى‌شود، همه دچار ترديد مى‌شوند، مى‌گويند ايشان ما را آورد؛ ما كه نمى‌خواستيم به اين وضع دچار شويم!
     
    البته ايمانهاى قوى مى‌ايستند؛ اما بالأخره همه سختيها به دوش پيامبر فشار مى‌آورد. در همين اثنا، وقتى كه نهايت شدّت روحى براى پيامبر بود، جناب ابى‌طالب كه پشتيبان پيامبر و اميد او محسوب مى‌شد، و خديجه كبرى كه او هم بزرگترين كمك روحى براى پيامبر به‌شمار مى‌رفت، در ظرف يك هفته از دنيا رفتند! حادثه خيلى عجيبى است؛ يعنى پيامبر تنهاى تنها شد.
     
    من نمى‌دانم شما هيچ وقت رئيس يك مجموعه كارى بوده‌ايد، تا بدانيد معناى مسؤوليت يك مجموعه چيست!؟ در چنين شرايطى، انسان واقعاً بيچاره مى‌شود. در اين شرايط، نقش فاطمه زهرا سلام‌اللَّه‌عليها را ببينيد. آدم تاريخ را كه نگاه مى‌كند، اين‌گونه موارد را در گوشه كنارها هم بايد پيدا كند؛ متأسفانه هيچ فصلى براى اين‌طور چيزها باز نكرده‌اند.
     
    فاطمه زهرا سلام‌اللَّه‌عليها مثل يك مادر، مثل يك مشاور، مثل يك پرستار براى پيامبر بوده است. آن‌جا بوده كه گفتند فاطمه «امّ ابيها» - مادر پدرش - است. اين مربوط به آن وقت است؛ يعنى وقتى كه يك دختر شش، هفت ساله اين‌گونه بوده است. البته در محيطهاى عربى و در محيطهاى گرم، دختران زودتر رشد جسمى و روحى مى‌كنند؛ مثلاً به اندازه رشد يك دختر ده، دوازده ساله امروز. اين، احساس مسؤوليت است. آيا اين نمى‌تواند براى يك جوان الگو باشد، كه نسبت به مسائل پيرامونى خودش زود احساس مسؤوليت و احساس نشاط كند؟ آن سرمايه عظيم نشاطى را كه در وجود اوست، خرج كند، براى اين‌كه غبار كدورت و غم را از چهره پدرى كه مثلاً حدود پنجاه سال از سنش مى‌گذرد و تقريباً پيرمردى شده است، پاك كند. آيا اين نمى‌تواند براى يك جوان الگو باشد؟ اين خيلى مهمّ است.
     
    نمونه بعد، مسأله همسردارى و شوهردارى است. يك وقت انسان فكر مى‌كند كه شوهردارى، يعنى انسان در آشپزخانه غذا را بپزد، اتاق را تر و تميز و پتو را پهن كند و مثل قديميها تشكچه بگذارد كه آقا از اداره يا از دكان بيايد! شوهردارى كه فقط اين نيست. شما ببينيد شوهردارى فاطمه زهرا سلام‌اللَّه‌عليها چگونه بود. در طول ده سالى كه پيامبر در مدينه حضور داشت، حدود نُه سالش حضرت زهرا و حضرت اميرالمؤمنين عليهماالسّلام با همديگر زن و شوهر بودند. در اين نُه سال، جنگهاى كوچك و بزرگى ذكر كرده‌اند - حدود شصت جنگ اتّفاق افتاده - كه در اغلب آنها هم اميرالمؤمنين عليه‌السّلام بوده است. حالا شما ببينيد، او خانمى است كه در خانه نشسته و شوهرش مرتّب در جبهه است و اگر در جبهه نباشد، جبهه لنگ مى‌ماند - اين قدر جبهه وابسته به اوست - از لحاظ زندگى هم وضع روبه‌راهى ندارند؛ همان چيزهايى كه شنيده‌ايم: «و يطعمون الطّعام على حبّه مسكيناً و يتيماً و اسيراً انّما نطعمكم لوجه اللَّه»(3)؛ يعنى حقيقتاً زندگى فقيرانه محض داشتند؛ در حالى كه دختر رهبرى هم هست، دختر پيامبر هم هست، يك نوع احساس مسؤوليت هم مى‌كند.
     
    ببينيد انسان چقدر روحيه قوى مى‌خواهد داشته باشد تا بتواند اين شوهر را تجهيز كند؛ دل او را از وسوسه اهل و عيال و گرفتاريهاى زندگى خالى كند؛ به او دلگرمى دهد؛ بچه‌ها را به آن خوبى كه او تربيت كرده، تربيت كند. حالا شما بگوييد امام حسن و امام حسين عليهما السّلام، امام بودند و طينت امامت داشتند؛ زينب عليهاسلام كه امام نبود. فاطمه زهرا سلام‌اللَّه‌عليها او را در همين مدت نُه سال تربيت كرده بود. بعد از پيامبر هم كه ايشان مدّت زيادى زنده نماند.
     
    اين‌طور خانه‌دارى، اين‌طور شوهردارى و اين‌طور كدبانويى كرد و اين‌طور محور زندگى فاميل ماندگار در تاريخ قرار گرفت. آيا اينها نمى‌تواند براى يك دختر جوان، يك خانم خانه‌دار يا مُشرف به خانه‌دارى الگو باشد؟ اينها خيلى مهم است.
     
    حالا بعد از قضيه وفات پيامبر، آمدنِ به مسجد و آن خطبه عجيب را خواندن، خيلى شگفت‌انگيز است! اصلاً امثال ما كه اهل سخنرانى و حرف زدن ارتجالى هستيم، مى‌فهميم كه چقدر اين سخنان عظيم است. يك دختر هجده ساله، بيست ساله و حداكثر بيست‌وچهار ساله - كه البته سنّ دقيق آن حضرت مسلّم نيست؛ چون تاريخ ولادت آن بزرگوار مسلّم نيست و در آن اختلاف است - آن هم با آن مصيبتها و سختيها به مسجد مى‌آيد، در مقابل انبوه جمعيت، با حجاب سخنرانى مى‌كند كه آن سخنرانى، كلمه به كلمه‌اش در تاريخ مى‌ماند.
     
    عربها به حافظه خوش معروف بودند. يك نفر مى‌آمد يك قصيده هشتاد بيتى مى‌خواند، بعد از اين‌كه جلسه تمام مى‌شد، ده نفر مى‌گرفتند آن را مى‌نوشتند. اين قصايدى كه مانده، غالباً اين‌گونه مانده است. اشعار در نوادى - يعنى آن مراكز اجتماعى - خوانده مى‌شد و ضبط مى‌گرديد. اين خطبه‌ها و اين حديثها، غالباً اين‌گونه بود. نشستند، نوشتند و حفظ كردند و اين خطبه‌ها تا امروز مانده است. كلماتِ مفت در تاريخ نمى‌ماند؛ هر حرفى نمى‌ماند. اين‌قدر حرفها زده شده، آن‌قدر سخنرانى شده، آن‌قدر مطلب گفته شده، آن‌قدر شعر سروده شده؛ اما نمانده است و كسى به آنها اعتنا نمى‌كند. آن چيزى كه تاريخ در دل خودش نگه مى‌دارد و بعد از هزاروچهارصد سال هر انسان كه مى‌نگرد، احساس خضوع مى‌كند، اين يك عظمت را نشان مى‌دهد. به نظر من، اين براى يك دخترِ جوان الگوست.
     
    شما راست مى‌گوييد؛ تقصير ما متصدّيان اين امور است. البته منظورم امور دولتى نيست؛ منظورم امور معنوى و دينى است كه اين جوانب را، آن چنان كه بايد و شايد، درست در مقابل نسل جوان قرار نداده‌ايم؛ اما شما خودتان هم مى‌توانيد در اين زمينه‌ها كار كنيد. همه زندگى ائمّه از اين قبيل دارد.
     
    زندگى امام جواد عليه‌السّلام هم الگوست. امام جواد عليه‌السّلام - امامى با آن همه مقامات، با آن همه عظمت - در بيست‌وپنج سالگى از دنيا رفت. اين نيست كه ما بگوييم؛ تاريخ مى‌گويد؛ تاريخى كه غير شيعه آن را نوشته است. آن بزرگوار، در دوران جوانى و خردسالى و نوجوانى، در چشم مأمون و در چشم همه، عظمتى پيدا كرد. اينها چيزهاى خيلى مهمّى است؛ اينها مى‌تواند براى ما الگو باشد.
     
    البته در زمان خودمان هم الگو داريم. امام الگوست. اين جوانان بسيجى ما الگو هستند؛ هم كسانى كه شهيد شدند، و هم كسانى كه امروز زنده‌اند. البته طبيعت انسان اين‌گونه است كه درباره كسانى كه رفته‌اند و شهيد شده‌اند، راحت‌تر مى‌شود حرف زد. ببينيد چه الگوهايى مى‌شود پيدا كرد! ما در جنگ كسانى را ديديم كه از شهر يا از روستاى خودشان بيرون آمده بودند؛ در حالى كه يك آدم كاملاً معمولى به نظر مى‌رسيدند. اشاره كردم كه آن رژيم نمى‌توانست استعدادها را رشد دهد، يا به بروز بياورد. اينها در آن رژيم يك آدم معمولى بودند؛ اما در اين نظام، به ميدان جنگ - كه ميدان كار بود - آمدند؛ ناگهان استعدادشان بروز كرد و يك سردار بزرگ شدند، بعد هم به شهادت رسيدند. از اين قبيل زياد داريم.
     
    چند سال پيش، شرح حال اينها را در جزوه‌هايى به نام «فرمانده من» مى‌نوشتند؛ خاطرات جوانان از فرماندهانشان در جبهه بود. نمى‌دانم اينها ادامه پيدا كرد يا نه؟ يك داستان كوتاه، يا يك خاطره كوچك را نقل كرده‌اند، آن خاطره عظمت اين شخصيت را به انسان نشان مى‌دهد. اينها مى‌توانند الگو باشند. البته در شخصيتهاى علمى خودمان، در شخصيتهاى ورزشى خودمان، در شخصيتهاى ادبى خودمان، در شخصيتهاى هنرى خودمان، مى‌شود الگوهايى پيدا كرد؛ شخصيّتهايى كه انصافاً برجستگيهايى دارند.
     
    البته انسان هم الگو را با معيارهاى خودش انتخاب مى‌كند. من خواهش مى‌كنم هر الگويى كه خواستيد انتخاب كنيد، معيار «تقوا» را كه توضيح دادم، حتماً در نظر داشته باشيد. تقوا چيزى نيست كه بشود از آن گذشت. براى زندگى دنيوى هم تقوا لازم است؛ براى زندگى اُخروى هم تقوا لازم است.
     
    و اما اين‌كه چه شخصيتهايى روى من اثر گذاشته‌اند، بايد بگويم شخصيهاى زيادى بودند. آن كسى كه در دوره جوانى من خيلى روى من اثر گذاشت، در درجه اوّل، مرحوم «نوّاب صفوى» بود. آن زمانى كه ايشان به مشهد آمد، حدوداً پانزده سالم بود. من به‌شدّت تحت تأثير شخصيت او قرار گرفتم و بعد هم كه از مشهد رفت، به فاصله چند ماه بعد، با وضع خيلى بدى شهيدش كردند. اين هم تأثير او را در ما بيشتر عميق كرد. بعد هم امام روى من اثر گذاشتند. من قبل از آن‌كه به قم بيايم و قبل از شروع مبارزات، نام امام را شنيده بودم و بدون اين‌كه ايشان را ديده باشم، به ايشان علاقه و ارادت داشتم. علّت هم اين بود كه در حوزه قم، همه جوانان به درس ايشان رغبت داشتند؛ درس جوان‌پسندى داشتند. من هم كه به قم رفتم، ترديد نكردم كه به درس ايشان بروم. از اوّل در درس ايشان حاضر مى‌شدم و تا آخر كه در قم بودم، به يك درس ايشان مستمرّاً مى‌رفتم. ايشان هم روى من خيلى اثر داشتند. البته پدرم در من اثر داشت، مادرم در من خيلى اثر داشت. از جمله شخصيتهايى كه عميقاً روى من اثر گذاشته، مادرم است؛ خانم خيلى مؤثّرى بود.
     
    با توجّه به علاقه شما به هنر و ادبيات، از شعراى معاصر، آثار كداميك را بيشتر مطالعه كرده‌ايد و به كداميك بيشتر علاقه داريد؟
     
    من شعراى معاصر را تقسيم مى‌كنم به شعرايى كه غزلسرا بودند، شعرايى كه قصيده‌سرا بودند و شعرايى كه نوسرا بودند. هر كدام چند نفرى هستند كه من به ايشان علاقه داشتم. در غزل، مرحوم «اميرى فيروزكوهى» است كه من با ايشان دوست هم بودم و ايشان به من هم خيلى علاقه داشتند و سالها تا بعد از انقلاب، با يكديگر رفت و آمد داشتيم. در زمان رياست جمهورى من، ايشان از دنيا رفتند.
     
    البته غير از «اميرى» هم يكى، دو نفر شاعر غزلسرا بودند كه شعرهايشان را دوست مى‌داشتم؛ يكى مرحوم «رهى معيّرى» بود كه او را از نزديك نديده بودم، يكى مرحوم «شهريار» بود كه از شعرش خيلى خوشم مى‌آمد. با ايشان هم آشنا بودم. البته من بعد از انقلاب با ايشان آشنا شدم؛ قبل از انقلاب، هيچ ارتباطى با يكديگر نداشتيم.
     
    در درجه اوّل، قصيده‌سرا «ملك‌الشّعراى بهار» بود كه قصيده‌هايش مرا خيلى به خودش جلب مى‌كرد. مرحوم «اميرى فيروزكوهى» هم يك نوع قصيده سبك خاقانى مى‌گفت كه آن هم در نوع خودش قصيده بسيار فخيم و برجسته‌اى بود؛ از آن هم من خيلى خوشم مى‌آمد.
     
    در شعر نو، دو، سه نفر بودند كه شعرهايشان را خيلى مى‌پسنديدم. يكى از آنها «اخوان» بود. ما با «اخوان» آشنا بوديم و شعرش، شعر بسيار برجسته‌اى بود. يكى دو نفر ديگر هم هستند كه دوست ندارم از آنها اسم بياورم. كسانى بودند كه آن وقت در زمان جوانى ما، جزو اساتيد و برجسته‌هاى شعر نو بودند و به اعتقاد من اينها از خود «نيما يوشيج» بهتر شعر نو مى‌گفتند. اگر چه او شروع كننده اين راه بود؛ اما به نظر من اينها از او بهتر و پخته‌تر و برجسته‌تر شعر مى‌گفتند. البته صفاى «نيما يوشيج» را هيچكدامشان نداشتند؛ نه اخوان داشت، و نه آن يكى، دو نفر ديگرى كه من از ايشان اسم نياوردم.
     
    نيما يوشيج - برخلاف آن چيزى كه مى‌گفتند - مردى متديّن بود. مرحوم «اميرى» با «نيما يوشيج» از نزديك دوست بود. او براى من نقل مى‌كرد و مى‌گفت «نيما يوشيج» آدم متديّنى است. او به شعر سنّتى هم علاقه‌مند بود؛ منتها اين سبك را هم مى‌پسنديد. البته مى‌دانيد كه ايشان اين سبك را هم از اروپاييها گرفته بود. اصلاً سبك شعر نوِ ما، سبك ابتكارى به معناى حقيقى نيست؛ سبك شعر اروپايى است، با خيلى از خصوصياتى كه آن شعرها دارد. حتّى سبك جمله‌بندى انگليسى، در شعر نوِ فارسى ما گرته‌بردارى شده است.
     
    در بين شعرايى كه الان هستند، چند نفر شاعر خوب داريم. هم شعر غزلى خوب داريم و كسانى كه مى‌گويند، انصافاً خوبند؛ هم شعر نو داريم. در ميان شعراى انقلاب، بعضيها واقعاً خوب و برجسته‌اند. به من اجازه بدهيد كه از شعراى معاصر و زنده اسم نياورم.
     
    امروز ادبيّات مستقيماً با جنبه‌هاى سياسى مخلوط شده است. به همين خاطر، با ادبيات معاصر با بى‌مهرى برخورد مى‌شود و نتيجتاً نويسندگان نسل جوان دچار سرگشتگى شده‌اند. جنابعالى در اين خصوص چه نظرى داريد؟
     
    اين‌كه مى‌گوييد ادبيات با سياست آميخته شده، من نمى‌دانم مقصود چيست. آيا به اين معنى است كه محتواى سياسى دارد؟ مثلاً فرض كنيد اين‌گونه بگوييم: شاعرى است كه از لحاظ سياسى، الان با منطق فعلى ما منفى است؛ اما شاعر برجسته‌اى است. اگر اين، شعرش به دانشگاه بيايد و مورد توجّه قرار گيرد، ممكن است مورد استفاده واقع شود. بنابراين نمى‌شود از آن استفاده كرد. البته من نمى‌دانم كه در دانشگاهها، با شعر چگونه برخورد مى‌شود. اگر واقعاً ما شاعرى داشته باشيم كه از لحاظ رتبه شعرى، سطحش بالا باشد؛ به طورى كه دانشجو بتواند از شعر او حقيقتاً استفاده كند؛ اما طورى است كه مثلاً ضدّ انقلاب است، من حرفى ندارم كه شعر او به كلاس درس بيايد و مورد توجّه قرار گيرد. اما صادقانه و حقيقتاً من الان اين‌گونه شاعرى نمى‌شناسم كه بى‌بديل باشد.
     
    شما از انفصال شعر كنونى و نثر كنونى با شعر دوره قبل از خود صحبت مى‌كنيد. ما در همان دوره‌اى كه آن شاعرِ فرضاً برجسته اين شعر را گفته، ممكن است ده نفر شاعر ديگر داشته باشيم كه همان برجستگى را، يا بهتر از آن را داشته باشند. حالا آن شاعرى كه مورد نظر من بوده - كه نمى‌خواستم اسمش را بياورم و نمى‌آورم - شعرش در دانشگاه نيايد، اما شعر «اخوان» بيايد. كه فكر نمى‌كنم از لحاظ نشان دادن رتبه شعر دوره قبل، بالاتر از همه باشد. «اخوان» با من دوست بود. هم زمان رياست جمهورى با من يك نوع ارتباط رقيق داشت و هم بعد از رياست جمهورى - اين آخرى كه از يك سفرِ ظاهراً يكساله به اروپا، برگشته بود - نامه‌اى به من نوشت و شعرى گفت و بعد هم از دنيا رفت. بنابراين، «اخوان» اشكالى ندارد. واقعاً چه لزومى دارد كه ما به سراغ اين‌كه كاملاً مى‌تواند مورد استفاده قرار گيرد، نرويم؟ يعنى اين‌طور مى‌خواهم بگويم كه الان ضرورتى وجود ندارد؛ اگرچه من هيچ ايرادى نمى‌بينم كه اگر حقيقتاً ما الان شاعر بزرگى داريم، شعرش مورد استفاده دانشجو قرار گيرد و از لحاظ علمى رويش كار شود. من هيچ اين را ممنوع نمى‌دانم؛ لااقل از نظر من ممنوع نيست. اين‌كه برنامه‌ها چگونه است، اطّلاعى ندارم؛ ليكن چنين شاعرى به اين شكل واقعاً من سراغ ندارم.
     
    اين را هم شما بدانيد كه بعضيها اسمشان بزرگ است؛ در حالى كه خودشان چندان عظمتى ندارند و شعرشان خيلى داراى اهميت نيست. اگر پاى نقد به ميان آيد و بدون جنبه‌هاى شعارى، سره و ناسره در جزئيات مطرح شود، آن وقت معلوم مى‌شود كه بعضى فقط ادّعا دارند! من غالباً از اين شعرهاى معاصر بى‌اطّلاع نمى‌مانم. بعضى از حضراتِ شاعر، شعر مى‌گويند و ادّعا مى‌كنند كه «ما چنين هستيم، ما چنان هستيم؛ ما در اين كشور ريشه شعريم!» در حالى كه ما مى‌دانيم چنين چيزى نيست. آن زمان كه وقتِ گُلِ كارِ آنها بوده، درجه دو بودند؛ بعضيهايشان درجه سه بودند؛ از اينها بهتر در اين كشور خيلى بودند.
     
    شعر معاصر را بايد كار كرد. شما در غزل، بهتر از «رهى معيرى» در زمان خودش، هيچ كس ديگر را پيدا نمى‌كنيد. «رهى» همان نسل متصّل به امروز است. مرحوم «اميرى فيروزكوهى» هم همين‌طور. اينها همان شعراى برجسته‌اند. يا مرحوم «غلامرضا قدسى»، يا همين آقاى «قهرمان» كه الان در مشهد است و شاعر غزلسراى بسيار خوبى است. يا مثلاً آقاى «صاحبكار» در مشهد كه شاعر غير مشهورى است، ولى غزلهايش خوب و ممتاز است. يا مثلاً در كرمانشاه آقاى «بهزاد». اينها برجستگان شعر اين دوره‌اند. جوان شاعرِ امروز، شاعر بهتر از اينها واقعاً نمى‌تواند پيدا كند.
     
    ما شعراى برجسته‌اى داريم كه متأسّفانه نسل جوان اينها را نمى‌شناسد. همه اينها هم مردمان خوبى هستند؛ آدمهايى هستند كه در خطّ انقلاب و نظام و اسلامند؛ همين خطّى كه امروز ملت ايران دنبالش است. مخالفت و مباينتى وجود ندارد؛ مى‌توانند از آنها كاملاً استفاده كنند؛ منتها جوانان ما در كار تحقيق و تدقيق و پيگيرى، قدرى تنبلى مى‌كنند. اگر به جوانان جسارت نشود، بايد اين‌گونه بگوييم. در بعضى از كارهايشان، اگر يك خرده دنبال كنند و به طور جدّى بروند، مى‌توانند سرچشمه‌هاى خوبى پيدا كنند. الان در دانشگاه خودمان در تهران هم شعراى برجسته و ممتازى داريم كه كمتر به ايشان توجّه مى‌شود.
     
    ما در مسائل اجتماعى و سياسى، بعضاً موضعگيريهايى افراطى و تفريطى مشاهده مى‌كنيم كه ضررهايى را هم در پى دارد. رهنمود جنابعالى براى جوانان در اين خصوص چيست؟
     
    از اختلاف سليقه خيلى نبايد ترسيد. اختلاف سليقه چيز بدى نيست و اشكالى هم ندارد كه حالا كه مثلاً دو سليقه سياسى وجود دارد، يك جوان به اين سليقه معتقد باشد، ديگرى به آن سليقه. آن چيزى كه مضرّ است، اقدام بى‌فكر و بى‌مطالعه و تصميم‌گيريهاى سريع و جوشى شدن و بى‌مطالعه كار كردن است. من جوانان عزيز را از اين حالت بر حذر مى‌دارم. جوانى لزوماً به معناى سرعتِ تصميم‌گيرى نيست. البته جوانى به معناى بى‌باكى در اقدام هست؛ به معناى اين هست كه انسان خيلى دچار پيچ و خمهاى كارى كه مى‌خواهد انجام گيرد، نشود؛ اما به معناى جوشى شدن، اقدام بى‌رويّه كردن و اقدام نسنجيده كردن نيست. جوان مى‌تواند نسنجيده كارى كند، مى‌تواند هم سنجيده كارى كند؛ يعنى كاملاً با فكر و با تأمّل كار كند. اگر اين خصوصيّت، يعنى خصوصيّت تأمّل و انديشمندى و مطالعه و حقجويى وجود داشته باشد - كه همه اينها خصوصيّاتى است كه كاملاً در جوان مى‌تواند باشد؛ بعضيش هم مثل حقجويى، اصلاً جزو خصوصيّات جوانان است - اختلاف سليقه هيچ مانعى ندارد و موجب گمراهى نخواهد شد؛ حداقل ضررهاى عمده پيدا نخواهد شد.
     
    حالت نفى غير - اين‌كه انسان در مسائل اجتماعى، موضعى را اتّخاذ كند و بگويد صددرصد اين است و جز اين نيست - درست نيست؛ اين حالت خوبى نيست. البته در بعضى از اصول عقايد، بايد همين‌گونه بود؛ يعنى بايستى با فكر دنبالش رفت و در يك نقطه ثابت و مستحكم ايستاد و قاطع گفت: اين است و جز اين نيست. در اين‌جا، «اين است و جز اين نيست»، بد نيست؛ خوب است. اما در مسائل اجتماعى، در مسائل سياسى، در برخوردهاى گوناگون اجتماعى، «اين است و جز اين نيست»، درست نيست. به نظر من، انسان بايستى نظرات طرف مقابل را تحمّل كند و در مورد ترتيب اثر بر فكر و نظر خودش، سنجيده كارى را معيار و ملاك كار خويش قرار دهد. اگر اين باشد، به نظر من هيچ مشكلى وجود نخواهد داشت.
     
    در طول فعّاليتهايى كه تاكنون داشته‌ايد، تا چه اندازه به جوانان مسؤوليت داده‌ايد و چه تجربه‌اى از اين كار داريد؟ به نظر شما مسؤوليت جوانان نسبت به اعتلاى علمى كشور چيست؟ ضمناً آيا فاصله ما و كشورهاى پيشرفته، پُرشدنى است؟
     
    از اوايل انقلاب، در كارهايى كه در اختيار من بوده، به جوانان مسؤوليت مى‌دادم؛ هم در نيروهاى مسلّح، هم در كارهاى دولتى، هم در دوران رياست جمهورى. تجربه من اين است كه اگر ما به جوان اعتماد كنيم - آن جوانى كه شايسته دانستيم به او مسؤوليت بدهيم و صلاحيتش را داشت؛ نه هر جوانى و هر مسؤوليتى - از غير جوان، هم بهتر و مسؤولانه‌تر كار را انجام مى‌دهد؛ هم سريعتر پيش مى‌برد، هم كار را تازه‌تر و همراه با ابتكار بيشترى به ما تحويل خواهد داد؛ يعنى روند پيشرفت در كار حفظ مى‌شود. برخلاف غير جوان كه ممكن است كار را بالفعل خوب انجام دهد، اما روند پيشرفت در آن متوقّف خواهد شد. غالباً اين‌گونه است.
     
    آن زمان كه ما در شوراى انقلاب بوديم، نسبت به همين موضوع، به ما و دوستان ديگرى كه در آن شورا بوديم، اعتراض مى‌شد. افراد مسنّى - عمدتاً شصت ساله، هفتاد ساله، هفتادوپنج ساله - هم در آن شورا بودند، كه خيلى عقيده به جوانان نداشتند و مى‌گفتند چرا شما به جوانان رو مى‌دهيد و اينها را بى‌خود وارد كارهاى عمده مى‌كنيد؟! اينها دوست نمى‌داشتند كه به جوانان خيلى ميدان داده شود. البته دوست مى‌داشتند كه جوانان از آنها اطاعت كنند و دنبالشان راه بروند! مى‌گفتند آنها جوانند، ما پيريم؛ بايد دنبال ما بيايند. خيلى حاضر نبودند به جوانان اعتماد كنند؛ ولى ما اعتماد مى‌كرديم و جواب آنها را هم در واقع با تجربه عملى‌اى كه مى‌ديدند خوب كار انجام مى‌گيرد و پيشرفت مى‌كند، مى‌داديم و داده مى‌شد.
     
    در بخش ديگرى از سؤالتان، به اعتلاى علمى كشور اشاره كرديد. ببينيد؛ دوره جوانى، دوره توانايى است. اين توانايى در چه چيزهايى بايد به كار برود؟ به اعتقاد من، بايد عمدتاً در تحصيل علم، در ايجاد صفاى نفس و روحيه تقوا در خود و ايجاد نيروى جسمانى در خود - كه ورزش باشد - به كار رود. اين سه مورد، عمده است. يعنى اگر در يك جمله كوتاه از من بپرسند كه شما از جوان چه مى‌خواهيد؟ خواهم گفت: تحصيل، تهذيب و ورزش. من فكر مى‌كنم كه جوانان بايد اين سه خصوصيّت را دنبال كنند.
     
    تحصيل، اعم از تحقيق و كارهاى علمى هم هست. چون اين نيرو در جوانان هست، بايستى در كار تحصيل علم خيلى تلاش كنند. امروزه آن‌طور كه شنيده‌ام، در دانشگاهها جوانان خيلى گُرده زير بار كار علمى سخت نمى‌دهند؛ اين چيز خيلى خوبى نيست. چطور ما به جوانى كه تحصيل علم نمى‌كند، دوره دبيرستان را متوقّف گذاشته و به دانشگاه نمى‌رود، توصيه مى‌كنيم كه برو درس بخوان؛ اما به آن دانشجويى كه در دانشگاه كار علمى سخت نمى‌كند، توصيه نكنيم كه كار علمى بكن؟ واقعاً بيايد دانشگاه چه كند؟ بايد به دانشگاه بيايد كه علم پيشرفت كند. به نظرم مى‌رسد كه جوانان بايستى در كار تحصيل علم، حقيقتاً از نيروى جوانيشان مايه بگذارند.
     
    آن سؤالى كه شما مطرح كرديد: «آيا فاصله ما و كشورهاى پيشرفته، پُرشدنى است يا نه؟» من اعتقادم اين است كه بله؛ كاملاً پُرشدنى است. البته ممكن است از همان راهى كه آنها رفته‌اند، ما نتوانيم برويم پُر كنيم؛ اما راههاى ميانبُر در دنيا الى‌ماشاءاللَّه وجود دارد. اين طبيعت آفرينش را كه خدا به وجود آورده، ما درست نشناخته‌ايم. هزاران راه وجود دارد. يك راه، همان راهى است كه اين تمدّن صنعتى كنونى دنبالش رفته و پس از هر قدمى، قدم بعدى را به دنبال آورده است. ما چرا نااميد باشيم از اين‌كه دريچه جديدى باز گردد و يك كشف تازه در دنيا بشود؟ يك روز الكتريسته كشف نشده بود؛ يعنى در دنيا وجود داشت، اما آن را نمى‌شناختند؛ ناگهان شناختند و به دست آمد. بله، نيروى بخار را شناختند. قبل از آن، آتش را نمى‌شناختند؛ اما بعد شناختند. چرا ما نااميد باشيم از اين‌كه مى‌توان در اين دنيا چيز ناشناخته‌اى را مجدّداً شناخت؛ كمااين‌كه هر روز چيزهاى ناشناخته‌اى شناخته مى‌شود. ما بايد در اين قسمت كار كنيم و به راهى برسيم كه آن راه ما را به پيشرفتهاى علمىِ سريع، كاملاً مجهّز كند. علاجش هم فقط به اين است كه جوانان، بخصوص جوانانى كه اهل علم و تحصيل و تحقيق هستند، به كار سخت بپردازند.
     
    هر كارى هم بخواهيد بكنيد، در دوران جوانى مى‌شود كرد؛ يعنى در هر سه زمينه - هم در زمينه علمى، هم در زمينه تهذيب نفس، هم در زمينه ورزش - بايد در جوانى كار كنيد. البته همه مى‌دانند كه در دوره پيرى، ورزش اين‌قدر تأثيرى كه در دوره جوانى دارد، ندارد؛ اما غالباً تهذيب نفس را نمى‌دانند. خيال مى‌كنند انسان بايد بماند، پير كه شد، عبادت و تهذيب نفس كند؛ در حالى كه آن وقت تهذيب نفس مشكل و گاهى محال است. در دوره پيرى، تهذيب نفس سخت است؛ اما در دوره شما - در دوره جوانى - تهذيب نفس خيلى آسان است. به‌هرحال، جوانان اين سه كار را بايد جدّى بگيرند.
     
    با توجّه به اين‌كه نوگرايى يكى از ويژگيهاى انسان به شمار مى‌رود و نوعاً در مسائلى از قبيل آرايش و پوشش خودنمايى مى‌كند، نظر جنابعالى در مورد نحوه برخورد با اينها چيست؟ دستگاههاى دولتى چه كارهايى تاكنون انجام داده‌اند؟ آيا موفّق بوده‌اند يا نه؟
     
    در پاسخ شما، آن چيزى كه حالا مى‌توانم عرض كنم، اين است كه اصل گرايش به زيبايى و زيباسازى و زيبادوستى، يك امر فطرى است. البته اين شايد با مقوله نوگرايى مقدارى تفاوت كند. نوگرايى امر عامترى است. اين مسأله آرايش و لباس و چيزهايى كه شما گفتيد، مقوله خاصى است كه انسان - بخصوص جوان - از زيبايى و زيباسازى خوشش مى‌آيد و دلش مى‌خواهد كه خودش هم زيبا باشد. اين عيبى هم ندارد؛ يك امر طبيعى و قهرى است؛ در اسلام هم منع نشده است. آن چيزى كه منع شده، فتنه و فساد است.
     
    اين زيبايى و زيباسازى، بايستى موجب اين نشود كه در جامعه انحطاط و فساد به وجود آيد؛ يعنى ابتذال اخلاقى نبايد به وجود آيد. چگونه؟ راههايش مشخّص است. اگر ارتباط بى‌قيد و شرط و بى‌بندوبارى در روابط زن و مرد وجود داشته باشد، اين موجب فساد خواهد شد. اگر به صورت افراطى به شكل مُدپرستى درآيد، اين به فساد خواهد انجاميد. اگر اين مقوله زيباسازى و رسيدن به سر و وضع و لباس و امثال اينها، مشغله اصلى زندگى شود، انحراف و انحطاط است؛ مثل اين‌كه در دوره طاغوت، آن خانمهاى اعيان و اشراف، پشت ميز آرايش مى‌نشستند. فكر مى‌كنيد چند ساعت مى‌نشستند؟ شش ساعت! اين واقعيت دارد و ما خبرهاى دقيق داشتيم كه شش ساعت مى‌نشستند! يك انسان، اين مدّت براى آرايش صرفِ وقت كند كه مى‌خواهد مثلاً به عروسى برود و موى سرش را، يا صورتش را اين‌طورى درست كند! اگر كار به اين شكل درآيد، انحراف و انحطاط است؛ اما فى‌نفسه، رسيدن به سر و وضع و لباس، بدون اين‌كه در آن خودنمايى و تبرّج باشد، عيبى ندارد.
     
    در اسلام، تبرّج ممنوع است. تبرّج، يعنى همان خودنمايى زنان در مقابل مردان، براى جذب و فتنه‌انگيزى. اين، يك نوع فتنه است و خيلى اشكالات دارد. اشكالش فقط اين نيست كه اين دختر جوان، يا اين پسر جوان به گناه مى‌افتند - اين اوّليش است؛ شايد بتوانم بگويم كوچكترينش است - دنباله‌اش به خانواده‌ها مى‌رسد. اساساً آن‌گونه رابطه بى‌قيد و شرط و بى‌قيد و بند، براى بناى خانواده سمِ‌ّ مهلك است؛ چون خانواده با عشق زنده است. اصلاً بناى خانواده با عشق است. اگر اين عشق - عشق به زيبايى، عشق به جنس مخالف - در صد جاى ديگر تأمين شد، ديگر آن پشتوانه قوى‌اى كه استحكام خانواده بايد داشته باشد، از بين خواهد رفت و خانواده‌ها متزلزل مى‌شود و به همين وضعى درمى‌آيد كه امروز متأسّفانه در كشورهاى غربى هست؛ بخصوص در كشورهاى اروپاى شمالى و امريكا.
     
    اخيراً امريكاييان به‌شدّت دچار اين مشكلند. خانواده‌ها متلاشى مى‌شوند و اين مصيبت بزرگى شده است. اين مصيبت هم در درجه اوّل، ضررش به خود خانمها برمى‌گردد. البته مردان هم بسيار سختيها مى‌كشند؛ اما بيشتر به زنان مى‌رسد؛ بعد هم به آن نسلى كه متولّد مى‌شود. اين نسل بزهكار و تبهكار موجود دنيا و امريكا را مى‌بينيد؟ اينها همه‌اش از آن‌جا شروع مى‌شود؛ يعنى مقدّمه و كليد شرّى است كه دنبالش همين‌طور پى‌درپى شرور مى‌آيد!
     
    در اسلام، به مسأله زيبايى اهميت داده شده است. زياد شنيده‌ايم كه : «انّ اللَّه جميل و يحبّ الجمال»(4)؛ خدا زيباست و زيبايى را دوست دارد. در خصوص رسيدن به سر و وضع، روايات زيادى در كتب حديثى ما هست. در كتاب «نكاح» مفصّل بحث مى‌شود كه مرد و زن بايستى به خودشان برسند. بعضى خيال مى‌كنند كه مثلاً مردان بايد موى سرشان را بتراشند؛ نه. در شرع، براى جوانان مستحبّ است كه موى سر بگذارند. در روايت هست كه «الشَعر الحسن من كرامة اللَّه فأكرموه»(5)؛ موى زيبا، جزو كرامتهاى الهى است؛ آن را گرامى بداريد. يا مثلاً روايت دارد كه پيامبر اكرم وقتى مى‌خواستند نزد دوستانشان بروند، به ظرف آب نگاه مى‌كردند و سر و وضع خود را مرتّب مى‌كردند(6). آن زمان كه آينه به اين شكلى كه حالا هست و فراوان هم هست، نبود. جامعه مدينه هم كه فقير بود. پيامبر ظرف آبى داشتند، كه وقتى مى‌خواستند نزد دوستانشان بروند، از آن به جاى آينه استفاده مى‌كردند. اين، نشان‌دهنده آن است كه سر و وضع مرتّب، لباس خوب و گرايش به زيبايى، امر مطلوبى در شرع اسلام است؛ منتها آن چيزى كه بد و مضرّ است، آن است كه اين وسيله‌اى براى فتنه و فساد و تبرّج شود. همان‌طور كه گفتم، ضررهايش تا خانواده و نسل بعد هم مى‌رسد.
     
    اخيراً در يكى از مجلّات امريكايى مطلبى ديدم - روزنامه‌هاى خودمان هم آن را منعكس كرده بودند - مبنى بر اين‌كه دو بچه ده، دوازده ساله، در مدرسه كمين گرفته بودند و با مسلسل، يك مشت بچه و معلّم را به رگبار بسته بودند! اول هم آژير خطر كشيده بودند، تا بچه‌ها جمع شوند؛ بعد همه را به رگبار بسته بودند! ببينيد براى يك جامعه، چنين وضعيتى، واقعاً چقدر بد و دردآور است! جنايتى خونسردانه و از روى بى‌خيالى، به خاطر تربيت بد. اينها همه‌اش دنباله همان بى‌بندوبارى است.
     
    جوان چگونه مى‌تواند حسّ نياز به هيجان را در خود ارضاء كند و از آن استفاده نمايد؟
     
    سؤال خوبى است؛ البته دشوار هم هست؛ يعنى از آن سؤالهاى آسان نيست. ببينيد؛ هيجان در منطقه خاصى است. چيزهايى هست كه هيجان در آن آشكار است. مثلاً ورزش - بخصوص بعضى از ورزشها مثل فوتبال - يك حادثه هيجانى است. طبيعت فوتبال اين‌گونه است و با نوع بازى واليبال و تنيس فرق دارد؛ از جهت اين‌كه اصلاً بافت بازى، بافتى است كه در آن، مبارزه و هيجان و امثال اينها زياد است. ورزش به طور كلّى يك امر هيجانى است. كارهاى هنرى هم هيجان‌انگيز است؛ اما اينها آن چيزهايى است كه هيجانشان آشكار است.
     
    هيجان، فقط مخصوص اين منطقه‌ها نيست. اگر جوان بتواند منطقه مورد علاقه خودش را - هرچه كه هست - پيدا كند، به‌راحتى مى‌تواند آن هيجان را در خود ارضاء كند. مثلاً آن هنگامى كه من جوان بودم و لباس طلبگى تنم بود، محدوديتهاى لباس و محدوديتهاى محيط وجود داشت؛ اما درعين‌حال ما هم هيجان داشتيم و آن هيجان ارضاء هم مى‌شد. چگونه؟ من به شعر علاقه داشتم. ممكن است باور اين براى شما خيلى سخت باشد. جلسه شعرى بود كه چهار، پنج نفر دوستى كه به شعر علاقه‌مند بودند، دو ساعت، سه ساعت مى‌نشستند و راجع به شعر حرف مى‌زدند و شعر مى‌خواندند. اين براى كسى كه به اين مقوله علاقه‌مند است، روحيه هيجانش را به همان اندازه ارضاء مى‌كند كه يك فوتباليست در ميدان فوتبال، يا يك علاقه‌مند به فوتبال در حين تماشاى فوتبال. بنابراين، ميدانها محدود نيستند.
     
    مثال ديگر، مربوط به همان دانشجوى مهندسى است كه شما مثال زديد. شما مى‌گوييد او درس مى‌خواند و هيجان ندارد. آدم وقتى اسم درس را مى‌آورد، فكر مى‌كند درس كه هيجانى ندارد. درست است كه كلاس درس هيجان ندارد؛ اما اگر فرض كنيم يك كارگاه مجهّز در كنار كلاس درس، در دانشگاه يا بيرون دانشگاه باشد - مثل اين‌كه الان معمول شده كه جوانان در دوره‌اى از تحصيل مهندسى مى‌روند با كارخانجات ارتباط برقرار مى‌كنند - اين جوان احساس مى‌كند كه در اين كارگاه امكانى وجود دارد كه او مى‌تواند ابتكار مورد نظر خودش را و آن فكرى كه به ذهنش رسيده، در اين فضا ابداع و دنبال كند. آيا فكر مى‌كنيد كه او هيجان كمترى خواهد داشت؟ خيلى هيجان دارد.
     
    اين‌كه به برادرمان مى‌گفتم كار تحقيقى بكنند؛ كار تحقيقى بايد از روى عشق و شوق باشد. آن كار تحقيقى كه آدم را مجبور كنند و بگويند تحقيق كن، البته چيز خشكِ بى‌هيجانى خواهد بود؛ فايده‌اى هم ندارد. اما در همان رشته‌اى كه شما آن را دوست داريد و به آن علاقه‌منديد؛ براى آن در كنكور شركت كرده‌ايد، در دانشگاه درسش را مى‌خوانيد و استاد خوبى هم داريد، حالا كارگاه مجهّزى هم در كنار دستتان هست كه مى‌توانيد نتيجه آن فكر و نوآوريهايى را كه داريد، آن‌جا ببريد و تحقّق ببخشيد؛ اين خيلى خوب است.
     
    من مى‌خواهم اين‌طورى بگويم كه نبايد اين را به عنوان يك سؤال و يك نگرانى در ذهنمان بياوريم كه هيجان جوانان را چگونه ارضاء كنيم؛ نه. اگر در بخشهاى مختلف، ميدان زندگى باز باشد، جوان خودش به آن‌جايى مى‌رود كه علاقه دارد هيجان خودش را ارضاء كند.
     
    كارى كه ما بايد به عنوان مسؤولان كشور بكنيم و نيز همه كسانى كه مى‌توانند و به كشور علاقه‌مندند - اعم از دولت و غير دولت و بخشهاى مخصوص جوانان - اين است كه ميدان براى فعاليت صحيح و سالم جوانان باز شود. حالا مثلاً جوانى به مقوله ادبيّات علاقه‌مند است، يا جوانى به مقوله اقتصاد علاقه‌مند است. طبيعتاً اقتصاد آزمايشگاه ندارد؛ اما ناگهان اعلام مى‌شود كه فلان اقتصاددان كشور يا خارج از كشور، در فلان جا جلسه درس يا سمينار دارد و مى‌خواهد سخنرانى ايراد كند. اين براى جوانى كه به اين مقوله علاقه دارد، خيلى معنا دارد. بليط بگيرد، فوراً برود خودش را برساند و از استاد سؤال كند. اينها همه‌اش هيجان است. يعنى اگر به توفيق الهى، با همين روندى كه از اوّل انقلاب هم پيش رفته، ميدان كار و فعّاليت در مقابل جوانان گشوده شود، جوانان خواهند توانست آن هيجان جوانى را كه جزو بركات جوانى است، ارضاء كنند. البته قبول مى‌كنم كه به خاطر گرفتاريهايى كه تاكنون وجود داشته، به قدر نوزده سال پيش نرفته است. از اين نوزده سال، هشت سالش واقعاً جنگ بوده؛ دو، سه سال اوّلش، ناآگاهى مسؤولان و عدم ورود و عدم تجربه بوده؛ بعد يواش يواش راه افتاده است.
     
    شما هنرمند هستيد و الحمدللَّه چهره شما هم آشناست و ما شما را در تلويزيون ديده‌ايم. عزيزان من! شما هنرمندان خيلى مى‌توانيد به مردم خدمت كنيد. مردم از شما مى‌توانند ياد بگيرند. اگر هنرمند حقيقتاً آن تقوايى را كه من گفتم، داشته باشد؛ يعنى وقتى شما اين حركت را انجام مى‌دهيد، اين بخش را اجرا مى‌كنيد، يادتان باشد كه يك عدّه جوان، يك عدّه كودك، يك عدّه زن و مرد به شما نگاه مى‌كنند و نگاه خواهند كرد و از اين چيزى خواهند آموخت و در صدد باشيد كه كارتان خوب و متعالى باشد، من خيال مى‌كنم شما خيلى مى‌توانيد خدمت كنيد.
     
    هنر، زبان رسايى دارد كه هيچ زبانى به رسايى آن نيست. نه زبان علم، نه زبان معمولى و نه زبان موعظه، به رسايى زبان هنر نيست. يكى از رازهاى موفقيت قرآن، هنرى بودن آن است. قرآن خيلى در اوج هنر است؛ فوق‌العاده است؛ واقعاً آن وقت مردم را مسحور كرد، والّا اگر پيامبر اكرم بدون زبان هنرى مى‌نشست با مردم همين‌طور حرف مى‌زد، البته عدّه‌اى علاقه‌مند پيدا مى‌كرد؛ اما آن صاعقه، آن رعد و برق و آن توفان، ديگر به وجود نمى‌آمد. اين هنر است كه اين كارها را مى‌كند. آثار هنرى اين‌گونه است.
     
    الان هم كه آدم شعر حافظ را مى‌خواند، مى‌بيند چيز عظيمى است؛ تأثيرگذار است. آن وقت اين هنرهاى نمايشى، از شعر و ادبيّات هم تأثيرشان تندتر است. البته نمى‌دانم ماندگارتر است يا نه. ممكن است مثلاً آدم بگويد در جاهايى ماندگارتر هم هست يا نيست؛ اما به‌هرحال اثرش سريعتر و قاطعتر و كوبنده‌تر است.
     
    شما خوب مى‌توانيد اثر بگذاريد. من خواهش مى‌كنم، آن كسانى كه اين فيلمنامه‌ها و اين سناريوها را مى‌نويسند، آن كسانى كه بازى مى‌كنند، آن كسانى كه كارگردانى مى‌كنند، آن كسانى كه فضاسازى مى‌كنند، آن كسانى كه طرّاحى لباس مى‌كنند - كه يكى از چيزهاى بسيار مهم در كارهاى هنرى كه كمتر هم به آن توجّه مى‌شود، طرّاحى لباس است؛ چون اين لباسى كه شما مى‌پوشيد، براى يك عدّه الگو مى‌شود و جاذبه دارد - بدانند كه چه كار مى‌كنند؛ فكر عواقبش را بكنند. به‌هرحال زمينه خيلى خوبى است. ان‌شاءاللَّه موفّق باشيد.
     
    چرا در ورزش، سياستهاى كلانى مشاهده نمى‌شود و از ورزش به عنوان يك ابزار قوى در برابر تهاجم فرهنگى استفاده نمى‌گردد؟
     
    مطالبى كه شما در مورد كمبودهاى كار در امر ورزش مى‌گوييد، كاملاً درست است. روى ورزش كار نشده است. دو كمبود بزرگ در پرداختن به ورزش وجود دارد:
     
    اوّل، برنامه‌ريزى كلان و تصميم‌گيرى اساسى در مورد گزينش ورزشى كه بايد براى آن سرمايه‌گذارى كرد. بالاخره جامعه ايرانى اقتضايى دارد، استعدادى دارد. كدام ورزشها بايد مورد توجّه قرار گيرد؟ و با چه روحيه و پيگيرى‌اى؟ در همين خصوص، من يكى، دو سال پيش، با ورزشكاران و مسؤولان ورزش كشور مفصّل صحبت كردم. من عقيده‌ام بر اين است كه اگر ما در اين بخش سرمايه‌گذارى كنيم و درست بينديشيم و تدبير نماييم، بلاشك در ميدانهاى ورزشىِ دنيا همان اتّفاقى خواهد افتاد كه در جنگ به وسيله بسيجيها و سازمانهاى نظامى ما - كه از همه تجهيزات مدرن دنيا تقريباً منقطع بودند - اتّفاق افتاد. ديديد كه در جنگ چه كردند و چه افتخارى آفريدند! همين الان در ورزشِ واليبال جانبازان و معلولان، همين اتّفاق افتاده است و اين برادران مرتّب افتخار مى‌آفرينند. يا مثلاً در كُشتى، خود شما و برادرتان و بعضى از برادران ديگر، واقعاً افتخارات بزرگى را به كشور داديد. ما در همه ميادين ورزشى مى‌توانيم اين‌گونه باشيم. هيچ دليلى ندارد كه ما در فوتبال، يا در واليبال، يا در اسب سوارى، يا در بعضى از ورزشهاى سنّتى خودمان - مثل چوگان - يا در ورزشهاى انفرادى رزمى، يا در شنا، نتوانيم به مصاف ورزشكاران برجسته دنيا برويم. علّت اين‌كه اين وضعيت نابسامانِ فعلى وجود دارد، آن است كه بر روى تربيت و پيشرفت و استفاده از تكنيك، برنامه‌ريزى نشده است. اين يك اشكال است.
     
    اشكال دوم - كه آن هم به اين اشكال كاملاً مرتبط است - كمبود فضاى معنوى و فرهنگى در ورزش است. يعنى در محيط ورزش، سعى نشده فضاى فرهنگى اسلامى و سالمى حاكم باشد. نه اين‌كه ورزشكاران ما آدمهاى خوبى نيستند؛ نخير، آدمهاى بسيار خوب و مؤمن و متّقى و پرهيزكار در ميانشان هست؛ منتهى فراتر از اين بايد باشد. محيط ورزشى ما بايد محيط عفيفى باشد. عفّت، معناى خيلى عجيب و وسيعى دارد. سلامت نفس يك انسان، در هرجايى خودش را نشان مى‌دهد. محيط ورزش، بايد محيط عفيف باشد. در آن بايستى هرزگى، شلختگى و هر چيز غير عفيفانه مشاهده نشود. ما بايد اين فضا را در محيط ورزشمان به وجود آوريم و اگر اين باشد، در دنيا خواهد درخشيد و ورزش ما ستاره خواهد شد.
     
    شما ببيند، الان همين فيلمهاى ما كه به جشنواره‌هاى جهانى مى‌رود، آن نقطه‌اى كه اين فيلمها براى داوران و تماشاچيان بيشتر جذاب است، عفّتى است كه در فيلمهاى فارسى فعلاً هست. حالا بعضى از كارگردانان و فيلمسازان به طور طبيعى دنبال آنند، بعضى هم عفت به آنها تحميل مى‌شود، ناچارند كه زن و مرد و روابط خانوادگى را آن‌طورى كه فعلاً فضاى جمهورى اسلامى مى‌پسندد، پديد آورند؛ همين است كه در دنيا گُل مى‌كند.
     
    برخلاف تصور خيليها، دنيا از اين بى‌بندوبارى و ولنگارى و هرزه‌گرى خوشش نمى‌آيد؛ خسته شده است. اين حالت عفّت و نجابت و سلامت و حيا و اين چيزى كه طبيعىِ ايرانيها هم هست، اسلام هم همين را توصيه كرده است. اين را ما هم بايد در محيط ورزش و در محيطهاى ديگر حاكم كنيم. اين، فضاى معنوى - فرهنگى ورزش خواهد شد؛ همان چيزى خواهد شد كه شما مى‌گوييد براى رفتن به مصاف تهاجم فرهنگى، بايستى متمسّك به فرهنگ خودى شويم و كاملاً درست است.
     
    بنابراين، اگر در عالم ورزش، مسؤولان ورزش به اين دو كار بپردازند - يعنى از يك طرف، رسيدن علمى، برنامه‌ريزى دقيق براى ورزش از همه جهت؛ گزينش، تكنيك، كار، تربيت، تمرين و از طرف ديگر، رسيدن به فضاى فرهنگى ورزش - من خيال مى‌كنم كه محيط ورزشى ما پيش خواهد رفت و خيلى هم خوب خواهد شد.
     
    البته من خواهش مى‌كنم كه جوانان ما منتظر آن روز نمانند و نگويند وقتى ورزش آن‌طورى شد، بعد ما مى‌رويم ورزش مى‌كنيم؛ نه. جوانان بى‌استثناء ورزش كنند. حالا وقتى مى‌گوييم جوانان، معنايش اين نيست كه غير جوانان نبايد ورزش كنند؛ نخير، غير جوانان هم بايد ورزش كنند. البته ورزش براى جوان دستاوردهاى زيادى دارد كه من چون اينها را مكرّر گفته‌ام، ديگر نمى‌خواهم تكرار كنم. براى پيران هم ورزش واجب است؛ براى كسانى كه از سنين جوانى - از چهل سالگى و پنجاه سالگى - عبور كرده‌اند، ورزش واجب است و بايد ورزش كنند.
     
    چرا مركز مشخّصى براى سياستگذارى در امور جوانان وجود ندارد؟ چرا بخشهاى مختلف، در مسائل جوانان - مثل ازدواج - با هم هماهنگ نيستند؟
     
    البته اين تا حدودى انجام شده است؛ يعنى همين «شوراى عالى جوانان» كه تشكيل شد، قدم اوّل در اين راه بود و من اميدوارم كه اين قدم اوّل، ما را به قدمهاى بعدى هم برساند. البته بى‌شك بعضى از دستگاهها هم مثل آموزش و پرورش، مثل آموزش عالى يا پزشكى، به مسائل جوانان مرتبطند؛ ليكن آن مركز ستادى كه مى‌تواند به شكل همه‌سونگر و جامع به مسائل جوانان نگاه كند، پايه اصليش همين «شوراى عالى جوانان» است كه به نظر من برادران تا به حال، در آن حدّى كه به عهده آنهاست، خوب هم كار كرده‌اند. آنها بايد كار ستادى بكنند؛ كار اجراييش را بايد دستگاهها انجام دهند. اين «منشور جوانان»ى كه آقايان در سال گذشته تهيه كردند و پيش من آوردند، چيز بسيار خوب و جامع و مفيدى بود و مى‌تواند پايه عملى منطقى خوبى باشد براى اين‌كه دستگاههاى جمهورى اسلامى بر اساس آن كار كنند.
     
    البته مسأله ازدواج كه شما گفتيد، دولت يا همين «شوراى عالى جوانان» مى‌توانند فكرهايى درباره آن بكنند؛ ليكن مسأله ازدواج، يك مسأله كاملاً فردى و شخصى است. خانواده‌ها بايد فكر كنند؛ دستگاههاى دولتى و عام، بايد توصيه‌هاى عمومى بكنند. من خودم توصيه‌ام اين است كه ازدواج را آسان بگيرند؛ مهريه‌ها زياد نشود؛ جهيزيه‌ها سنگين نشود؛ در مراسم مهمانيها، خيلى ريخت و پاش نشود و اسراف‌آميز نباشد. بايد روى اين كار شود. چقدر خوب است كه از لحاظ فرهنگى و هنرى تبليغ شود، تا مردم اينها را فرا گيرند. اگر اين را فرا گرفتند، من فكر مى‌كنم كه ازدواج آسان خواهد شد.
     
    سنين ازدواج هم، نه به آن شورى شور بايد باشد كه بعضيها فكر كردند بايد در سنين كاملاً جوانىِ زودرس باشد - نه اين‌كه من آن را نفى كنم؛ ايرادى ندارد. اگر كسى خواست در آن سنينِ خيلى زود هم ازدواج كند، هيچ اشكالى ندارد؛ اما حالا لزومى ندارد كه ما اصرارمان را روى آن ببريم - نه هم به آن بى‌نمكى كه غربيها انجام مى‌دهند و در سن سى، چهل سالگى ازدواج مى‌كنند. البته به نظر من، از بس خودخواهيهايى حاكم هست، اگر مرد سى، چهل، پنجاه سالش باشد، ايرادى نمى‌بيند كه با دختر جوانى ازدواج كند؛ يعنى آن سنين بالا متعلّق به مردان است. باز او هم دنبال يك زن جوانتر از خودش با فاصله‌هاى سنّى زياد مى‌گردد؛ كه اينها البته در آن‌جاها هست و همينها هم موجب مى‌شود كه ازدواجها بى‌پايه باشد؛ لذا آدمِ تنها در كشورهاى غربى خيلى است؛ انسانهايى كه همه عمرشان را تنها زندگى مى‌كنند؛ چيزى كه در ايران و ساير كشورهاى اسلامى خوشبختانه خيلى كم است.
     
    على‌اىّ‌حال، بايستى قدرى ازدواج را آسان بگيرند و دنبال تشريفات نباشند، تا راحت بتوانند جوانان را به مرحله ازدواج نزديك كنند. بايد در خانواده‌ها و در خودِ جوانان و در خودِ دختران و پسران، همّت به وجود آيد. امتناع از ازدواج نبايد باشد. البته اگر دولت بتواند تسهيلاتى هم فراهم كند، خيلى خوب است. من هميشه دنبال اين بوده‌ام و به مسؤولان هم هميشه براى مسكن و وام و ساير نيازهاى زندگى جوانان سفارش كرده‌ام. ما اينها را مفروض مى‌گيريم؛ اما مى‌خواهم بگويم كه مسؤوليت اين كار در درجه اوّل، مسؤوليت خانوادگى و شخصى است.
     
    به نظر شما چه راههايى براى حفظ ارزشها و انتقال فضاى معنوى زمان جنگ به جوانان امروز وجود دارد؟
     
    همين حرفهايى كه شما زديد، همه‌اش درست است. من هم به همين مطالبى كه جنابعالى گفتيد، اعتقاد دارم و به وجود امثال شما افتخار مى‌كنم. بحث اشخاص نيست؛ بحث آن روحيه‌هاست، بحث آن نيّتهاست، بحث آن حيات مجدّدى است كه اين انقلاب و اين آزمايشهاى دشوار به كشور ما داد. در قضيه فتح بستان در سال 1360، امام رضوان‌اللَّه‌عليه پيامى دادند، كه در آن پيام، تعبير «فتح الفتوح» بود. بعضى خيال كردند كه «فتح الفتوح»، جنگ بستان است؛ اما امام آن را نمى‌گفت؛ امام مى‌فرمود: - به اين مضمون - «فتح الفتوح»، فتح يا ساختن اين جانهاى آگاه و بيدار است. واقعاً بزرگترين فتح جمهورى اسلامى اين بود كه توانست اين جوانان را به اين مرحله از عظمت و اعتلاى روحى برساند كه بتوانند احساس خودباورى كنند و بايستند و در مقابل تهاجم عظيم يكپارچه دنيا، از كشور و از موجوديتشان و از اسلام دفاع كنند؛ كه مظهرش جنگ تحميلى بود و تا الان هم ادامه دارد. الان هم ما در مقابل تهاجم دنيا قرار داريم.
     
    من بعضى از اين مطبوعات و روزنامه‌ها و آدمهاى نو به ميدان رسيده بى‌خبر از همه جا - حمل بر صحّتش، بى‌خبر است؛ والّا مغرض - را مى‌بينم. اينها خيال مى‌كنند اين هنرى است كه ما كشور را به حالت ابتذال قبل از انقلاب بكشانيم. در اين جهت سعى مى‌كنند. چقدر غفلت است! چقدر تأسّف‌آور است! جوانان ما در دوره جوانى توانستند خود را از آن تخديرى كه فضاى كشور شده بود، خلاص كنند؛ حركتى كنند و ايران را نجات دهند. ايران رفته بود؛ ما گم شده بوديم؛ ما زير دست و پاها له شده بوديم. سيل گنداب فرهنگ غربى - كه مقدّمه سلطه اقتصادى و سياسى و استعمار به معناى حقيقى كلمه بود - در واقع ما را از بين برده بود. وسط زمين و هوا، دست قدرتمند انقلاب و اسلام، به وسيله همين جوانان، كشور را نجات داد. عدّه‌اى مى‌خواهند اين دوره افتخار آميز به فراموشى سپرده شود و مردم به همان حال تخدير قبلى برگردند. اين حالت را چه كسى مى‌خواهد؟ دشمنانِ اين كشور و اين ملت مى‌خواهند.
     
    به نظرم اين را شايد در يك سخنرانى هم گفته باشم. همين اخيراً - قبل از عيد - در يكى از مجلّات امريكايى، سرمقاله‌اى به وسيله يك نويسنده معروف امريكايى نوشته شده بود كه خلاصه‌اش اين بود كه براى مقابله با كشورهايى مثل ايران - كه او البته تعبير زشتى مى‌كند؛ مثلاً ياغى - ما نمى‌توانيم از راههاى نظامى و اقتصادى عمل كنيم؛ اينها راههاى تجربه شده و شكست خورده است؛ از راههاى فرهنگى بايد وارد شويم. تصريح هم مى‌كند. مى‌گويد چگونه بايد وارد شويم؟ در وسط همان صفحه، عكس كاملاً عريان يك زن را كشيده و گفته از اين طريق! گفته اينها را بايستى ترويج كنيم، تا بتوانيم بر آنها فائق آييم. راست هم مى‌گويد؛ راه اين است! متأسّفانه عدّه‌اى نمى‌فهمند در كشور چه كار مى‌كنند! البته به حول و قوّه الهى نمى‌گذاريم و نخواهند توانست. ما اجازه نمى‌دهيم اين خيانت را به اين كشور و اين انقلاب انجام دهند و به پايان ببرند. اما اين هوسها در سرشان هست؛ مى‌خواهند مردم را به آن روز بدبختى و سيه‌روزى اين كشور برگردانند.
     
    به نظر من، جوانان ما امروز هم خدايى و مؤمن و باصفايند. شما ببينيد دانشگاههاى ما چگونه است؛ ببينيد كارگاههاى ما چگونه است؛ ببينيد فضاى كشور چگونه است! شما ببينيد در روز راهپيمايى بيست‌ودوم بهمن يا روز قدس، اكثريت اين جمعيتى كه مثل سيل به خيابانها مى‌آيند، چه كسانى هستند؛ همين جوانانند. همان روح الهى، همان انگيزه و صاعقه الهى، هنوز هم در كشور وجود دارد و باز هم كارساز است. همين روحيه، باز هم كشور را به ساحل نجات خواهد رسانيد.
     
    همين الان بلاشك ما گرفتاريها و مشكلاتى در زمينه اقتصادى و غيره داريم. اينها يك روز تمام خواهد شد؛ اما آن عامل تمام شدن اين گرفتاريها، جز همين روحيه معنوى و تمسّك به اسلام و انقلاب، چيز ديگرى نخواهد بود. باز هم همين دختر و پسرِ جوانند كه كشور را نجات خواهند داد. من بارها گفته‌ام كه نسل جوان، گره‌گشاى دوره‌هاى سخت و محنتهاى بزرگ است و وقتى وارد ميدان مى‌شود - كه الحمدللَّه امروز هم در ميدان است - گره‌هاى ريز و سخت گشوده خواهد شد. جوانان ما، مؤمن و متديّن و علاقه‌مند به كشورشان و علاقه‌مند به اسلامند و با سلطه امريكا و با سلطه بيگانه مخالفند. همين كارساز خواهد بود. اين توطئه‌هايى هم كه مى‌كنند و ترفندهايى هم كه مى‌شود، اثرى ان‌شاءاللَّه نخواهد بخشيد. ان‌شاءاللَّه كه خداوند هم كمك خواهد كرد. حضرت بقيةاللَّه ارواحنافداه هم ان‌شاءاللَّه پشتيبان اين راه و اين كار و اين جوانان خواهد بود.
     
    در خاتمه، نكته‌اى را هم يادآور مى‌شوم: اين كارهايى كه جوانان مى‌كنند، كوچك نيست. همين درس خواندنى كه من مى‌گويم، همين كار تحقيق، همين كار هنرى، همين كار ورزشى، اينها كارهاى كوچك نيست. من خواهش مى‌كنم كسى كه اين كارها را انجام مى‌دهد، تصوّر نكند كه كارش كوچك است؛ نه. همين كار در مجموعه كلان كشور، به يك عنصر تعيين كننده تبديل مى‌شود. فرضاً هنرمندى به تنهايى تصميم مى‌گيرد كه يك كار هنرى برجسته ارائه دهد. او نمى‌تواند بگويد كه من يك كار فردى انجام مى‌دهم؛ خودم تنها هستم و اين كار كوچكى است؛ نه. شما كارتان را كه خوب انجام داديد، اگر صد نفر ديگر مثل شما فكر كنند، همان اعتلاى عظيم و همان كار بزرگ اتّفاق خواهد افتاد. عين همين مسأله، در باب ورزش است؛ عين همين مسأله، در باب درس خواندن و در باب تحقيق است؛ عين همين مسأله، در باب كارهاى خاص جوانان است. اين، درست مثل روز راهپيمايى است. اگر همه بگويند كه حالا من يك نفر چه تأثيرى دارم، اين سيل عظيم ميليونى در روز بيست‌ودوم بهمن يا در نماز جمعه راه نمى‌افتد؛ اما هر كس احساس مى‌كند كه تكليف خودش را انجام مى‌دهد. من مى‌خواهم تأكيد و تكرار كنم كه كار تك تك اين جوانان - هر جا و در هر زمينه‌اى كه كار مى‌كنند؛ در زمينه قرآن، در زمينه معلومات، در زمينه معارف، در حوزه، در دانشگاه و در كتاب‌نويسى - كارى مهم است؛ همان كارى است كه ان‌شاءاللَّه كشور را به اعتلاء خواهد رساند.
     
    ان‌شاءاللَّه موفق باشيد
     
     
    1) نهج‌البلاغه، خطبه 16
    2) بقره: 2
    3) انسان: 8 و 9
    4) بحارالانوار، ج 10، ص 92
    5) بحارالانوار، ج 76، ص 83
    6) بحارالانوار، ج 79، ص 307

    پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی) - مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی