راهنمای فتاوا

● مقدمه
● تقليد
● طهارت
● وضو
● غسل
● تيمم
● احكام اموات
● قبله
● وقت نماز
● لباس نمازگزار
● مكان نمازگزار
● احكام مسجد

● واجبات نماز
● نماز جماعت
● نماز جمعه
● نماز مسافر
● نماز قضا
● روزه
● مبطلات روزه
● اعتكاف
● خمس
● احكام حج
● چند استفتاء

● مقدمه

درستى يا نادرستى اعمال انسان، بستگى به ميزان شناخت وى از مسائل شرعى و عمل کردن بر اساس آن است؛ و يکى از راههاى شناخت احکام دين پيروى و تقليد از مجتهد جامع الشرايط می‌باشد.
براى دستيابى به فتواى مرجع تقليد می‌توان به رساله اى که بازگو کننده نظرهاى فقهى او باشد و به صحت آن اطمينان داشته باشيم، مراجعه کنيم.
از آنجا که پس از رحلت آيت الله العظمى اراکى (ره) بسيارى از مکلفين، در تقليد، به رهبر معظم انقلاب اسلامى حضرت آيت الله العظمى خامنه اى (دام ظله) مراجعه کرده اند، و با توجه به اينکه رساله عمليه معظم له در دست تدوين است و هنوز منتشر نشده است و از طرفى آنچه که تا کنون با عنوان « اجوبة الاستفتائات » منتشر شده دربردارنده تمامى مسائل مبتلا به نيست؛ لازم ديديم تا با مراجعه به کتاب فوق و برخى ديگر از سؤالهايى که از معظم له شده و پاسخ فرموده اند، تفاوتهاى فتاواى ايشان با حضرت امام خمينى (قدّس سرّه) را در يک مجموعه گردآوريم تا دستيابى به آنها براى مقلدين ايشان و ساير علاقه مندان حاصل شود.

يادآورى :
● مقلدين رهبر معظم انقلاب اسلامى حضرت آيت الله العظمى خامنه اى می‌توانند با ملاحظه موارد اختلاف فتوا كه در اين نوشته آمده، به تكليف خود عمل كنند و چنانچه در ساير موارد سؤالى پيش آمد استفتاء كنند.
● برخى از مواردى كه در اين نوشته آورده شده تفاوت فتوا نيست بلكه مطلبى اضافه يا توضيحى بر حكمى از احكام می‌باشد.
● فتاواى حضرت آيت الله العظمى امام خمينى «قدس سره» از كتب : «تحريرالوسيلة» ، «توضيح المسائل» و «العروة الوثقى» آورده شده است.
● جهت رعايت اختصار, آدرس و صفحات فتاوا در اين برنامه حذف شده است، که می‌توان جهت دستيابى به خود کتاب (که توسط «نشر معروف» قم منتشر شده) مراجعه کرد.
● در اين برنامه همانطور که ملاحظه مىكنيد، فتواى حضرت امام خمينى (ره) در ستون سمت راست با شماره گذارى ترتيبى، آورده شده است، و فتواى مقام معظم رهبرى (مد ظله) در همان مسأله، در ستون مقابل آمده است.

بالای صفحه

● تقليد

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»

فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»

1- از مجتهدى بايد تقليد كرد كه مرد و بالغ و عاقل و شيعه دوازده امامى و حلال‏زاده و زنده و عادل باشد و نيز بنابر احتياط واجب بايد از مجتهدى تقليد كرد كه حريص به دنيا نباشد و از مجتهدين زمان خود اعلم باشد.

2- اعلم كسى است كه قواعد و مدارك مسأله را بهتر بشناسد و بر نظائر آن مسأله و اخبار اطلاع بيشتر داشته باشد وهمچنين اخبار را بهتر بفهمد. و بطور خلاصه، آن كس كه در استنباط احكام استادتر باشد.

3- تقليد ميّت ابتداءً جايز نيست.

1- اگر فقهاى جامع شرايط تقليد متعدّد باشند و فتواى آنان اختلاف داشته باشد، بنابر احتياط واجب، مكلّف بايد از اعلم تقليد كند مگر آنكه احراز شود كه فتواى مجتهد اعلم، مخالف احتياط و فتواى غير اعلم موافق احتياط باشد، كه در اين صورت تقليد از اعلم، واجب نيست.
2- اعلم كسى است كه در شناخت حكم خدا و استنباط تكاليف الهى از ادلّه،از بقيه مجتهدين تواناتر باشد و شناخت مجتهد نسبت به اوضاع زمان نيز در اجتهاد دخيل است، به حدّى كه در تشخيص موضوعات احكام و ابداء رأى فقهى براى بيان تكاليف شرعى دخالت دارد.
3- تقليد از مجتهد ميت در تقليد ابتدايى بنابر احتياط واجب جايز نيست.

س: نوجوانانى كه تازه به سن تكليف رسيده‏اند و از حضرتعالى تقليد مى‏كنند، چون در ابتداى تقليد هستند و نياز به فراگيرى مسائل شرعى دارند، آيا مى‏توانند از رساله حضرت امام خمينى(قدس سره) استفاده كنند؟
ج) در مسائل عمومى كه نوجوانان عزيز به آن احتياج دارند مى‏توانند از رساله حضرت امام ـ رضوان اللّه تعالى عليه ـ استفاده نمايند و اگر در مسأله‏اى نتوانستند از آن رساله جواب خود را بيابند، استفتاء نمايند.

بالای صفحه

● طهارت

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- آب كر به حسب كيلوى متعارف بنابر اقرب 419/377 كيلوگرم مى‏باشد.	1- تقريباً 384 ليتر مى‏باشد.
2- س: با اهل كتاب، از نظر طهارت چگونه بايد برخورد كرد؟ ج) غير مسلمان از هر دين و مذهبى كه باشد محكوم به نجاست است.	2- س: كتابى [اهل كتاب‏] محكوم به طهارت است يا نجاست؟ ج) نجاست ذاتى اهل كتاب معلوم نيست، به نظر ما آنان، محكوم به طهارت ذاتى هستند. اهل كتاب عبارتند از: يهود، نصارا، زرتشتى‏ها، صابئين.
3- فضله پرندگان حرام گوشت، نجس است.	3- فضله پرندگان حرام گوشت نجس نيست.
4- خونى كه در تخم مرغ مى‏باشد نجس نيست، ولى به احتياط واجب بايد از خوردن آن اجتناب كنند، و اگر خون را با زرده تخم‏مرغ به‏هم بزنند كه از بين‏برود، خوردن زرده هم مانعى ندارد.	4- خون در تخم مرغ محكوم به طهارت است ولى خوردن آن حرام است.
5- س: آيا پوستهايى كه از خارج وارد مى شود و در ساختن كفش و امثال آن به كار مى رود پاك است يا نجس؟ ج) پوستى كه از بلاد اسلامى وارد مى شود محكوم به طهارت است مگر آنكه ثابت شود ذبح به طريق غير شرعى بوده. و پوستى كه از بلاد غير اسلامى وارد مى‏شود محكوم به نجاست است مگر احراز شود كه ذبح به طريق شرعى بوده، يا احتمال داده شود كه وارد كننده مسلمان، احراز تزكيه حيوان را نموده و پوست را در دسترس مسلمين قرار داده است.	5- س: در مورد گوشت، چرم و اجزاء حيوانى كه از بلاد غير اسلامى تهيه شده نظر مبارك را مرقوم فرمائيد. ج) اگر احتمال دهد كه حيوان ذبح اسلامى شده، پاك است و اگر يقين دارد ذبح اسلامى نشده، محكوم به نجاست است.
6- شراب و هر چيزى كه انسان را مست مى كند، چنانچه به خودى خود روان باشد نجس است.	6- مشروبات مست كننده بنابر احتياط نجس مى‏باشند.
7- چيزى كه با برخورد نجاست نجس شده است اگر با چيز پاكى تماس پيدا كند آن را نيز نجس مى‏كند و تا سه واسطه همچنان نجس كننده است ولى بيش از آن نجس كننده نيست.	7- چيزى كه با عين نجس، تماس يافته و نجس شده است اگر باز با چيزى كه پاك است تماس بيابد و يكى از آنها تر باشد، آن چيز پاك را نجس مى‏كند، و باز اين چيزى كه بر اثر ملاقات با متنجس، نجس شده است اگر با چيز پاكى تماس بيابد آن را (بنابراحوط) نجس مى‏كند، ولى اين متنجس سوم هيچ چيز را با ملاقات خود، نجس نمى‏كند.
8- اگر بدن يا لباس مسلمان يا چيز ديگرى كه مانند ظرف و فرش در اختيار او است نجس شود و آن مسلمان غائب گردد اگر انسان احتمال بدهد كه آن چيز را آب كشيده يا به واسطه آن كه مثلاً آن چيز در آب جارى افتاده، پاك شده است، اجتناب از آن لازم نيست.	8- هرگاه يقين داشته كه بدن يا لباس يا يكى از چيزهاى شخص مسلمانى نجس است و آن مسلمان را مدتى نبيند و سپس ببيند كه او با آن چيزى كه نجس بوده است رفتار چيز پاك را مى‏كند، آن چيز محكوم به پاكى است، مشروط بر آنكه صاحب آن چيز از نجاست قبلى و از احكام طهارت و نجاست باخبر باشد.
9- مخرج بول با غير آب پاك نمى شود و مردها اگر بعد از برطرف شدن بول يك مرتبه بشويند كافى است، ولى زنها و همچنين كسانى كه بولشان از غير از مجراى طبيعى مى‏آيد، احتياط واجب آن است كه دو مرتبه بشويند.	9- س: در هنگام تخلى، مخرج بول با چند مرتبه شستن پاك مى‏شود. ج) محل دفع بول بنابر احتياط واجب با دو مرتبه شستن پاك مى‏شود.
10- پاك شدن مخرج غائط با غير آب محل تأمل است ولى [پس از برطرف كردن نجاست و قبل از تطهير با آب‏] مى‏توان نماز خواند.	10- مخرج مدفوع را دو جور مى‏شود تطهير كرد: اوّل آنكه با آب شستشو كنند تا نجاست زائل شود و پس از آن آب كشيدن لازم نيست، دوّم آنكه با سه قطعه سنگ يا پارچه پاك و امثال آن، نجاست را پاك كنند و اگر با سه قطعه، نجاست كاملا زائل نشد با قطعات ديگرى آن را كاملا پاك كنند و به جاى سه قطعه مى‏تواند از سه جاى يك قطعه سنگ يا پارچه استفاده كنند. بالای صفحه

● وضو

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- [در وضو] بعد از مسح سر بايد با ترى آب وضو كه در دست مانده روى پاها را از سر يكى از انگشتها تا بر آمدگى روى پا مسح كند و احتياط مستحب است تا مفصل ساق را مسح كند.	1- مسح روى پاها را تا مفصل ساق بكشد.
2- بايد صورت را بنابر احتياط واجب از بالا به پايين شست و اگر از پايين به بالا بشويد وضو باطل است و دستها را بايد از مرفق به طرف سرانگشتان بشويد.	2- صورت و دستها در وضو بايد از بالا به پايين شسته شود. و اگر از پايين به بالا بشويد وضو باطل است.
3- در وضو، شستن صورت و دستها، مرتبه اوّل واجب و مرتبه دوّم جايز و مرتبه سوّم و بيشتر از آن حرام مى‏باشد، و اگر با يك مشت آب تمام عضو شسته شود و به قصد وضو بريزد يك مرتبه حساب مى شود چه قصد بكند يك مرتبه را يا قصد نكند.	3- شستن صورت و دستها در وضو بار اوّل واجب و بار دوّم جايز و بيش از آن غير مشروع است. تعيين كننده بار اوّل يا دوّم يا بيشتر، قصد وضو گيرنده است، يعنى مى تواند به قصد بار اوّل شستن، چند مرتبه آب به روى صورت بريزد.
4- بعد از شستن هر دو دست بايد جلوى سر را با ترى آب وضو كه در دست مانده مسح كند، و لازم نيست با دست راست باشد يا از بالا به پايين مسح كند.	4- مسح سر و پاها، بايد با رطوبتى كه از آب وضو در دستها مانده، كشيده شود، و احتياط آن است كه مسح سر با دست راست كشيده شود، ولى كشيدن مسح از بالا به پايين لازم نيست.
5- اگر زخم يا دمل يا شكستگى در صورت يا دستها باشد و بشود روى آن را باز كرد، چنانچه ريختن آب روى آن ضرر دارد و كشيدن دستِ تر ضرر ندارد، واجب است دستِ تر روى آن بكشد.	5- اگر در اعضاى وضو زخم يا شكستگى باشد و روى آن باز باشد و آب براى آن مضّر نباشد بايد آن را بشويد و اگر شستن براى آن مضّر است بايد اطراف آن را بشويد و احتياط آن است كه اگر كشيدن دستِ تر بر آن ضرر ندارد، دست تر بر آن بكشد.
6- اگر زخم يا دمل يا شكستگى در جلوى سر يا روى پاهاست و روى آن باز است، چنانچه نتواند آن را مسح كند، بايد پارچه پاكى روى آن بگذارد و روى پارچه را با ترى آب وضو كه در دست مانده مسح كند، و بنابر احتياط مستحب تيمم هم بنمايد و اگر گذاشتن پارچه ممكن نباشد بايد به جاى وضو تيمم كند و بهتر است يك وضوى بدون مسح هم بگيرد.	6- اگر محل مسح زخم است و نمى‏تواند روى آن دستِ تر بكشد بايد به جاى وضو تيمم كند ولى در صورتى كه مى‏تواند پارچه‏اى روى زخم قرار دهد و بر آن دست بكشد احتياط آن است كه علاوه بر تيمم، وضو نيز با چنين مسحى بگيرد. بالای صفحه

● غسل

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- در غسل ترتيبى بايد به نيّت غسل، اوّل سرو گردن، بعد طرف راست بعد طرف چپ بدن را بشويد.	1- در غسل ترتيبى تقديم نيمه راست بدن، مبنى بر احتياط است. [يعنى بنابر احتياط واجب، بايد ابتدا نيمه راست بدن و سپس نيمه چپ آن شسته شود].
2- از جمله كارهايى كه بر جنب حرام است، خواندن سوره‏هايى از قرآن كه سجده واجب دارد، يعنى سوره 32 (الم تنزيل) سوره 41 (حم سجده) سوره 53 (والنجم) و سوره 96 (اقرء) و اگر يك حرف از اين چهار سوره را هم بخواند حرام است.	2- از جمله كارهايى كه بر جنب حرام است: خواندن آيات سجده است. [بنابر اين خواندن ساير آيات از اين سوره‏ها اشكال ندارد].
3- اگر از بدن زنده قسمتى كه داراى استخوان است جدا شود و پيش از آنكه قسمت جدا شده را غسل دهند، انسان آن را مَسّ نمايد، بايد غسل مسّ ميت كند. ولى اگر قسمتى كه جدا شده استخوان نداشته باشد براى مسّ آن غسل واجب نيست، و از بدن مرده‏اى كه غسلش نداده‏اند اگر چيزى جدا شود كه در حال اتصال، مسّ آن موجب غسل مى‏شد، بعد از انفصال نيز، مسّ آن موجب غسل است.	3- دست زدن به عضوى كه از بدن مرده جدا شده - پس از سرد شدن و پيش از غسل دادن - در حكم دست زدن به بدن مرده است. ولى دست زدن به عضوى كه از بدن شخص زنده جدا شده است، غسل ندارد. بالای صفحه

● تیمم

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- در تيمّم چهار چيز واجب است: اوّل: نيّت. دوّم: زدن كف دو دست با هم بر چيزى كه تيمم به آن صحيح است. سوّم: كشيدن كف هر دو دست به تمام پيشانى و دو طرف آن، از جايى كه موى سر مى‏رويد، تا ابروها و بالاى بينى و بنابر احتياط واجب بايد دستها روى ابروها هم كشيده شود. چهارم: كشيدن كف دست چپ به تمام پشت دست راست و بعد از آن كشيدن كف دست راست به تمام پشت دست چپ. م ـ تيمم بدل از غسل و بدل از وضو با هم فرقى ندارد.	1- س: كيفيت تيمم چگونه است. آيا فرقى بين تيمم بدل از وضو و غسل هست؟ ج) تيمم بدين ترتيب است: نيّت مى‏كند و سپس كف هر دو دست را برچيزى كه تيمم به آن درست است مى‏زند و آنگاه كف هر دو دست را به تمام پيشانى و دوطرف آن، از جايى كه موى سر مى رويد تا ابروها و بالاى بينى مى‏كشد و بالاخره كف دست چپ را بر تمام پشت دست راست و كف دست راست را بر تمام پشت دست چپ مى‏كشد. و احتياط واجب آن است كه پس از اين، بار ديگر دستهاى خود را بر زمين بزند و كف دست چپ را بر پشت دست راست و كف دست راست را بر پشت دست چپ بكشد، اين ترتيب در تيمم بدل از وضو و غسل يكسان است.
2- تيمم بر سنگِ گچ و سنگِ مرمر سياه و ساير اقسام سنگها صحيح است ولى تيمم بر جواهر، مثل سنگ عقيق و فيروزه باطل مى باشد و احتياط واجب آن است كه با بودن خاك يا چيز ديگرى كه تيمم بر آن صحيح است، به گچ و آهك پخته هم تيمم نكند.	2- س: تيمم بر سنگ گچ و آهك و پخته شده آنها و آجر چه حكمى دارد؟ ج) تيمم بر هر آنچه از زمين محسوب شود؛ مانند سنگ گچ و سنگ آهك صحيح است، بلكه صحت تيمم به گچ و آهك پخته و آجر و امثال آن بعيد نيست [يعنى مى شود بر اينها تيمم كرد]. س: سجده و تيمم بر سيمان و موزائيك چه حكمى دارد؟ ج) سجده و تيمم بر آن دو اشكال ندارد. اگر چه احوط ترك تيمم بر آن دو مى‏باشد.
3- در تيمم بايد پيشانى و كف دستها و پشت دستها پاك باشد و اگر كف دست نجس است و نتواند آن را آب بكشد، بايد با همان كف دست نجس تيمم كند.	3- س: فرموديد چيزى كه برآن تيممى شود بايد پاك باشد آيا اعضاء تيمم - پيشانى و پشت دستها - هم بايد پاك باشد؟ ج) احتياط آن است كه در صورت امكان، پيشانى و پشت دستها پاك باشد و اگر نتواند محل تيمم را تطهير كند، بدون آن تيمم كند، گر چه شرط نبودن طهارت در هر صورت بعيد نيست.
4- اگر بدل از غسل تيمم كند و بعد كارى كه وضو را باطل مى كند براى او پيش آيد، چنانچه براى نمازهاى بعد نتواند غسل كند، بايد وضو بگيرد، و اگر نمى‏تواند وضو بگيرد، بايد بدل از وضو تيمم نمايد.	4- كسى كه تيمم بدل از غسل كرد اگر حدث اصغر از او سر زند؛ مثلا بول كند، براى نمازهاى بعد در صورتى كه هنوز نمى‏تواند غسل كند، بنابر احتياط واجب بايد بار ديگر تيمم بدل از غسل كند و وضو هم بگيرد.
5- اگر انسان نتواند براى نماز وضو بگيرد و تيمم هم ممكن نباشد نماز ساقط است، ولى احتياط مستحب است بدون طهارت بخواند و بنابر احتياط واجب قضاى آن را نيز بجا آورد.	5- اگر انسان نتواند براى نماز وضو بگيرد و تيمم هم ممكن نباشد، بنابر احتياط بايد نماز را در وقت، بدون وضو و تيمم بخواند و سپس با وضو يا تيمم قضا كند.
6 - اگر بواسطه يقين يا ترسِ ضرر، تيمم كند و پيش از نماز بفهمد كه آب برايش ضرر ندارد، تيمم او باطل است. و اگر بعد از نماز بفهمد، نمازش صحيح است.	6 - اگر كسى به تصور اينكه آب براى او ضرر دارد، تيمم كند و پيش از آنكه با اين تيمم نماز بخواند بفهمد كه ضرر ندارد، تيمم او باطل است و اگر بعد از آنكه با اين تيمم نماز خواند فهميد كه آب ضرر نداشته است، بنابراحتياط واجب بايد وضو بگيرد يا غسل كند و دوباره نماز را به جا آورد. بالای صفحه

● احکام اموات

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- مسلمانى را كه محتضر است؛ يعنى در حال جان دادن مى‏باشد ـ مرد باشد يا زن، بزرگ باشد يا كوچك ـ بايد به پشت بخوابانند به طورى كه كف پاهايش به طرف قبله باشد.	1- شايسته است كه شخص مسلمان را در حال احتضار به پشت و به سمت قبله بخوابانند، به طورى كه كف پاى او به جانب قبله باشد. بسيارى از فقهاء اين عمل را بر خود محتضر ـ در صورتى كه قادر باشد ـ و بر ديگران واجب دانسته‏اند و احتياط در انجام آن ترك نشود.
2- كسى كه ميّت را غسل مى‏دهد، بايد مسلمان دوازده امامى و عاقل باشد و مسائل غسل را هم بداند و بنابراحتياط واجب، بالغ باشد.	2- كسى كه ميّت را غسل مى‏دهد، بايد مسلمان دوازده امامى و بالغ و عاقل باشد و مسائل غسل را بداند. بالای صفحه

● قبله

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»

فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»

اگر براى پيدا كردن قبله وسيله‏اى ندارد يا با اينكه كوشش كرده، گمانش به طرفى نمى‏رود چنانچه وقت نماز وسعت دارد بايد چهار نماز به چهار طرف بخواند واگر به اندازه چهار نماز وقت ندارد، بايد به اندازه‏اى كه وقت دارد نماز بخواند ...

كسى كه هيچ راهى براى يافتن جهت قبله ندارد وگمانش هم به هيچ طرف نمى‏رود، بنابر احتياط بايد به چهار طرف نماز بخواند واگر براى چهار نماز وقت ندارد، به هر اندازه كه وقت دارد نماز بخواند.

بالای صفحه

● وقت نماز

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- س: رأى مبارك كه درباره موضوع فجر صادق در شبهاى مهتابى بر اين است كه قدرى تأمل شود تا سپيده فجر بر مهتاب غلبه نمايد، آيا باز فتواى شريفه بر اين منوال است؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، چند دقيقه قابل تأمل است و شبهاى مهتابى چند شب در ماه قمرى مى‏باشد؟ ج) ميزان، شبهايى است كه روشنايى ماه بر طلوع فجر غالب است و بايد براى نماز صبر كند تا روشنايى طلوع فجر احراز شود.	1- س: آيا در شبهاى مهتابى براى خواندن نماز صبح، واجب است 15 تا 20 دقيقه صبر كرد با اينكه مطابق ساعت، وقت رسيده و امكان تحصيل يقين به طلوع فجر وجود دارد؟ ج) در طلوع فجر و در تعيين ابتداى وقت نماز صبح و پايان سحرى خوردن و آغاز روزه فرقى بين شبهاى مهتابى و غير مهتابى نيست، گرچه احتياط در اين مورد خوب است. س: با عرض سلام و تحيّت، در آستانه ماه شريف و مبارك رمضان و با توجّه به توسعه شهرها و عدم امكان تشخيص دقيق لحظه طلوع فجر خواهشمند است نظر شريف خود را در مورد زمان امساك براى روزه و اقامه نماز صبح اعلام فرمايند. ج) مقتضى است مؤمنين محترم ايدهم‏الله تعالى جهت رعايت احتياط در مورد امساك روزه و وقت نماز صبح همزمان با شروع اذان صبح از رسانه‏ها براى روزه امساك نمايند و حدود پنج الى شش دقيقه بعد از اذان شروع به اداى فريضه صبح نمايند.
2- وقت مخصوص نماز عصر موقعى است كه به اندازه خواندن نماز عصر، وقت به مغرب مانده باشد.	2- س: وقت نمازعصر تا اذان مغرب است يا تا هنگام غروب آفتاب؟ ج) آخر وقت ‏نمازعصر تا غروب‏ آفتاب ‏است.
3- وقتى انسان مى‏تواند مشغول نماز شود، كه يقين كند وقت داخل شده است، يا دو مرد عادل به داخل شدن وقت خبر دهند. ولى اذان مؤذّن هر چند عادل و موثّق باشد، بنابراحتياط واجب كفايت نمى‏كند.	3- براى ورود در نماز بايد انسان يقين كند كه وقت داخل شده است و يا دو مرد عادل خبر دهند كه وقت داخل شده است و يا مؤذّن مورد وثوق و وقت‏شناس، اذان بگويد.
4- اگر پيش از خواندن نماز ظهر، سهوا مشغول نماز عصر شود و در بين نماز بفهمد اشتباه كرده است، چنانچه در وقت مشترك باشد بايد نيّت را به نماز ظهر برگرداند؛ يعنى نيّت كند كه آنچه تا حال خوانده‏ام و آنچه را مشغولم و آنچه بعد مى‏خوانم همه نماز ظهر باشد و بعد از آنكه نماز را تمام كرد، نماز عصر را بخواند و اگر در وقت مخصوص به ظهر باشد بايد نيّت را به نماز ظهر برگرداند و نماز را تمام كند و بعد نماز عصر را بخواند و احتياط آن است كه دوباره نماز [ظهر و] عصر را هم بعد از آن بخواند و اين احتياط خيلى خوب است.	4- اگر به خيال اينكه نماز ظهر را خوانده است به نيّت نماز عصر مشغول نماز شود و در بين نماز بفهمد كه قبلاً نمازظهر را نخوانده است، در صورتى كه در وقت مشترك نماز ظهر و عصر است، بايد بلا فصله نيّت خود را به نماز ظهر برگرداند و نماز را تمام كند و پس از آن، نماز عصر را به‏جا آورد. و اگر اين اتفاق در وقت مخصوص به نماز ظهر افتاده باشد، احتياط واجب آن است كه نيّت را به نماز ظهر برگرداند و نماز را تمام كند ولى بعدا هر دو نماز (ظهر و عصر) را به ترتيب به جاى آورد. و همين تكليف در مورد نماز مغرب و عشاء نيز هست.
1- وقت مخصوص نماز ظهر، يعنى‏از اوّل ظهر تا به قدر چهار ركعت نماز خواندن براى غير مسافر و به قدر دو ركعت براى مسافر. بالای صفحه

● لباس نمازگزار

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- زينت كردن به طلا، مثل آويختن زنجير طلا به سينه و انگشتر طلا به دست كردن و بستن ساعت مچى طلا به دست، براى مرد حرام و نماز خواندن با آنها باطل است.	1- آويختن زنجير طلا و دست كردن انگشتر طلا و بستن ساعت مچى طلا براى مردان حرام است و بنابر احتياط واجب نماز با آن باطل است.
2- س: در توضيح المسائل از مسأله 831 تا 883 در مورد لباس نمازگزار مرد، توضيح داده شده كه از طلا نباشد؛ آيا منظور طلاى زرد است يا طلاى سرخ و سفيد هم شاملش مى‏شود، (چون حضرتعالى زينت كردن به پلاتين را اجازه داده‏ايد).لذا بفرماييد كه: آيا رنگ طلا شرط است يا ذات طلا؟ ج) طلاى سفيد ـ (پلاتين) اشكال ندارد ولى اگر همان طلاى متعارف باشد، جايز نيست، هر چند رنگ آن تغيير كرده باشد.	2- س: به نظر حضرتعالى آيا استعمال طلاى سفيد براى مردان اشكال دارد؟ ج) اگر طلا است كه بر اثر مخلوط كردن ماده‏اى، رنگ آن سفيد شده است حرام است ولى اگر پلاتين است يا عنصر طلا در آن به قدرى كم است كه عرفاً به آن طلا نمى‏گويند مانع ندارد.
3- لباس مرد نمازگزار بايد ابريشم خالص نباشد ودر غير نماز هم پوشيدن آن براى مرد حرام است و چيزى كه نماز در آن تمام نمى‏شود، مانند بند شلوار و عرقچين نيز به احتياط واجب نبايد از حرير خالص باشد.	3- لباس مرد نمازگزار حتى چيزهايى مانند عرقچين و جوراب و آستر لباس و امثال آن بايد از ابريشم خالص نباشد. در غير نماز هم پوشيدن آن براى مرد حرام است.
4- در سه صورت كه تفصيل آن بعداً گفته مى‏شود، اگر بدن يا لباس نمازگزار نجس باشد، نماز او صحيح است: اول: آنكه به واسطه زخم يا جراحت يا دملى كه در بدن اوست لباس يا بدنش به خون آلوده شده باشد. دوم: آنكه بدن يا لباس او به مقدار كمتر از درهم (كه تفريباً به اندازه يك اشرفى مى‏شود) به خون آلوده باشد. سوم: ...	4- اگر بدن يا لباس نمازگزار به خونى ـ غير از خون زخم و جراحت يا دمل ـ آلوده باشد، در صورتى كه مقدار آن كمتر از بند انگشت سبّابه باشد، نماز با آن اشكال ندارد ولى با بيش از آن اشكال دارد.
5- اگر سر سوزنى خون حيض يا نفاس در بدن يا لباس نمازگزار باشد نماز او باطل است و بنابر احتياط واجب بايد خون استحاضه، در بدن يا لباس نمازگزار نباشد، ولى خونهاى ديگر مثل خون بدن انسان يا خون حيوان حلال گوشت و خون سگ و خوك و كافر و مردار و حيوان حرام گوشت اگر چه در چند جاى بدن و لباس باشد در صورتى كه روى هم كمتر از درهم باشد، (كه تقريباً به اندازه يك اشرفى مى‏ شود) نماز خواندن با آن اشكال ندارد. ولى احتياط آن است كه از خون سگ و كافر و مردار و حيوان حرام گوشت اجتناب كند.	5- از حكم مسئله قبل استثناء مى ‏شود خون حيض، كه اگر اندكى هم از آن بر بدن يا لباس نمازگزار باشد نمازش باطل است. و بنابر احتياط واجب، خون نفاس و استحاضه و نيز خون حيوانهاى نجس العين و حرام گوشت و مردار نيز همين حكم را دارد، بلكه حكم در غير از نفاس و استحاضه، خالى از قوّت نيست. بالای صفحه

● مکان نمازگزار

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- شرط پنجم [از شرايط مكان نمازگزار] آنكه جاى پيشانى نمازگزار از جاى زانوهاى او، بيش از چهار انگشت بسته، پست‏تر يا بلندتر نباشد و احتياط واجب آن است كه از سر انگشتان پا هم بيشتر از اين پست‏تر و بلندتر نباشد.	1- لازم است كه جاى پيشانى نمازگزار از جاى زانوها و سر انگشتان پاى او بيش از چهار انگشت بسته، بلندتر يا پست‏تر نباشد.
2- بنابر احتياط مستحب بايد زن عقب‏تر از مرد بايستد و جاى سجده او از جاى ايستادن مرد، كمى عقب‏تر باشد.	2- لازم است ميان زن و مرد در حال نماز حداقل يك وجب فاصله باشد و در اين صورت اگر زن و مرد محاذى يكديگر بايستند يا زن جلوتر از مرد بايستد، نماز هر دو صحيح است، اين حكم بنابر احتياط واجب است.
3- در خانه كعبه و بر بام آن نماز واجب خواندن مكروه است ولى در حال ناچارى مانع ندارد.	3- بجا آوردن نماز واجب در داخل خانه كعبه مكروه است ولى احتياط واجب آن است كه بر بام كعبه نماز نخواند.
4- انسان بايد رعايت ادب را بكند و جلوتر از قبر پيغمبر (ص) و امام (ع) نماز نخواند چنانچه نماز خواندن بى‏احترامى باشد حرام است ولى نماز باطل نيست.	4- نمازگزار بايد در هنگام نماز جلوتر از قبر پيغمبر و امام عليهم السلام نايستد، ولى مساوى قبر اشكال ندارد. بالای صفحه

● احکام مسجد

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- اگر مسجدى را غصب كنند و به جاى آن خانه و مانند آن بسازند، كه ديگر به آن مسجد نگويند بازهم نجس كردن آن حرام و تطهير آن واجب است.	1- مسجدى كه غصب و خراب و متروك شده و به جاى آن بناى ديگرى ساخته شده يا بخاطر متروك ماندن آثار مسجدى از آن محو شده و اميدى هم به دوباره سازى آن نيست، مثل اينكه آن آبادى تغيير جا يافته باشد، معلوم نيست نجس كردن آن حرام باشد. اگر چه احتياط آن است كه نجس نكنند.
2- بنابر احتياط واجب مسجد را به طلا نبايد زينت نمايند و همچنين نبايد صورت چيزهايى كه مثل انسان و حيوان روح دارد در مسجد نقش كنند. و نقاشى چيزهايى كه روح ندارد، مثل گل و بوته مكروه است.	2- زينت كردن مسجد به طلا اگر اسراف محسوب شود حرام است، و در غير آن صورت هم مكروه است. بالای صفحه

● واجبات نماز

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- اگر انسان احتمال بدهد كه تا آخر وقت بتواند ايستاده نماز بخواند مى‏تواند اول وقت نماز بخواند اگر چه احتياط آن است كه نماز را تأخير بيندازد.	1- كسى كه احتمال مى دهد در آخر وقت بتواند نماز خود را ايستاده بخواند بنابر احتياط بايد تا آن هنگام صبر كند، ولى اگر در اول وقت بخاطر عذرى نماز خود را نشسته خواند و سپس تا آخر وقت عذر او بر طرف نشد نمازى كه خوانده صحيح است و اعاده لازم نيست. و اگر در اول وقت قادر بر نماز ايستاده نبود و يقين داشت كه ناتوانى او از نماز ايستاده، تا آخر وقت ادامه خواهد يافت، ولى قبل از آخر وقت توانست ايستاده نماز بخواند، بايد نماز را بطور ايستاده اعاده كند
2- كسى كه نمى‏تواند نشسته نماز بخواند بايد در حال نماز به پهلوى راست طورى بخوابد كه جلوى بدن او رو به قبله باشد، و اگر ممكن نيست بايد به پهلوى چپ طورى بخوابد كه جلوى بدن او رو به قبله باشد و اگر اين را هم نتواند بايد به پشت بخوابد بطورى كه كف پاى او رو به قبله باشد.	2- كسى كه قادر بر نماز نشسته نيز نيست، بايد خوابيده نماز بخواند. و بنابر احتياط واجب بايد اگر مى‏تواند به پهلوى راست بخوابد و صورت و بدن او رو به قبله باشد. و گرنه به پهلوى چپ بخوابد، و اگر اين گونه هم نميتواند، به پشت بخوابد بطوريكه كف پاهاى او رو به قبله باشد.
3- در ركعت اول و دوم نمازهاى واجب يوميّه، انسان بايد اول حمد و بعد از آن يك سوره تمام بخواند.	3- در ركعت اول و دوم نمازهاى واجب يوميّه، انسان بايد سوره حمد را بخواند و پس از آن بنابر احتياط واجب، يك سوره كامل قرائت كند.
4- اگر اشتباهاً مشغول خواندن سوره‏اى شود كه سجده واجب دارد، چنانچه پيش از رسيدن به آيه سجده بفهمد، بايد آن سوره را رها كند و سوره ديگر بخواند و اگر بعد از خواندن آيه سجده بفهمد بايد در بين نماز با اشاره، سجده آن را به جا آورد و به همان سوره كه خوانده اكتفا نمايد.	4- در نماز واجب خواندن سوره‏هاى سجده جايز نيست و اگر عمداً يا سهواً يكى از آن سوره‏ها را بخواند تا به آيه سجده برسد بايد بنابر احتياط واجب سجده تلاوت را بجا آورد و برخيزد و اگر سوره تمام نشده آن را تمام كند و نماز را به آخر برساند و سپس نماز را اعاده كند. و اگر قبل از رسيدن به آيه سجده ملتفت شد احتياط واجب آن است كه سوره را رها كند و سوره ديگرى بخواند و نماز را تمام كند و سپس نماز را اعاده نمايد.
5- وقتى مى‏خواهد براى خواندن سوره، «بسم اللّه الرحمن الرحيم» بگويد، بايد سوره را معين كند و بسم‏الله را به قصد آن سوره بگويد و اگر سوره‏اى را تعيين كرد. سپس آن سوره را رها كرد، بايد براى سوره ديگرى كه مى‏خواهد بخواند، به قصد همان سوره مجددا «بسم‏اللّه...» را بگويد.	5- س: كسى كه از ابتدا قصد خواندن سوره حمد و اخلاص را دارد يا عادت او هميشه همين است و بدون توجه و تعيين سوره بسم اللّه الرحمن الرحيم را مى‏گويد آيا واجب است كه بار ديگر با تعيين سوره‏اى معين «بسم‏اللّه ...» را بگويد؟ ج) اعاده «بسم اللّه...» واجب نيست. بلكه مى‏تواند به همان «بسم اللّه ...» اكتفا كند و هر سوره‏اى كه مى‏خواهد بخواند [بدون اينكه بسم اللّه را تكرار كند.]
6- زن مى‏تواند حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشاء را بلند يا آهسته بخواند، ولى اگر نامحرم صدايش را بشنود بنابراحتياط واجب بايد آهسته بخواند.	6- زن مى‏تواند حمد و سوره نمازهاى صبح و مغرب و عشاء را بلند يا آهسته بخواند، ولى اگر نامحرم صداى او را مى‏شنود بهتر است آهسته بخواند.
7- اگر در ركعت سوم و چهارم حمد بخواند، بنابراحتياط واجب بايد بسم اللّه آن را هم آهسته بگويد.	7- بر مرد و زن واجب است كه در ركعت سوم و چهارم نمازها، تسبيحات يا حمد را آهسته بخواند، ولى در صورتى كه حمد بخواند مى‏تواند در نماز فرادى‏ بسم اللّه الرحمن الرحيم را در آن بلند بگويد. اگر چه احتياط در آن است كه بسم اللّه را هم آهسته بگويد، و در نماز جماعت اين احتياط، واجب است.
8- اگر در ركوع ركعت سوم يا چهارم يا در حال رفتن به ركوع شك كند كه حمد يا تسبيحات را خوانده يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند.	8- اگر در ركوع ركعت سوم و چهارم شك كند كه حمد يا تسبيحات را خوانده يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند. ولى اگر در هنگام رفتن به ركوع در حالى كه هنوز به حدّ ركوع نرسيده است شك كند، بنابر احتياط واجب بايد برگردد و حمد يا تسبيحات را بخواند.
9- هر گاه شك كند كه آيه يا كلمه‏اى را درست گفته يا نه اگر به چيزى كه بعد از آن است مشغول نشده، بايد آن آيه يا كلمه را بطور صحيح بگويد و اگر به چيزى كه بعد از آن است مشغول شده، چنانچه آن چيز ركن باشد مثل آن كه در ركوع شك كند كه فلان كلمه از سوره را درست گفته يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند، و اگر ركن نباشد، مثلاً موقع گفتن (اللّه الصمد) شك كند كه (قل هو اللّه احد) را درست گفته يا نه، باز هم مى‏تواند به شك خود اعتنا نكند، ولى اگر احتياطاً آن آيه يا كلمه را بطور صحيح بگويد اشكال ندارد، و اگر چند مرتبه هم شك كند، مى‏تواند چند بار بگويد اما اگر به وسواس برسد و باز هم بگويد، بنابر احتياط واجب بايد نمازش را دوباره بخواند.	9- اگر پس از آنكه آيه‏اى را تمام كرد شك كند كه آن را درست خوانده يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند. و همينطور است اگر جمله‏اى از آيه را تمام كرد و پس از آن شك در درست خواندن آن كرد، مثل اينكه پس از «اِيّاكَ نَعْبُدُ» شك كرد كه آيا آن را درست ادا كرده است يا نه. البته در همه اين صورتها اگر آنچه را كه در صحيح ادا كردن آن شك دارد، احتياطاً دوباره بخواند اشكال ندارد.
10- اگر به اندازه ركوع خم شود، ولى دستها را به زانو نگذارد اشكال ندارد.	10- احتياط آن است كه در حال ركوع دستها را بر زانو بگذارد.
11- انسان هرذكرى در ركوع بگويد كافى‏است، ولى احتياط واجب آن است كه به قدر سه مرتبه «سُبْحانَ اللّه» يا يك مرتبه «سُبْحانَ رَبّىَ العَظيمِ وَ بِحَمْدِهِ» كمتر نباشد.	11- ذكر واجب در ركوع عبارت است از يكبار گفتن: «سُبْحانَ رَبّىَ العَظيمِ وَبِحَمْدِهِ» يا سه بارگفتن: «سُبْحانَ اللّه». و اگر بجاى آن ذكر ديگرى از قبيل «اَلحَمْدُلِلّه» و «اللّهُ اَكبَر» و غير آن را به‏همان مقدار بگويد نيز كافى است.
12- در سجده هر ذكرى بگويد كافى است ولى احتياط واجب آن است كه مقدار ذكر از سه مرتبه «سبحان اللّه» يا يك مرتبه «سبحان ربّى الأعلى و بحمده» كمتر نباشد.	12- ذكر واجب در سجده عبارت است از يك بار گفتن «سبحان ربّى الأعلى و بحمده» يا سه مرتبه گفتن «سبحان اللّه» و اگر به جاى آن ذكرهاى ديگر مانند «اَلحَمْدُلِلّه» «اللّه‏اكبر» و غير آن را به همان مقدار بگويد كافى است.
13- در سجود بايد به مقدار ذكر واجب، بدن آرام باشد و موقع گفتن ذكر مستحب هم، اگر آن را به قصد ذكرى كه براى سجده دستور داده‏اند بگويد، آرام بودن بدن لازم است.	13- در حال سجود هنگامى كه ذكر واجب را مى‏گويد، بايد بدن آرام باشد، حتّى در هنگامى كه ذكرى را به قصد استحباب آن در سجود مى‏گويد، مانند تكرار «سبحان ربّى الأعلى و بحمده» و امثال آن، احتياط واجب آن است كه بدن را آرام نگاه دارد.
14- اگر بعد از آن كه پيشانى به زمين برسد، يادش بيايد كه ركوع نكرده، بنابراحتياط واجب بايد بايستد و ركوع را به جا آورد و نماز را تمام كند و دوباره بخواند.	14- اگر در حال سجده اوّل يا بعد از آن و پيش از آنكه وارد سجده دوّم شود يادش بيايد كه ركوع نكرده است، بايد برخيزد و بايستد و ركوع كند و پس از آن دو سجده را بجا آورد و نماز را تمام كند و بعد از نماز احتياطاً دو سجده سهو براى سجده زيادى بگزارد.
2- گر چه طبق متن تحرير ص 155 مسأله 8 تفاوتى بين نظر امام(ره) و آيةاللّه خامنه‏اى(مدظله) در اين مسأله نيست. بالای صفحه

● نماز جماعت

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
امام جماعت، بايد بالغ و عاقل و شيعه دوازده امامى و عادل و حلال زاده باشد و نماز را بطور صحيح بخواند و نيز اگر مأموم مرد است، امام او هم بايد مرد باشد ... و احتياط واجب آن است كه امام زن نيز مرد باشد.	س: چه وقت زن مى‏تواند امام جماعت باشد؟ ج) اگر مأمومين تنها زنان باشند، امام جماعت مى‏تواند زن باشد. بالای صفحه

● نماز جمعه

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- خواندن خطبه‏هاى نماز جمعه قبل از ظهر به طورى كه هنگام تمام شدن خطبه‏ها ظهر شده باشد جايز است و احتياط آن است كه خطبه‏ها پس از زوال ايراد شود.	1- خطبه‏هاى نماز جمعه را مى‏توانند قبل از ظهر ايراد كنند. اگر چه احتياط آن است كه قسمتى از آن در وقت ظهر باشد و احوط آن است كه تماماً بعد از دخول وقت ايراد شود.
2- احتياط واجب آن است كه نماز جمعه را از موقعى كه عرفاً اوّل ظهر مى‏گويند، تأخير نيندازد و اگر از اين وقت تأخير افتاد به جاى نماز جمعه نماز ظهر بخواند.	2- وقت نماز جمعه از اول ظهر است، و احوط آن است كه آن را از اوائل عرفى وقت نماز ظهر ـ در حدود يكى دو ساعت ـ عقب نيندازند. بالای صفحه

● نماز مسافر

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- مسافر بايد نماز ظهر و عصر و عشا را با هشت شرط، شكسته بجا آورد يعنى دو ركعت بخواند: ... شرط هفتم: آنكه شغل او مسافرت نباشد، بنابراين شتردار و راننده و چوبدار و كشتيبان و مانند اينها، اگر چه براى بردن اثاثيه منزل خود مسافرت كنند، در غير سفر اوّل بايد نماز را تمام بخوانند. ولى در سفر اوّل اگر چه طول بكشد، نمازشان شكسته است.	1- س: با چه شرايطى بر مسافر واجب است نمازهاى چهار ركعتى را شكسته بخواند؟ ج) با هشت شرط ... شرط هفتم: آنكه شغل او مسافرت نباشد مانند: چوبدار و راننده و كشتيبان و امثال اينها و ملحق به چنين افرادى است كسى كه شغل او در سفر است.
2- س: شخصى در يك شركت، ناظر خريد است چند سال است كه هر روز صبح از وطن خود به محل كار كه بيش ازحدّ شرعى فاصله دارد مى‏رود و غروب بر مى‏گردد و گاهى شخصا رانندگى مى‏كند، آيا اين شخص مسافر است يا دائم السفر؟ ج) در محل كار و بين راه حكم مسافر دارد.	2- س: حكم نماز و روزه كسى كه شغل او در سفر است مانند: كارمندى كه به محل خدمت خود مسافرت مى‏كند و كارگرى كه به محل كار خود سفر مى‏كند و امثال اينها چيست؟ ج) اگر در بين هر ده روز حداقل يك مرتبه براى كارش به محل شغل و كار مى‏رود حكم او، حكم كسى است كه سفر، شغل اوست و روزه‏اش صحيح و نمازش تمام است.
توضيح: به فتواى حضرت امام خمينى(قدّس سرّه) تنها كسانى كه شغل آنها مسافرت مى‏باشد، يعنى قوام كارشان به سفر است كه در غير سفر و در محل ثابت انجام نمى‏پذيرد مانند: راننده‏هاى برون شهرى، خلبانان وملوانان نمازشان در سفرهاى شغلى تمام و روزه صحيح است. ولى كسانى كه شغل آنها مسافرت نيست، هر چند، هر روز براى كارشان به مسافرت مى‏روند نمازشان در سفر شكسته است، مانند معلّمى كه هر روز يا هر هفته براى تدريس به سفر مى‏رود. به يك مسأله و يك استفتاء توجه كنيد: مسأله: كسى كه شغلش مسافرت نيست، اگر مثلا در شهرى يا در دهى جنسى دارد كه براى حمل آن مسافرتهاى پى‏درپى مى‏كند، بايد نماز را شكسته بخواند. س: سپاه، عده‏اى را براى امور روستاها استخدام مى‏كند و مقر سپاه هم وطنشان نيست و هر روز يا هر سه روز به ناچار به اطراف آن شهر مسافرت مى‏كنند تكليف نماز و روزه آنها چيست؟ و خلاصه، لازمه كارشان مسافرت‏است. ج) در غير وطن بدون قصد اقامه ده روز در محل واحد نماز شكسته و روزه صحيح نيست.	توضيح: به فتواى رهبر معظم انقلاب(دام‏ظلّه)، كسانى كه شغلشان در سفر است يا براى كارشان حداقل در كمتر از ده روز به محل كار سفر مى‏كنند، مانند كسانى هستند كه شغلشان مسافرت است، يعنى بايد نمازهاى چهار ركعتى را در اينگونه مسافرتها تمام بخوانند و روزه صحيح است، مانند معلمانى كه براى تدريس يا كارمندانى كه براى انجام وظيفه يا كارگرانى كه براى كار؛ مثلا هر هفته يكبار به محل كارشان مى‏روند و برمى‏گردند، نمازشان در سفر براى كار تمام است. ولى به نظر ايشان سفر براى تحصيل حكم سفر براى شغل را ندارد. مگر آنكه تحصيل در حكم كار و شغل آنها باشد، مانند افرادى كه در سپاه و ارتش براى تحصيل مأموريت دارند. به دو استفتاء توجه كنيد: س: دانشجويى كه هر هفته براى تحصيل به محل درس كه تا وطن، چهار فرسخ يا بيشتر است مى‏رود و بر مى‏گردد نمازش در محل درس، تمام است يا شكسته؟ ج) سفر براى درس خواندن حكم سفر براى شغل و كار را ندارد، بلكه دانشجويى كه براى درس به سفر مى‏رود حكم ساير مسافرين را دارد. س: دبير شاغل در شهرستان رفسنجان مى‏باشم با توجه به پذيرفته شدن در مركز عالى ضمن خدمت و مأموريت به تحصيلى آموزش و پرورش، سه روز ابتداى هفته را در شهرستان كرمان اشتغال به تحصيل دارم و بقيه ايام هفته را در شهرستان خود به خدمت مشغولم، نظر حضرت عالى در مورد احكام نماز و روزه اينجانب چه مى‏باشد آيا حكم دانشجو بودن به ما جارى است يا خير؟ ج) اگر مأمور به تحصيل هستيد نماز شما تمام است و مى‏توانيد روزه بگيريد.
3- كسى كه به مسافرت مى‏رود، زمانى بايد نماز را شكسته بخواند كه حداقل به مقدارى دور شود كه ديوارهاى آنجا را نبيند و اذان آنجا را هم نشنود و چنانچه قبل از آنكه به اين مقدار دور شود بخواهد نماز بخواند بايد تمام بخواند. ـ كسى كه به مسافرت مى‏رود اگر به جايى برسد كه اذان را نشنود ولى ديوار شهر را ببيند، يا ديوارها را نبيند و صداى اذان را بشنود، چنانچه بخواهد در آن جا نماز بخواند، بنابر احتياط واجب بايد هم شكسته و هم تمام بخواند.	3- احتياط مستحب آن است كه هر دو علامت را رعايت كند، گرچه بعيد نيست اكتفا به نشنيدن صداى اذان. [يعنى اگر به مقدارى دور شود كه اذان را نمى‏شنود ولى ديوارها را مى‏بيند و بخواهد در آنجا نماز بخواند، بايد شكسته بخواند، ولى احتياط مستحب است كه هم شكسته و هم تمام بخواند يا صبر كند تا به مقدارى دور شود كه ديوارها هم ديده نشود و اگر روزه دارد، احتياط مستحب است كه در آن محل روزه را باطل نكند، بلكه صبر كند تا جايى كه ديوارها هم ناپديد شود].
4- س: فتواى حضرت امام را در مورد بلاد كبيره مفصلاً بيان نماييد. ج) در شهرهاى بزرگ خارق العاده كه تشخيص آن موكول به نظر عرف است، ميزان در مبدأ و منتهاى مسافت، منزل است و در قصد اقامت ده روز بايد نيّت اقامت ده روز در يك محلّه را داشته باشد. [هم اكنون در ايران، شهر تهران از شهرهاى بزرگ خارق العاده است]	4- س: نظر حضرتعالى نسبت به شهرهاى بزرگ از جهت قصد توطّن و اقامه عشره در آنها چيست؟ ج) در احكام مسافر و قصد توطن و قصد ده روز ماندن، بين شهرهاى بزرگ و شهرهاى معمولى تفاوتى نيست، بلكه با قصد توطن در شهر بزرگ بدون تعيين يك محلّه خاص و مدتى ماندن در آن شهر حكم وطن جارى است، همچنانكه اگر قصد ماندن ده روز در تمام آن شهر، بدون قصد ماندن در يك محله خاص را داشته باشد، روزه صحيح و نماز تمام است.
5- مسافرى كه مى‏خواهد ده روز در محلى بماند، اگر از اول قصد داشته باشد كه در بين ده روز به اطراف آنجا برود، چنانچه جايى كه مى‏خواهد برود از حصار و ديوار شهر بيرون نباشد، يا ازمزارع و باغات اطراف آن باشد به مقدارى كه رفتن به آنجا منافى با صدق اقامه در آن محل نباشد (يعنى عرفا بگويند كه ده روز در يك محل مانده است) بايد نماز را تمام بخواند ولى چنانچه بخواهد [از حدّ ترخّص بگذرد و] تا كمتر از چهار فرسخ برود، چنانچه در نيّت او باشد كه در بين ده روز، فقط يك مرتبه برود و بيش از دو ساعت، رفتن و برگشتن را طول ندهد، در همه ده روز بايد نمازش را تمام بخواند.	5- مسافرى كه مى‏خواهد ده روز در محلى بماند، اگر از اوّل قصد داشته باشد كه در بين ده روز به اطراف آنجا ـ تا كمتر از چهار فرسخ ـ برود به مقدارى كه عرفا بگويند ده روز در يك محل مانده است، مثل آنكه بنا دارد در تمام ده روز چند ساعتى از يك روز يا يك شب يا بيش از آن تا ثلث يك روز يا ثلث يك شب، براى يك مرتبه، يا چندبار كه مجموع آن از ثلث يك روز يا يك شب بيشتر نباشد از آنجا خارج شود به قصد اقامه ضررى نمى‏زند و نماز تمام است. ولى اگر هنگام قصد ده روز در نيّتش باشد كه بيشتر از اين مقدار خارج شود، قصد اقامه‏محقق نمى‏شود و نماز در آنجا شكسته است.
6- تخيير بين قصر و اتمام در مكه و مدينه، اختصاص به مسجد الحرام و مسجد النبى‏ (ص) دارد و در تمام مكه و مدينه جارى نيست، بلى اختصاص به مسجد اصلى ندارد و در جاهاى توسعه داده شده مسجد هم جارى است، هر چند احتياط، اقتصار بر مسجد اصلى است، پس در تمام مسجد فعلى، مسافر مى‏تواند نماز را تمام بخواند، همانطور كه مى‏تواند شكسته بخواند.	6- مسافر مى‏تواند در تمام دو شهر مكه و مدينه نماز را تمام بخواند و اختصاص به مسجد الحرام و مسجد النبى‏ (ص) ندارد. بالای صفحه

● نماز قضا

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
پس از مرگ پدر، نمازها و روزه‏هايى را كه بجا نياورده، بر پسر بزرگتر او واجب است آن نماز و روزه‏ها را قضا كند و احتياط مستحب است نماز و روزه‏هايى كه از مادرش قضا شده به جا آورد.	نماز و روزه‏هاى قضا شده از پدر و مادر بر پسر بزرگتر واجب است. بالای صفحه

● روزه

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- اگر نداند يا فراموش كند كه ماه رمضان است و پيش از ظهر ملتفت شود، چنانچه كارى كه روزه را باطل مى‏كند انجام نداده باشد، بايد نيت كند و روزه او صحيح است. و اگر كارى كه روزه را باطل مى‏كند انجام داده باشد، يا بعد ازظهر ملتفت شود كه ماه رمضان است روزه او باطل مى‏باشد، ولى بايد تا مغرب كارى كه روزه را باطل مى‏كند انجام ندهد و بعد از رمضان هم آن روزه را قضا نمايد.	1– كسى كه در ماه رمضان از روى فراموشى‏يابى اطلاعى، نيت روزه نكرده و در اثناى روزه ملتفت شود، در صورتيكه كارى كه روزه را باطل مى‏كند انجام داده باشد، روزه‏ى آن روز باطل است ولى تا غروب از كارهاى باطل كننده ى روزه خوددارى كند. اما چنانچه تا هنگامى كه ملتفت روزه مى‏شود، كارى كه روزه را باطل مى‏كند انجام نداده باشد اگر بعد از ظهر است روزه باطل است، و اگر پيش از ظهر است، بنابر احتياط واجب بايد نيت روزه كند و روزه بگيرد و بعدا نيز روزه‏ى آن روز را قضاء كند.
2- كسى‏كه براى بجا آوردن روزه ميتى ‏اجير شده، اگر روزه مستحبى بگيرد اشكال ندارد. ولى ‏كسى ‏كه روزه قضا يا روزه واجب‏ ديگرى‏ دارد، نمى‏تواندروزه‏ مستحبى‏ بگيرد، وچنانچه فراموش‏ كند و روزه ‏مستحب بگيرد، در صورتى كه پيش ازظهر يادش بيايد، روزه مستحبى‏ اوبه هم ‏مى‏خورد و مى‏تواند نيت خود را به روزه واجب برگرداند و اگر بعدازظهر ملتفت شود، روزه او باطل است واگر بعدازمغرب يادش بيايد، روزه‏اش صحيح است گرچه بى‏اشكال نيست.	2- كسى كه روزه‏ى قضاى ماه رمضان بر او واجب است، نمى‏تواند روزه‏ى مستحبى بگيرد. و چنانچه فراموش كند و روزه‏ى مستحبى بگيرد در صورتيكه در اثناى روز يادش بيايد روزه‏ى مستحبى او باطل مى‏شود. حال اگر پيش‏ازظهر باشد مى‏تواند نيت روزه‏ى قضاى ماه رمضان كند و روزه‏اش درست است.
3- اگر مريض پيش از ظهر ماه رمضان خوب شود و از اذان صبح تا آن وقت كارى كه روزه را باطل مى‏كند انجام نداده باشد، بايد نيت روزه كند و آن روز را روزه بگيرد و چنانچه بعد از ظهر خوب شود، روزه آن روز بر او واجب نيست.	3- اگر مريض در اثناى روز ماه رمضان خوب شود، واجب نيست كه نيت روزه كند و آن روز را روزه بگيرد، ولى اگر پيش از ظهر باشد و كارى كه روزه را باطل مى‏كند از او سر نزده باشد احتياط مستحب آن است كه نيت روزه كند و روزه بگيرد و پس از ماه رمضان بايد آن روز را قضا كند.
4- اگر در روزه واجب معينى مثل روزه رمضان از نيت روزه گرفتن برگردد روزه‏اش باطل است، ولى چنانچه نيت كند كه چيزى را كه روزه را باطل مى‏كند بجا آورد در صورتى كه آن را انجام ندهد روزه‏اش باطل نمى‏شود.	4- در روزه‏ى ماه رمضان اگر در اثناى روز از نيت روزه گرفتن برگردد بطورى كه قصد ادامه‏ى روزه نداشته باشد، روزه‏اش باطل مى‏شود و قصد دوباره‏ى او براى ادامه‏ى روزه فايده ندارد. امّا اگر دچار ترديد شود به اين معنى كه هنوز تصميم نگرفته است روزه را باطل كند، يا تصميم بگيرد كارى را كه موجب باطل شدن روزه است صورت دهد و هنوز آن را انجام نداده‏است، در اين دو صورت، صحت روزه‏ى اومحل اشكال است. و احتياط واجب آن است كه روزه را تمام كند و بعدا هم آن را قضاء نمايد. هر روزه‏ى واجب معّين ديگر ـ مانند نذر معين وامثال آن ـ نيز داراى همين حكم است. بالای صفحه

● مبطلات روزه

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- احتياط واجب آن است كه روزه‏دار از استعمال آمپولى كه بجاى غذا به كار مى‏رود خوددارى كند، ولى تزريق آمپولى كه عضو را بى‏حس مى‏كند يا به جاى دوا استعمال مى‏شود اشكال ندارد.	1- احتياط واجب آن است كه روزه‏دار از استعمال آمپولهاى مقوّى يا مغذّى، يا آمپولهايى كه به رگ تزريق مى‏شود و نيز انواع سرُمها خوددارى كند. ولى تزريق آمپول براى بى‏حس كردن و نيز دارو گذاشتن در زخمها و جراحتها اشكال ندارد.
2- احتياط واجب آن است كه روزه‏دار دود سيگار و تنباكو و مانند اينها را هم به حلق نرساند. ولى بخار غليظ، روزه را باطل نمى‏كند، مگر اين كه در دهان به صورت آب درآيد و فرو دهد.	2- احتياط واجب آن است كه روزه‏دار از دودهاى انواع دخانيات و نيز مواد مخدرى كه از راه بينى يا زير زبان جذب مى‏شود خوددارى كند.
3- اگر روزه‏دار به گفتن يا به نوشتن يا به اشاره و مانند اينها به خدا و پيغمبر (ص) و جانشينان آن حضرت عمدا نسبت دروغ بدهد اگر چه فورا بگويد دروغ گفتم يا توبه كند، روزه او باطل است و احتياط واجب آن است كه حضرت زهرا (عليها السلام) و ساير پيغمبران و جانشينان آنان هم در اين حكم فرقى ندارند.	3- دروغ بستن به خدا و پيامبران و معصومين: بنابر احتياط، موجب باطل شدن روزه مى‏شود، هرچند بعدا توبه كند و بگويد كه دروغ بسته است.
4- اگر بخواهد خبرى را كه نمى‏داند راست است يا دروغ نقل كند بنابر احتياط واجب بايد از كسى كه آن خبر را گفته، يا از كتابى كه آن خبر در آن نوشته شده نقل نمايد لكن اگر خودش هم خبر بدهد روزه‏اش باطل نمى‏شود.	4- نقل رواياتى كه در كتب آمده است و انسان نمى‏داند كه دروغ باشد، اشكال ندارد. هرچند احتياط آن است كه آنها را با نسبت به آن كتاب نقل كند.
5- رساندن غبار غليظ به حلق روزه را باطل مى‏كند چه غبار چيزى باشد كه خوردن آن حلال است مثل آرد، يا غبار چيزى باشد كه خوردن آن حرام است.	5- روزه‏دار بنابر احتياط واجب بايد غبار غليظ را - مانند غبارى كه از جارو كردنِ زمين خاكى بر مى‏خيزد - فرو ندهد، همچنين دود سيگار و ديگر دخانيات بنابر احتياط واجب روزه را باطل مى‏كند.
6- هر گاه جنب در شب ماه رمضان بخوابد و بيدار شود اگر احتمال بدهد كه اگر دوباره بخوابد بيدار مى‏شود براى غسل، مى‏تواند بخوابد. كسى كه در شب ماه رمضان جنب است و مى‏داند يا احتمال مى‏دهد كه اگر بخوابد پيش از اذان صبح بيدار مى‏شود، چنانچه تصميم داشته باشد كه بعد از بيدار شدن غسل كند و با اين تصميم بخوابد و تا اذان خواب بماند روزه‏اش صحيح است.	6- كسى كه در بيدارى جنب شده يا پس از جنب شدن در حال خواب، بيدار شده، و مى‏داند كه اگر بخواب رود، تا پيش از اذان صبح براى غسل بيدار نخواهد شد، جايز نيست قبل از غسل كردن بخوابد، و اگر خوابيد و پيش از اذان غسل نكرد، روزه‏اش باطل است ولى اگر احتمال مى‏دهد كه پيش از اذان صبح براى غسل بيدار خواهد شد و تصميم بر غسل داشته باشد ولى بيدار نشود بايد قضاى آن روز را بجا آورد.
7- اگر جنب در شب ماه رمضان بخوابد و بيدار شود و بداند يا احتمال دهد كه اگر دوباره بخوابد پيش از اذان صبح بيدار مى‏شود و تصميم هم داشته باشد كه بعد از بيدار شدن غسل كند، چنانچه دوباره بخوابد و تا اذان بيدار نشود، و بايد روزه آن روز را قضا كند و همچنين است اگر از خواب دوّم بيدار شود و براى مرتبه سوم بخوابد و كفاره بر او واجب نمى‏شود.	7- هرگاه كسى در شب ماه رمضان جنب شود و پس از جنابت بگمان اينكه پيش از اذان صبح بيدار مى‏شود و غسل مى‏كند، به خواب رود و تا هنگام اذان بيدار نشود، قضاى آن روز بر او واجب است ولى كفّاره واجب نيست. اگر چه احتياط آن است كه كفاره نيز داده شود.
8- اگر بواسطه ندانستن مسأله كارى انجام دهد كه روزه را باطل مى‏كند، چنانچه مى‏توانسته مسأله را ياد بگيرد بنا بر احتياط واجب كفاره بر او ثابت مى‏شود و اگر نمى‏توانسته مسأله ياد بگيرد يا اصلا ملتفت مسأله نبوده يا يقين داشته كه فلان چيز روزه را باطل نمى‏كند، كفاره بر او واجب نيست.	8- اگر به سبب بى¬اطلاعى از حكم شرعى، كارى را انجام دهد كه روزه را باطل مى‏كند ـ مثل اينكه نمى‏دانست سر زير آب كردن روزه را باطل مى‏كند و سر زير آب كرد ـ روزه‏اش باطل است و بايد آن را قضاء كند ولى كفّاره بر او واجب نيست. اگر كارى را انجام مى‏دهد كه مى‏داند حرام است ولى نمى¬داند كه روزه را نيز باطل مى‏كند، علاوه برقضاء، بنابر احتياط واجب بايد كفّاره بدهد. بالای صفحه

● اعتکاف

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- اعتكاف تنها در مسجد صحيح است، بنابراين اگر كسى در خانه خود يا در تكيه، يا حسينيه يا در حرم معتكف شود صحيح نيست و از مساجد نيز تنها در اين مساجد، اعتكاف صحيح است. مسجد الحرام، مسجد النبى‏9، مسجد جامع كوفه، مسجد بصره و در مسجد جامع هر شهر به قصد رجاء مى‏توان معتكف شد و در ساير مساجد جايز نيست.	1- س: خواهشمند است نظر مبارك خود را در خصوص اعتكاف در مساجد (جامع و غير جامع) بيان فرمائيد. ج) در مسجد جامع مانع ندارد و در مسجد غير جامع رجاءاً اشكال ندارد.
3- به قصد رجاء؛ يعنى به نيّت مطلوب بودن و به اميد پاداش و ثواب. بالای صفحه

● خمس

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- س: اگر كسى خانه‏اش را بفروشد و خانه‏اى ديگر بخرد يا بسازد آيا پول خانه فروخته شده خمس دارد، اگر چه بر آن پول، سال نگذرد؟ ج) اگر خانه فروخته شده از ارباح مكاسب و حقوق و در آمد بدون دادن خمس تهيه شده، پول فروش آن فورا خمس دارد.	1- س: اگر كسى خانه مسكونى خود را بفروشد براى آنكه خانه‏اى ديگر بخرد يا بسازد آيا پول خانه فروخته شده خمس دارد يا نه؟ ج) اگر بعد از سال فروخته و خانه چون از مؤونه بوده تخميس نشده پول فروش آن خمس ندارد، هر چند تا سر سال باقى بماند.
2- پولى كه براى ثبت نام حج پرداخت شده، اگر در همان سال قرعه به نام او در آيد خمس ندارد و اگر براى سالهاى بعد در آمد بايد حساب كند، مگر اينكه قبلا استطاعت داشته‏و نتواند به حج برود مگر آنكه اين پول را بدهد.	2- پولى كه براى ثبت نام حج يا عمره پرداخت شده اگر به عنوان اجرت سفر مطابق قراردادى كه بين شخص و سازمان حج و زيارت بسته شده ـ پرداخته‏اند، خمس آن واجب نيست، مگر آنكه پول را پس بگيرند.
3- س: اگر مبلغى نزد شخصى بطور امانت و يا رهن براى اجاره منزل نزد صاحب خانه بسپارد آيا با توجه به اينكه از اين پول به عنوان يك وسيله استفاده مى‏شود وجوهات به اين پول تعلق مى‏گيرد؟ ج) خمس دارد و هر وقت امكان وصول آن باشد بايد خمس آن را بدهد.	3- س: معمول است كه براى اجاره خانه مقدارى پول پيش پرداخت مى‏كنند، اگر اين پول از منافع كسب باشد و چند سال در نزدصاحب خانه بماند، آيا پس از دريافت بلافاصله بايد خمس آن پرداخت شود و يا اينكه مؤونه شده خمس ندارد و در صورتى كه بخواهد با همان پول در جاى ديگر منزل اجاره كند، چطور؟ ج) مادامى كه به اين پول براى اجاره منزل نياز دارد، خمس ندارد.
4- ... اگر پول را چند سال نگاه دارد براى آنكه خانه بخرد، از مؤونه حساب نمى‏شود و واجب است خمس آن را بپردازد. س: به پولى كه انسان براى ازدواج يا تحصيل كنار مى‏گذارد آيا خمس تعلق مى‏گيرد يا خير؟ ج) اگر از درآمد كسب باشد و سال بر آن بگذرد خمس دارد.	4- س: كسى‏ كه نياز به تهيه يكى از لوازم خانگى؛ مانند يخچال دارد و استطاعت خريد آن را يكجا ندارد و ماهيانه پولى پس‏انداز مى‏نمايد تا وقتى كه پول به حدّ لازم رسيد آن را خريدارى نمايد، و يا براى مخارج ازدواج پول پس‏انداز مى‏كند، اكنون كه سال ‏خمسى او رسيده به پولى كه به اين منظور كنار گذاشته شده، خمس تعلق مى‏گيرد؟ ج) پول پس‏انداز شده از منفعت كسب اگر براى تأمين هزينه‏هاى زندگى در آينده نزديك (مثلاً تا دو سه ماه پس از سال خمسى) باشد و با پرداخت خمس آن نتواند وسائل زندگى مورد حاجت را تأمين نمايد، پرداخت خمس آن، واجب نيست.
1ـ ، آنچه در زندگى مورد نياز است؛ مانند مسكن، پوشاك و لوازم منزل. بالای صفحه

احکام حج

● استطاعت

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- شرط است در استطاعت، رجوع به كفايت، يعنى بعد از برگشت از حج، تجارت يا زراعت يا صنعت يا منفعت ملك؛ مثل باغ و دكّان داشته باشد به طورى كه براى زندگانى به شدّت و حَرَج نيفتد و اگر قدرت بركسب لايق به حالش هم داشته باشد كافى است، و اگر بعد از مراجعت نياز به مثل زكات و خمس و ساير وجوه شرعيّه داشته باشد، كفايت نمى‏كند، بنابراين بر طلاّب و اهل علمى كه در بازگشت از حج نياز به شهريه حوزه‏هاى علميّه دارند، حج واجب نيست.	1- اگر بعد از مراجعت، زندگى آنها با شهريّه اداره مى‏شود كفايت مى‏كند و حج واجب است.
2- كسى كه براى حج نيابتى، اجير شده و بعد در همان سال استطاعت مالى پيدا كرده، چنانچه براى حج در آن سال اجير شده باشد، بايد حج نيابتى را بجا آورد و اگر استطاعت او باقى ماند، حج خودش را در سال بعد، انجام دهد.	2- اگر استطاعت به سبب اجير شدن براى حج نيابتى پيدا كرد مطابق فتواى حضرت امام خمينى(قدس سره) عمل مى‏كند ولى اگر از راه ديگر استطاعت پيدا كرد، كشف از بطلان اجاره مى‏شود و بايد حج خود را بجا آورد.
3- كسى كه نياز به ازدواج دارد و براى آن پول لازم دارد، در صورتى مستطيع مى‏شود كه علاوه بر مخارج حج، مصارف ازدواج را هم داشته باشد.	3- علاوه بر مخارج حج، مصارف ازدواج را هم داشته باشد در صورتى كه از ترك ازدواج به حرج يا مرض و يا حرام دچار مى‏گردد و يا ترك ازدواج، موجب وهن او شود.
4- كسى كه از جهت مالى مستطيع است و از جهت صحت بدن يا باز بودن راه مستطيع نيست، مى‏تواند، در مال تصرف كند و خود را ازاستطاعت خارج كند، ولى اگر از آن جهات هم استطاعت دارد و فقط وسائل رفتن را تهيه نكرده يا وقت حج نرسيده، نمى‏تواند خود را از استطاعت خارج كند و اگر كرد، حج بر او مستقر مى‏شود و بايد به هر نحو است، به حج برود.	4- پس از فرا رسيدن زمانى كه صرف آن براى رسيدن به حج لازم است، شخص مستطيع نمى‏تواند خود را از استطاعت بيندازد و پيش از فرا رسيدن اين زمان نيز، احتياط واجب آن است كه خود را از استطاعت خارج نسازد. بالای صفحه

● نیابت

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- س: فردى پس از استطاعت مالى، براى حج اسم نويسى كرد و براى دو سال بعد اسمش درآمد، ولى چند ماه قبل از حركت فوت كرد در حالى كه پسرش را نايب قرارداده بود كه براى او حج بجا آورد، در حالى كه پسر، خود استطاعت مالى داشته ولى در اسم نويسى مسامحه كرده و ننوشته است، در صورتى كه اگر اسم مى‏نوشت، شايد در همان سال اوّل قرعه به نامش در مى‏آمد و شايد هم سالهاى بعد، اكنون پسر به مدينه آمده به عنوان نيابت حج بلدى از جانب پدر، و هنوز محرم نشده، چه وظيفه‏اى دارد؟ ج) در فرض مرقوم نيابت صحيح نيست و بايد براى خودش حج نمايد.	1- اگر راه با فيش مورد وصيت براى پسر باز شده و يا اينكه ورثه فيش را به يكى از فرزندان بدهند كه به نيابت پدر به حج برود بايد حج را به نيابت از پدر بجا آورد و چنانچه وصيتى نبوده و از او خواسته نشده كه نيابت كند بايد براى خوش حج بجا آورد و براى پدر نايب بگيرد.
2- س: نايبى كه در وقت قبول نيابت براى حج معذور نبوده است، و بعد از عقد اجاره در موقع عمل يا قبل از محرم شدن جزء معذورين شده و در هر عذرى كه پيش آمده طبق وظيفه معذورين رفتار نمود آيا حج او از منوب عنه كافى است؟ و آيا نسبت به نحوه عذر فرقى هست يا نه؟ ج) محل اشكال است.	2- نايبى كه در وقت قبول نيابت براى حج معذور نبوده است لكن بعد از عقد اجاره در موقع عمل يا قبل از محرم شدن جزء معذورين شده، اگر عذر او منجر به نقص بعضى از اعمال حج نشود، نيابت او صحيح است، مثل اينكه در ارتكاب بعضى از تروك معذور شود ولى اگر عذر منجر به نقص در اعمال حج شود، بطلان اجاره در اين صورت بعيد نيست و احوط مصالحه بين نايب و منوب عنه در اجرت و اعاده عمره و حج براى منوب عنه مى‏باشد. بالای صفحه

● احرام

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- اگر مقدار واجب تلبيه را نداند و نتواند ياد بگيرد يا وقت ياد گرفتن نباشد و با تلقين هم نتواند بگويد احتياط آن است كه به هر نحو كه مى‏تواند بگويد و ترجمه‏اش را هم بگويد و بهتر آن است كه علاوه بر آن نايب هم بگيرد.	1- بايد به هر نحو كه مى‏تواند بگويد و بنابراحتياط، نايب هم بگيرد.
2- در پوشيدن دو جامه احرام ترتيب خاص معتبر نيست، بلكه به هرترتيبى بپوشد مانع ندارد، فقط بايد يكى را لنگ قرار دهد، به هر كيفيتى كه مى‏خواهد و يكى را رداء قرار دهد، به هر كيفيتى كه مى‏خواهد و احتياط مستحب آن است كه رداء، شانه‏ها را بپوشاند.	2- اگر به كيفيّت متعارف باشد كفايت مى‏كند. بايد رداء به قدرى باشد كه شانه‏ها را بپوشاند.
3- اگر حائض نتواند تا وقت پاك شدن صبر كند، احتياط آن است كه نزديك مسجد [شجره‏] محرم شود و در جُحفه يا محاذى آن احرام را تجديد كند.	3- زنانى كه عذر دارند و به خاطر ازدحام و امثال آن نتوانند در حال عبور از داخل مسجد محرم شوند، واجب است كه از جُحفه يا محاذى آن محرم شوند، كما اينكه مى‏توانند با نذر شرعى از منزل خود در مدينه احرام ببندند.
4- شخص مستطيع اگر احرام را از ميقات تأخير بيندازد از روى علم وعمد و ممكن نشود برگردد به ميقات به واسطه عذرى و ميقات ديگر در پيش نداشته باشد، حج او باطل است و بايد سال ديگر حج بجا آورد.	4- اگر مى‏تواند، بايد به ميقات برگردد و اگر به خاطر ضيق وقت يا عذر ديگر نمى‏تواند، بايد به خارج حرم برود و از آنجا محرم شود و اگر بر اين، نيز قادر نيست در داخل حرم مُحرم شود و حج او صحيح است.
5- كسى كه به واسطه فراموشى يا نداشتن مسأله و عذر ديگر بدون احرام از ميقات عبور كرد، پس اگر امكان داشت برگشتن به ميقات و به اعمال عمره مى‏توانست با برگشتن برسد، واجب است برگردد و از ميقات احرام ببندد چه داخل حرم شده باشد يا نه و اگر ممكن نيست به نحوى كه گفته شد، پس اگر داخل حرم نشده، از همانجا احرام ببندد، و احتياط مستحب آن است كه هر مقدارى مى‏تواند به طرف ميقات برگردد و آنجا محرم شود.	5- بنابر احتياط واجب بايد هر مقدارى كه مى‏تواند به طرف ميقات برگردد.
6- س: كسى كه عمره مفرده انجام داده است، آيا مى‏تواند در فاصله كمتر از يك ماه، بدون احرام از ميقات تجاوز كند؟ ج) احتياط آن است كه به قصد رجاء براى عمره مفرده ديگر محرم شود و بدون احرام تجاوز نكند.	6- قبل از گذشتن يك ماه از احرام سابقش مى‏تواند بدون احرام از ميقات عبور كند.
7- س: زن بدون اذن شوهرش نذر مى‏كند و با نذر محرم مى‏شود، آيا احرامش درست است و چنانچه با همان احرام اعمالش را بجا آورده باشد چگونه است؟ ج) اگر قبل از ميقات محرم شده، احرام او صحيح نيست، اگر چه در صورتى كه بعد از تمام شدن حج فهميد عملش صحيح است، ولى اگر بعد از عمره متوجه شد، در صورتى صحيح است كه قابل جبران نباشد، و در صورتى كه مى‏تواند بايد به ميقات برود و از آنجا محرم شود و اگر نمى‏تواند به ميقات برود، از خارج حرم، احرام ببندد.	7- نذر زن براى احرام بستن قبل از ميقات در غياب شوهرش موقوف بر اذن او نيست، ولى در صورت حضور شوهرش، احتياط آن است كه بدون اذن او نذر نكند، پس اگر در اين صورت نذر كند، منعقد نمى‏شود. بالای صفحه

● محرّمات احرام

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- از گلها يا سبزيهايى كه بوى خوش مى‏دهد بايد اجتناب كند، مگر بعضى انواع كه صحرايى است؛ مثل «بومادرون» و «درمنه» و «خزامى» كه مى‏گويند از خوشبوترين گلهاست.	1- [بجز عطر كه استعمال آن در حال احرام حرام است‏] احتياط واجب، نبوييدن هر چيز معطرى است كه، به آن عطر گفته نمى‏شود.
2- از ميوه‏هاى خوشبو، از قبيل سيب و بِه اجتناب لازم نيست و خوردن آنها و بوئيدن آنها مانع ندارد، لكن احتياط آن است كه بوئيدن را ترك كند.	2- بنابراحتياط واجب، از بوييدن، آنها اجتناب كند.
3- كفاره استعمال بوى خوش، يك گوسفند است، بنابر احتياط واجب.	3- وجوب كفّاره در استعمال طيب [بوى خوش‏] ثابت نيست اگر چه احتياط مستحب آن است كه يك گوسفند، كفاره بدهد.
4- احتياط آن است كه به آينه نگاه نكند، اگر چه براى زينت نباشد.	4- نگاه به آينه بدون قصد زينت اشكال ندارد.
5- سيزدهم [از محرمات احرام‏] انگشتر به دست كردن براى زينت [است‏] و اگر براى استحباب باشد مانع ندارد.	5- بنابر احتياط واجب، محرم بايد از دست كردن انگشتر و به كار بردن حنا، اجتناب كند، اگر اينها زينت محسوب شوند، گرچه قصد زينت نكند، بلكه از هر كارى كه زينت حساب شود اجتناب كند.
6- اگر سر را شست، نبايد با حوله و دستمال خشك كند و بعض سرهم در حكم همه است.	6- خشك كردن سر با حوله اشكال ندارد، مگر در صورتى كه حوله را بر روى تمام سر بيندازد و سر را با آن خشك كند.
7- نشستن زير سقف در حال طىّ منزل در شب خلاف احتياط است، گرچه جايز بودن آن به نظر بعيد نيست بنابراين بعيد نيست جايز بودن نشستن محرم در هواپيمايى كه شب حركت مى‏كند.	7- ولى احتياط به ترك تظليل در شبهاى بارانى و سرد ترك نشود، مگر اينكه اين احتياط موجب حرج بشود.
8- س: حمل قمقمه آب كه در محفظه دوخته نگهدارى مى‏شود براى محرم چه صورت دارد؟ ج) احتياط آن است كه آن را به دوش نيندازد و دست گرفتن آن مانع ندارد.	8- پوشيدن هميان و كمربند و ديگر دوخته‏هاى كوچك كه به آن لباس گفته نمى‏شود اشكال ندارد.
9- س: آيا زن محرم مى‏تواند صورت خود را با حوله پاك كند، يا حكم سر مرد را دارد كه نمى‏تواند روى آن را بپوشاند؟ ج) احتياط مراعات شود.	9- اگر حوله را بر روى همه صورت بيندازد اشكال دارد و در غير اين صورت مانع ندارد.
10- س: در شهر مكه تونلهايى احداث كرده‏اند، كه طولش بيش از 1500 قدم مى‏باشد، آيا بعد از احرام حج، مى‏شود داخل آن با اتومبيل سفركرد با علم به اينكه مُسقّف است؟ ج) مانع ندارد، بلى اگر خودش آن راه را اختيار كند و از زير آن سقف برود اشكال دارد.	10- اشكال ندارد.
11- س: آيا در حال احرام مى‏تواند دندانى را كه شديداً درد دارد و دكتر سفارش مى‏كند كه آن را بكشد، كشيد، گرچه باعث خونريزى شود؟ ج) اگر ضرورت دارد مانع ندارد، ولى كفاره دارد، على الاحوط.	11- پرداخت كفاره، احتياط مستحب است.
5- زيرسايه و سقف حركت كردن. بالای صفحه

● طواف

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- پنجم از شرائط طواف، بودن طواف است بين خانه كعبه و مقام ابراهيم‏ (عليه السلام) از همه اطراف.	1- براى مطاف حدّى وجود ندارد و تا هر جاى مسجد الحرام كه طواف در آن، طواف كعبه صدق كند، طواف مجزى است، بلى مستحب است كه اگر اضطرار وازدحام نباشد، فيما بين كعبه و مقام ابراهيم‏7 انجام دهد.
2- س: اگر در اثناء طواف، نماز جماعت بر قرار شد و شخص از ادامه طواف معذور شد، تكليف چيست، و اگر در اثناى سعى باشد وظيفه چيست؟ ج) اگر بعد از شوط چهارم طواف يا سعى قطع شده، از همان جايى كه قطع شده، طواف يا سعى را تمام كند، و اگر قبل از شوط چهارم طواف بوده و فصل طويل شده، طواف را از سر بگيرد، هر چند احتياط آن است كه طواف را تمام و پس از خواندن نماز آن، طواف را اعاده كند و نماز طواف ديگرى بخواند و در سعى نيز احتياط در اتمام و اعاده است.	2- اگر طواف را قطع كند، در صورتى كه نيمى از طواف، يعنى سه شوط و نيم را انجام داده است، احتياط آن است كه از همانجا كه قطع شده طواف را ادامه دهد هرچند مى‏تواند يك طواف كامل به قصد اعم از تمام و اتمام بجا آورد و اگر كمتر از سه شوط و نيم طواف كرده است، از سرگرفتن طواف اشكال ندارد.
6- يعنى قصد كند اگر طواف قبل، صحيح بوده بخشى از اين طواف، مكمّل آن باشد و اگر صحيح نبوده، اين طواف، طواف او محسوب شود. بالای صفحه

● نماز طواف

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»

فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»

1- اگر شخصى نتوانست قرائت يا ذكرهاى واجب را ياد بگيرد بايد نماز را به هر ترتيبى كه مى‏تواند خودش بجا آورد و كافى است و اگر ممكن است كسى را بگمارد كه نماز را تلقين او كند و احتياط آن است كه در مقام ابراهيم به شخص عادلى اقتدا كند، لكن اكتفا به نماز جماعت نكند، چنانچه نايب گرفتن نيز كافى نيست.

1- مشروعيّت جماعت در نماز طواف ثابت نيست، پس به هر نحو مى‏تواند خودش بخواند و احتياطاً نايب هم بگيرد.

بالای صفحه

● فاصله دو عمره

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- تكرار عمره مانندتكرار حج‏مستحب‏است و درمقدار فاصله بين دو عمره اختلاف فرموده‏اند و احوط آن است كه در كمتر از يك ماه به قصد رجاء آورده شود.	1- فاصله معينى بين دو عمره شرط نيست ولى بنابر احتياط در هرماه فقط يك عمره براى خود مى‏تواند بجا آورد لكن آوردن عمره براى غير خود هر نفر يك عمره جايز است.
2- بعد از انجام عمره تمتّع و قبل از حج تمتّع نبايد عمره مفرده بجا آورده شود. و اگر بجا آورند صحت عمره مفرده محل اشكال است، ولى براى عمره و حج تمتّع اشكالى ايجاد نمى‏شود.	2- بنابراحتياط نبايد عمره مفرده بجا آورده شود. بالای صفحه

● احرام حج

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
احتياط واجب آن است كسى كه از عمره تمتّع فارغ شد و مُحّل گرديداز مكه خارج نشود بدون حاجت و اگر حاجتى براى بيرون رفتن پيش آمد، احتياط واجب آن است كه محرم شود به احرام حج و بيرون رود و به همان احرام براى اعمال حج بر گردد.	خروج از مكّه بعد از انجام عمره تمتّع به اطراف نزديك آن در صورتى كه خوف فوت حج نباشد مانع ندارد. بالای صفحه

● قربانی

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- از شرايط قربانى، آن است كه خيلى پير نباشد.	1- پير نبودن قربانى شرط نيست.
2- هفتم از شرايط قربانى آن است كه بايد بيضه آن را نكوبيده باشند، به احتياط واجب.	2- كوبيده نبودن بيضه شرط نيست، مگر اينكه به حدّ اخته شدن برسد.
3- احتياط واجب آن است كه ذابح مؤمن باشد، بلكه خالى از قوّت نيست، و همينطور در ذبح كفارات.	3- در صورتى كه ذابح را در انجام قربانى نايب كرده باشد، [بنابر احتياط واجب بايد مؤمن باشد] و اما اگر از او خصوص ذبح را خواسته باشد لازم نيست مؤمن باشد و خودش بايد قصد قربانى و قربت را انجام دهد.
4- س: آيا ذبح با كاردهاى استيل كه معلوم نيست آهن است يا نه چگونه است؟ ج) صحيح نيست.	4- وسيله ذبح بايد آهن باشد، و استيل (فولاد همراه با مواد ضد زنگ) در حقيقت همان آهن است و ذبح با آن مانع ندارد. بالای صفحه

● حلق يا تقصير

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- به احتياط واجب، بايد در منى‏، اول رمى جمره كند و بعد از آن ذبح كند و بعد تقصير يا حلق.	1- اگر قربانى در منى‏ باشد ترتيب مزبور واجب است و اگر در غير منى‏ باشد رعايت آن بنابر احتياط واجب است و در هر صورت اگر رعايت نكند، گناه كرده و اما عملش صحيح است.
2- تأخير حلق تا آخر ايام تشريق مانع ندارد، هر چند عمدى باشد و حلق در شب هم صحيح است و كفايت مى‏كند.	2- بنابراحتياط واجب حلق يا تقصير بايد در روز عيد باشد و اگر تأخير انداخت، انجام آن در شب يازدهم يا بعد از آن كافى است. بالای صفحه

● بيتوته در منى

فتاواى امام خمينى « قدّس سرّه»	فتاواى آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»
1- واجب است بر حاج كه شب يازدهم ذى الحجه وشب دوازدهم را در منى‏ بيتوته كند، يعنى در آنجا بماند از غروب آفتاب تا نصف شب.	مى‏تواند از سر شب تا بعد از نيمه شب و يااز قبل از نيمه شب تا طلوع فجر در آنجا بماند. بالای صفحه

چند استفتاء از محضر
حضرت آيت الله العظمى خامنه‌ای « دام ظله»

1- لطفاً مسأله غنا و موسيقى و آلات آن را به طور ساده و قابل فهم براى بنده شرح دهيد.
ج: غنا عبارت است از: خوانندگى‏هاى مخصوص و متناسب با مجالس عيش و لهو و خوش گذرانى اين نوع خوانندگى حرام است هم خواندن و هم شنيدنش، سازها و آلات موسيقى نيز اگر به نحوى به كار رود كه معمولاً در آنگونه مجالس از آن استفاده مى‏شود هم بكار بردن و هم شنيدنش حرام است. بنابراين موسيقى اگر از نوع غنا (خوانندگى مخصوص آن مجالس) يا از نوع آنچنان صداهاى آلات موسيقى باشد حرام محسوب مى‏شود و اگر از اين قبيل نباشد حلال است.

2 - رقص زن در ميان زنان يا محارم و همچنين مرد در ميان مردان يا محارم در عروسى‏ها چه حكمى دارد؟
ج: رقص اگر موجب تهييج شهوت يا مستلزم مفسده يا حرام باشد جايز نيست مگر رقص زن براى شوهر و بالعكس در خلوت.

3 - نظر حضرت عالى درباره احضار ارواح چيست؟
ج: احضار ارواح فى نفسه منعى ندارد مگر اينكه همراه حرام يا به قصد حرامى انجام گيرد.

4 - هيپنوتيزم از لحاظ شرعى چه حكمى دارد؟
ج: با رضايت طرف مقابل براى غرض عقلايىِ، حلال فى نفسه اشكال ندارد.

5 - نگاه به زن نامحرم چه حكمى دارد؟
ج: نگاه به صورت نامحرم و دستها تا مچ اگر با احساس شهوانى همراه نباشد حرام نيست.

6 - اگر نطفه مرد ناشناس را در رحم زنى قرار بدهند آيا از نظر شرعى درست است يا نه؟
ج: عمل مذكور فى نفسه منع شرعى ندارد لكن از لمس و نظر حرام بايد اجتناب شود.

7 - اگر جنين تشكيل شده از يك زوج را در رحم زن نامحرم بكارند حكم شرعى آن چه خواهد بود؟ لطفاً احكام وضعى مسأله را هم بيان فرماييد.
ج: اين عمل فى نفسه اشكال ندارد هر چند بايد از لمس و نظر حرام اجتناب شود و فرزند ملحق به مرد و زن صاحب نطفه است و نسبت به آنان و اقارب آنان محرميت ثابت مى‏شود و نسبت به زن صاحب رحم هم بايد احتياط شود.

8 - بستن لوله در زنان و مردان به صورت موقت يا دائم چه حكمى دارد؟ اگر بستن لوله منجر به عقيم شدن شود چه حكمى دارد؟
ج: بطور كلى بستن لوله اگر براى غرض عقلايى و مصون از ضرر معتنى‏به و در زوجه با اذن شوهر باشد فى نفسه منعى ندارد و فرقى ميان دائم و موقت و يا ميان موجب عقيم شدن و نشدن نيست.

9 - دختر بچه يكساله‏اى را به فرزندى قبول كردم حال به دنبال راه حلى هستم كه آن را محرم نمايم.
ج: مى‏توانيد آن دختر را با وجود مصلحت و اذن حاكم شرع به عقد موقت پدر خود در آوريد.

10 - آيا در قسامه يك فرد مى‏تواند پنجاه قسم بخورد؟
ج: در موارد قسامه هر جا كه عدد سوگند خورندگان كمتر از پنجاه نفر باشد (در طرف مدعى) اجراى حكم به استناد اين قسامه محل اشكال جدى است.

11 - اگر در قتل عمد، همه اولياء دم مقتول، صغير يا مجنون باشند، آيا ولى قهرى (پدر يا جدّ پدرى) يا قيّم انتخابى دادگاه، حق درخواست قصاص يا مطالبه ديه را دارند؟
ج: از مجموع ادله ولايت اولياى صغير و مجنون چنين استفاده مى‏شود كه جعل ولايت براى آنان از طرف شارع مقدس بخاطر حفظ مصلحت مولّى عليه است. بنابراين در مسئله مورد بحث كه اولياى دم، صغير و مجنون مى‏باشند ولىّ شرعى آنان بايد با ملاحظه غبطه و مصلحت آنان اقدام كند و انتخاب او نسبت به قصاص يا ديه يا عفو مع‏العوض يا بلاعوض نافذ است. بديهى است كه تشخيص مصلحت صغير و مجنون بايد با ملاحظه همه جوانب و از جمله نزديك يا دور بودن او از سنّ بلوغ صورت گيرد.

بالای صفحه