KHAMENEI.IR RSS

بازخوانی کتابی که سعی کرده تصویری کامل از شخصیت شهید احمد کاظمی ترسیم کند

Khamenei.ir — Fri, 09 Jan 2026 14:35:00 +0430

«احمد کاظمی که بود؟» جستجوی پاسخ برای این پرسش، نویسنده کتاب «حوالی احمد» را به مسیری پرفراز و نشیب کشاند. مسیری که از پسِ بیست سال سکوت و غبار، به تصویری عریان، واقعی و بی‌رتوش از یکی از بزرگ‌ترین فرماندهان تاریخ معاصر ایران منتهی شد. این یادداشت، نگاهی به کتابی است که نمی‌خواهد قهرمانش را تقدیس کند، بلکه می‌خواهد او را بشناساند. به مناسبت سالگرد شهادت‌ حاج احمد کاظمی بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به معرفی این اثر تازه تألیف می‌پردازد.

آن‌طور که نویسنده در مقدمه کتاب هم نوشته است همه چیز از یک پرسش ساده شروع شده است و اینکه: «احمد کاظمی که بود؟» در نگاه اول شاید جواب این سؤال برای همه روشن باشد. نیازی به اطلاعات دقیق و تخصصی هم نیست. هرکس که آشنایی ولو اندکی با تاریخ دفاع مقدس داشته باشد حتماً نام کاظمی را در کنار همت، باکری، زین‌الدین و دیگر فرماندهان و بزرگان جنگ دیده است. نویسنده کتاب «حوالی احمد» اما اعتراف عجیبی می‌کند: «بعد از یک سال تحقیق، خواندن ده‌ها کتاب و دیدن کلیپ‌های بی‌شمار، تازه فهمیدم که هیچ‌کس جواب آن سؤال را نمی‌داند!»

بد گفتن از احمد؟!
نویسنده برای مصاحبه معمولی با یک راوی با کسی روبرو می‌شود که برخلاف جریان مرسوم شروع می‌کند، از «بد گفتن» از حاج احمد. به تعبیر نویسنده، کلمات راوی مثل آچارفرانسه و پیچ‌گوشتی پرتاب می‌شدند و آن پیکره بی‌نقص و زیبایی که از پیش در ذهن نویسنده بود را خدشه می‌زدند. به همین دلیل می‌تواند ادعا کرد کتاب از دل یک بحران هویت بیرون آمده است. بحرانِ عبور از اسطوره برای رسیدن به انسان واقعی. نویسنده تصمیم می‌گیرد حاج احمدِ بی‌نقصش را پس بگیرد و به تعبیر هنرمندان و نویسندگان، واقع‌گرایانه‌تر با موضوع برخورد کند. توی این مسیر است که او می‌فهمد حقیقت، بسیار بزرگتر و انسانی‌تر از یک تصویر بی‌عیب است. برای همین هم تصمیم می‌گیرد که راه رفتن با کفش‌های دیگران را تمرین کند و از زاویه مخالفان و موافقان به ماجراها بنگرد.

زمان را می‌توان صیقل‌دهنده حقیقت دانست. وقتی فردی شهید می‌شود غبار عواطف، احساسات، هیجانات و علایق شخصی اجازه نمی‌دهد که شخصیتش به درستی موشکافی شود. امروز ۲۰ سال از شهادت احمد کاظمی گذشته است. این یعنی پس از این همه سال، حالا وقت آن فرا رسیده است که شخصیت این شهید، جنبه‌های مدیریتی، موفقیت‌ها و حتی نقاط ضعف بررسی شود. پس الان وقت مناسبی برای حرف زدن درباره این شخصتی است ولو ۲ دهه از شهادتش گذشته باشد. این موضوع منافی الگوبرداری و قابل بهره‌برداری بودن شخصیت شهید نیست.

یک شهید وقتی می‌تواند الگو باشد که تصویری واقعی از او در افکار و اذهان عمومی شکل گرفته باشد. اگر شخصیت شهید را موجودی دست‌نایافتنی و بدون خطا ترسیم کنیم، از واقعیت دور شده و به همان نسبت هم احتمال نزدیک شدن مخاطب به او کم می‌شود. شخصیت را باید روی زمین به مخاطب معرفی کرد و در کوران حوادثی که همه انسان‌ها با آن مواجهند. «حوالی احمد» با این رویکرد نوشته شده است؛ اینکه این شخصیت در عین شجاعت و تدبیر، درگیری‌ها و چالش‌های انسانی خود را داشته‌ و با آنها دست و پنجه نرم می‌کند؛ چالشهایی واقعی و روی زمین. کتاب نشان می‌دهد که شخصیت احمد کاظمی نه به خاطر بی‌عیب بودن، بلکه به خاطر چگونه مدیریت کردنِ نقص‌ها و چالش‌ها» بزرگ شد.

۱۸ روایت از ۱۸ زاویه
کتاب شامل هجده روایت است. راوی‌ها کسانی هستند که در مدار کاظمی زیسته‌اند. ویژگی منحصر به فرد کتاب است که بعضی از راوی‌ها برای اولین‌بار برای گفتن از کاظمی زبان باز کرده‌اند. یکی از تکان‌دهنده‌ترین بخش‌های کتاب، روایت همسر شهید است. کسی که بیست سال تمام در سکوت، بار دلتنگی و خاطرات را به دوش کشیده و حالا راضی شده پرده از رازهایی بردارد که هیچ فرمانده و سربازی از آن خبر نداشت. با همه اینها اما کتاب فقط به خانواده محدود نیست. نویسنده به سراغ آدم‌های دیگری هم رفته است؛ کسانی که شاید در نگاه اول ارتباطی با جنگ نداشته‌اند اما فضای ذهنی و فکری و وجودی احمد را به خوبی درک کرده‌اند.

نویسنده به گفتن صرف حرف راوی‌ها بسنده نکرده. در بخش‌های مختلف کتاب شمه‌های از حال‌وهوای گفت‌وگوها را هم منتقل کرده است. مثلاً مخاطب با نویسنده همراه می‌شود تا در یک شرکت خصوصی با یک مهندس ملاقات کند. پیرمردی شق‌ورق با سبیل‌های بلند که حتی اجازه ضبط صدا را نمی‌دهد، اما کلماتش نفوذی دارند که نویسنده را وادار می‌کند کلمه به کلمه را روی کاغذ بیاورد. این توصیفات باعث می‌شود مخاطب حس کند خودش در اتاق مصاحبه و گفت‌وگو نشسته است. ارادت حاج قاسم سلیمانی به کاظم هم فصلی شنیدنی از کتاب است. حاج قاسم بارها لب به سخن گشوده بود که در رضای احمد، رضای خدا را می‌جسته و او را الگوی خود می‌دانست.

کفش‌هایتان اینجاست؛ بپوشید برویم
نویسنده در کتاب، لقمه جویده شد تحویل مخاطب نمی‌دهد. او مخاطب را در برابر چشم‌ها، لرزش صداها و سکوت‌های معنادار راویان قرار داده و تمام جزئیات روایت آنها را توصیف می‌کند. مخاطب صرفاً مترجم کلمات نیست. قالب کتاب به گونه‌ای است که گویی نویسنده دست مخاطب را گرفته و می‌گوید: «کفش‌هایتان اینجاست؛ بپوشید برویم». او نمی‌خواهد مخاطب از دور به تماشای یک عکس یادگاری بنشینید، بلکه می‌خواهد با مخاطب در حوالی احمد قدم بزند.

«حوالی احمد» کتابی برای ستایشگری نیست؛ کتابی برای جست‌وجو است. مخاطب اگر می‌خواهد بداند چگونه یک آدم معمولی با تمام احتمالات احتمالی، به جایگاهی می‌رسد که یک ملّت به او تکیه کند، باید هجده روایت کتاب را بخواند. در این کتاب، مخاطب نه با یک احمد کاظمی، بلکه با هجده زاویه دید از او روبرو می‌شود. زاویه نگاه‌هایی که در کنار هم قرار است «حقیقت» احمد را در ذهن تکمیل ‌کنند.

نگاهی به کتاب «و این‌گونه است زینب»

Khamenei.ir — Sun, 04 Jan 2026 18:59:00 +0430

رهبر معظم انقلاب در دیدار فرمانده و پرسنل نیروی هوایی ارتش در تاریخ ۱۳۸۸/۱۱/۱۹ فرمودند: «زینب (سلام الله علیها)، هم در حرکت به سمت کربلا، همراه امام حسین؛ هم در حادثه‌ی روز عاشورا، آن سختیها و آن محنتها؛ هم در حادثه‌ی بعد از شهادت حسین‌بن‌علی (علیه‌السّلام)، بی‌سرپناهی این مجموعه‌ی به جا مانده‌ی کودک و زن، به عنوان یک ولىّ الهی آنچنان درخشید که نظیر او را نمیشود پیدا کرد؛ در طول تاریخ نمیشود نظیری برای این پیدا کرد.»
به همین مناسبت بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به معرفی کتاب «و این‌گونه است زینب» می‌پردازد.

پرداختن به شخصیت‌ حضرت زینب سلام‌الله‌علیها، نه یک انتخاب سلیقه‌ای است و نه تکرار مکرر یک موضوع تمام‌شده؛ بلکه یک ضرورت دائمیِ فرهنگی و معرفتی است. این ضرورت دقیقاً از همان‌جا آغاز می‌شود که به نظر می‌رسد «همه چیز گفته شده»، اما در واقع، آنچه گفته شده بیشتر تکرار روایت‌هاست، و کمی تلاش برای کشف ابعاد شخصیت.

در نگاه نخست، ممکن است چنین تصور شود که حضرت زینب سلام‌الله‌علیها یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های تاریخ اسلام است: خطبه‌ها نقل شده، مصائب گفته شده، شجاعتش ستوده شده و نامی که در آیین‌ها و مجالس بارها تکرار شده است. اما این شناخت، غالباً شناختی شعاری و مناسکی است، نه تحلیلی و زیسته. تکرار نام و روایت، لزوماً به فهم عمیق منجر نمی‌شود؛ گاهی حتی برعکس، عظمت شخصیت را در کلیشه‌ها پنهان می‌کند.

مسئله اصلی این است که حضرت زینب سلام‌الله‌علیها معمولاً در نقش «راوی مصیبت» یا «نماد صبر» معرفی شده، در حالی که این‌ها فقط بخشی از حقیقت‌اند. آنچه کمتر به آن پرداخته شده، پیچیدگی شخصیت ایشان در مقام کنشگر تاریخی است: زنی که در یکی از بحرانی‌ترین و خاص‌ترین لحظات تاریخ اسلام، مسئولیت روایت، مدیریت بحران، حفظ پیام و مواجهه مستقیم با قدرت سیاسی را بر عهده می‌گیرد. این نقش، نه صرفاً عاطفی است و نه صرفاً معنوی؛ بلکه ترکیبی است از عقلانیت، شجاعت، زمان‌شناسی و قدرت تحلیل موقعیت.

ضرورت پرداخت دوباره به چنین شخصیت‌هایی از این‌جا ناشی می‌شود که مسائل امروز، پرسش‌های تازه‌ای ایجاد می‌کنند. هر نسل، از تاریخ چیز دیگری می‌پرسد. نسل امروز، کمتر به دنبال شنیدن «چه شد» است و بیشتر می‌خواهد بداند «چگونه ایستادگی شد»، «چگونه تصمیم گرفته شد» و «چگونه می‌توان در شرایط مشابه، مسئولانه عمل کرد». پاسخ به این پرسش‌ها، در روایت‌های کلیشه‌ای و تکراری پیدا نمی‌شود؛ نیازمند بازخوانی و بازپرداخت است.

از سوی دیگر، عظمت شخصیت حضرت زینب سلام‌الله‌علیها دقیقاً در نقاطی نهفته است که کمتر برجسته شده‌اند: در سکوت‌های حساب‌شده، در انتخاب واژه‌ها، در نحوه مواجهه با دشمن، در حفظ کرامت انسانی در اوج مصیبت، و در تبدیل شکست ظاهری به پیروزی معنایی. این‌ها ابعادی هستند که با صرف نقل مصیبت یا خطبه، به‌طور کامل دیده نمی‌شوند و نیازمند روایت دقیق، چندلایه و متناسب با فهم امروزند.

همچنین نباید فراموش کرد که تصویر ارائه‌شده از حضرت زینب سلام‌الله‌علیها گاه ناخواسته تک‌بعدی و محدودکننده بوده است. تمرکز افراطی بر رنج، بدون نشان دادن قدرت تصمیم و کنش، شخصیتی می‌سازد که قابل تحسین هست اما قابل الگوگیری نیست. در حالی که پرداخت درست به این شخصیت‌ها باید به گونه‌ای باشد که مخاطب بتواند نسبت خود را با آن‌ها تعریف کند؛ نه این‌که صرفاً به احترام و فاصله بسنده کند.

بنابراین، ضرورت پرداخت دوباره و چندباره به شخصیت حضرت زینب سلام‌الله‌علیها از این واقعیت می‌آید که عظمت چنین شخصیت‌هایی، یک‌لایه نیست. تاریخ، آن‌ها را تمام نکرده و روایت‌های پیشین نیز همه حقیقت را نگفته‌اند. هر بازخوانی جدی، فرصتی است برای نزدیک‌تر شدن به عمق شخصیتی که هنوز هم می‌تواند برای فهم مسئولیت، ایستادگی، آگاهی و نقش انسان در لحظه‌های سرنوشت‌ساز، الهام‌بخش باشد.

به بیان روشن‌تر، زیاد گفته شدن، به معنای خوب فهمیده شدن نیست. اگر عظمت حضرت زینب سلام‌الله‌علیها به‌درستی نشان داده نشده، نه به دلیل کمبود روایت، بلکه به دلیل کمبود زاویه نگاه تازه، زبان مناسب و جسارت در خروج از کلیشه‌هاست. پرداختن دوباره به این شخصیت‌ها، تلاش برای جبران همین خلأ است؛ تلاشی که اگر درست انجام شود، تاریخ را به حال پیوند می‌زند و شخصیت‌ها را از قاب‌های تکراری بیرون می‌آورد و دوباره زنده می‌کند.

کتاب «و این‌گونه است زینب»؛ کتابی‌ست که نه قصد افزودن روایت تازه‌ای به تاریخ عاشورا را دارد و نه مدعی کشف اسناد ناشناخته است، بلکه مأموریت خود را در بازآفرینیِ قابل‌فهم، وفادار و اثرگذارِ یک متن کلاسیک تعریف می‌کند؛ مأموریتی که اگر درست انجام نشود، یا به تحریف می‌انجامد یا به ساده‌سازیِ مخرب. اهمیت این کتاب دقیقاً در آن‌جاست که توانسته از هر دو آفت فاصله بگیرد.

نقطه عزیمت این اثر، یک واقعیت تاریخی کمتر دیده‌شده است: بخش مهمی از آنچه امروز از جزئیات عاشورا در دست داریم، از دل منابعی بیرون آمده که الزاماً همسو با جبهه حق نبوده‌اند. گزارش‌ها، نقل وقایع، حتی ثبت دقیق حرکات، ضربات و گفت‌وگوها، گاه از سوی دشمنان ثبت شده؛ با نیت ثبت حادثه به سود قدرت وقت. اما همین ثبت واقع‌نگارانه، که در منطق خود چیزی شبیه گزارش‌نویسیِ خبری امروز است، در نهایت علیه همان قدرت عمل کرده و به سرمایه‌ای برای روایت حق تبدیل شده است. کتاب «و این‌گونه است زینب» بر شانه چنین داده‌های محدودی ایستاده و تلاش می‌کند از دل آن‌ها، تصویری روشن، زنده و قابل فهم از شخصیت حضرت زینب سلام‌الله‌علیها ارائه دهد.

مسئله اصلی اما این نیست که چه داده‌هایی وجود داشته، بلکه این است که این داده‌ها چگونه به مخاطب امروز منتقل می‌شوند. بخش بزرگی از منابع تاریخی سنتی، به‌ویژه در حوزه متون دینی و عاشورایی، به دلیل زبان کهن، ساختار پیچیده و ادبیات سنگین، عملاً از دسترس مخاطب عمومی خارج شده‌اند. این فاصله زبانی و سبکی، به‌تدریج فاصله‌ای معرفتی ایجاد کرده است؛ گویی تاریخ، فقط برای اهل تخصص نوشته شده و نسل جدید باید با واسطه و گزینش‌های ناقص با آن ارتباط بگیرد. کتاب «و این‌گونه است زینب» دقیقاً در پاسخ به همین خلأ شکل گرفته است.

این اثر، بازآفرینی کتاب «خصائص زینبیه» نوشته آیت‌الله سید نورالدین جزایری، از مجتهدان محقق قرن چهاردهم هجری است؛ کتابی که به‌درستی می‌توان آن را اثری عاشقانه، عمیق و سرشار از نکته‌سنجی دانست، اما در عین حال به‌دلیل زبان و ساختار متکلف، برای مخاطب امروز دشوار و گاه نامفهوم است. نویسنده بازآفرینی، به‌جای حذف یا خلاصه‌سازیِ شتاب‌زده، راه دشوارتری را انتخاب کرده است: تلخیص، بازآرایی و به‌روزرسانی زبان، بدون خیانت به متن و روح اثر.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این کتاب، انتخاب ساختار «چهل خصیصه» برای معرفی حضرت زینب سلام‌الله‌علیها است. این انتخاب، صرفاً یک عدد نمادین یا چینش سلیقه‌ای نیست، بلکه روشی است برای پرهیز از روایت خطی و کلیشه‌ای زندگی. در این‌جا، حضرت زینب نه صرفاً به‌عنوان خواهری داغ‌دیده یا خطیبی شجاع، بلکه به‌مثابه شخصیتی چندبعدی معرفی می‌شود؛ شخصیتی که عقلانیت، شجاعت، صبر، بصیرت، مدیریت بحران، عاطفه، عبادت و کنش اجتماعی در او به‌هم گره خورده‌اند. این خصائص، چنان گزینش شده‌اند که خواننده، با هر پیش‌زمینه‌ای، بتواند نقطه‌ای برای اتصال پیدا کند.

کتاب از این حیث، صرفاً روایت‌گر تاریخ نیست؛ بلکه الگوساز است. خواننده در مواجهه با متن، احساس نمی‌کند با شخصیتی دور، اسطوره‌ای و دست‌نیافتنی روبه‌روست، بلکه با زنی مواجه می‌شود که در متن سخت‌ترین شرایط تاریخی، تصمیم می‌گیرد، می‌ایستد، سخن می‌گوید و جریان می‌سازد. این «ملموس‌سازی» شخصیت، نتیجه همان بازآفرینی هوشمندانه‌ای است که نویسنده در پیش گرفته است.

نکته مهم دیگر، مستندسازی کتاب است. یکی از کاستی‌های اثر اصلی «خصائص زینبیه»، که حتی از سوی دوستداران آن نیز مطرح بوده، ضعف در ارجاع‌دهی دقیق به منابع است. بازآفرینی حاضر، با بهره‌گیری از ۸۵ منبع شیعه و سنی، این خلأ را جبران کرده و با استفاده از پاورقی‌های دقیق، امکان اطمینان و پیگیری را برای مخاطب جدی‌تر فراهم آورده است. این ویژگی، کتاب را از سطح یک اثر صرفاً ترویجی بالاتر می‌برد و آن را به منبعی قابل اتکا برای مخاطب علاقه‌مند تبدیل می‌کند، بی‌آن‌که متن اصلی را سنگین یا آکادمیک کند.

کتاب «و این‌گونه است زینب سلام‌الله‌علیها» بازنویسی و بازآفرینیِ جامع و وفادارانه‌ای از اثر کلاسیک مرحوم سید نعمت‌الله جزائری است؛ اثری که می‌کوشد شخصیت حضرت زینب سلام‌الله‌علیها را نه به‌صورت پراکنده و روایی، بلکه در قالبی منظم، اندیشه‌محور و چندلایه معرفی کند. ساختار کتاب بر پایه چهل خصیصه شکل گرفته است؛ خصایصی که هر یک، بُعدی از هویت انسانی، معنوی و تاریخی حضرت زینب سلام‌الله‌علیها را برجسته می‌سازد و در کنار هم، تصویری کامل و منسجم از این شخصیت ممتاز ارائه می‌دهد.

اثر اصلی مرحوم جزائری با سه مقدمه آغاز می‌شود که هرکدام نقشی کلیدی در جهت‌دهی به متن دارند و بازنویسی حاضر نیز این منطق را حفظ کرده است. در مقدمه نخست، نویسنده ضرورت پرداختن به شخصیت حضرت زینب سلام‌الله‌علیها را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد که چرا این چهره، صرفاً یک شخصیت تاریخی یا عاطفی نیست، بلکه الگویی ماندگار برای فهم مسئولیت، ایمان و کنش در شرایط بحرانی به شمار می‌آید. مقدمه دوم وارد بحث بنیادین «انسان کامل» می‌شود و حضرت زینب سلام‌الله‌علیها را در کنار زنانی چون آسیه، خدیجه، فاطمه و مریم، در زمره زنان کامل تاریخ معرفی می‌کند؛ زنانی که کمال انسانی را نه در انزوا، بلکه در متن زندگی و مواجهه با آزمون‌های بزرگ معنا کرده‌اند. مقدمه سوم نیز به یکی از شبهات تاریخی پاسخ می‌دهد و جایگاه نوادگان دختری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را به‌عنوان امتداد حقیقی نسل ایشان تبیین می‌کند؛ بحثی که برای فهم جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام در تاریخ اسلام اهمیت ویژه‌ای دارد.

پس از این مقدمات، کتاب وارد بخش خصایص می‌شود. در دو خصیصه نخست، به ویژگی‌های دوران تولد و فضای خانوادگی حضرت زینب سلام‌الله‌علیها پرداخته می‌شود؛ فضایی که شکل‌گیری شخصیت ایشان را در پیوند با نبوت، امامت و تربیت فاطمی نشان می‌دهد. سپس، هجده لقب از القاب حضرت زینب سلام‌الله‌علیها بررسی می‌شود؛ القابی که هرکدام حامل معنایی دقیق و عمیق‌اند و تنها نام‌هایی تشریفاتی نیستند. عناوینی چون صدیقه صغری، عصمت‌صغری، ولیة‌الله، راضیه، مرضیه، نایب‌الام، شریک‌الامام، عالمه غیر معلمه و محبوبه مصطفی، به‌گونه‌ای تحلیل می‌شوند که جایگاه علمی، معنوی و ولایی حضرت زینب سلام‌الله‌علیها را روشن می‌کنند و نشان می‌دهند این القاب چگونه در رفتار و کنش تاریخی ایشان تجلی یافته‌اند.

در ادامه، کتاب به زندگی حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در ابعاد شخصی و اجتماعی می‌پردازد؛ از جمله به پیوند ایشان با همسرشان و نسبت این زندگی خانوادگی با مسئولیت‌های بزرگ‌تر تاریخی. پس از آن، مقامات معنوی حضرت زینب سلام‌الله‌علیها به‌تفصیل بررسی می‌شود؛ مقاماتی که از جهاد با نفس و یقین و معرفت آغاز می‌شود و به محبت عمیق نسبت به امام معصوم، صبر در برابر بلا، مواسات با امام حسین علیه‌السلام، غیرت دینی، و در نهایت مقام رضا و تسلیم می‌رسد. این بخش از کتاب، نشان می‌دهد که عظمت حضرت زینب سلام‌الله‌علیها صرفاً محصول یک واقعه نیست، بلکه نتیجه سیر ممتد تربیتی و معنوی است.

در دو خصیصه پایانی، تمرکز کتاب بر نقش تاریخی حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در احیای عاشورا و پیام‌رسانی کربلا قرار می‌گیرد؛ نقشی که بدون آن، حادثه عاشورا در همان جغرافیای محدود دفن می‌شد. در این بخش، حضرت زینب سلام‌الله‌علیها به‌عنوان کنشگری آگاه و زمان‌شناس معرفی می‌شود که توانست شکست ظاهری را به پیروزی معنایی تبدیل کند و پیام نهضت را به تاریخ بسپارد. در پایان نیز شباهت‌های ایشان با پیامبران و دیگر معصومان علیهم‌السلام بررسی می‌شود تا جایگاه استثنایی این بانو در منظومه هدایت الهی روشن‌تر شود.

بازآفرینی کتاب «خصائص زینبیه» در قالب «و این‌گونه است زینب سلام‌الله‌علیها»، مخاطب را از حصر زبان کهن خارج کرده و با زبانی روان و امروزی، در دسترس نسل جدید قرار داده و در پی بازکردن راه فهم است؛ تا پیام حضرت زینب سلام‌الله‌علیها بتواند همچنان زنده بماند و با مخاطب امروز ارتباطی واقعی و مؤثر برقرار کند.

از منظر کارکرد، کتاب «و این‌گونه است زینب» را می‌توان منبر دانست؛ نه به معنای خطابه‌ای صرف، بلکه به این معنا که متن، هم حامل معناست، هم عاطفه، و هم دعوت به تأمل. تاریخ، روضه، تحلیل اخلاقی و نمایش رشادت، در هم تنیده شده‌اند، بدون آن‌که یکی دیگری را خفه کند. این توازن، از نقاط قوت جدی کتاب است.

نکته قابل توجه دیگر، قابلیت استفاده برای طیف‌های مختلف مخاطب است. زبان روان و بازنویسی‌شده، امکان مطالعه کتاب را برای نوجوانان و جوانان فراهم کرده و در عین حال، عمق مفهومی اثر، آن را برای مخاطب بزرگسال و اهل مطالعه نیز قابل تأمل نگه داشته است. حتی می‌توان گفت که کتاب، ظرفیت آن را دارد که در محیط‌های آموزشی، فرهنگی و خانوادگی، به‌عنوان متن پایه برای گفت‌وگو و بحث مورد استفاده قرار گیرد.

«تب ناتمام»؛ نگاهی خاطره‌محور به زندگی مادر یک جانباز قطع نخاعی

Khamenei.ir — Sat, 15 Nov 2025 16:44:00 +0430

«تب ناتمام» یکی از کتابهایی است که تقریظ رهبر انقلاب بر آن ۲۸ آبان‌ماه در رویداد ملّی قهرمان و بیست و یکمین پاسداشت ادبیات جهاد و مقاومت منتشر می‌شود. این کتاب با نگاهی خاطره‌محور، زندگی شهلا منزوی، مادر شهید حسین دخانچی، را بیان می‌کند. در این روایت، سختی‌های مراقبت از فرزند جانباز قطع نخاع گردنی و صبر مادرانه به تصویر کشیده شده است. مادری که هر روز خود به شهادتی تازه می‌رسد. اما همچنان قامتش خم نمی‌شود و چراغ امیدش خاموش نمی‌گردد. به همین مناسبت بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به معرفی این کتاب می‌پردازد.

«تب ناتمام» یکی از آن کتاب‌هایی است که روایت منحصر به فردی دارد. در تمام این سال‌ها بیشتر روایت مادران شهدا و ایثارگران را خوانده‌ایم. روایت‌هایی که هر کدام شیرینی خاص خودشان را دارند و پنجره جدیدی به درک و شناخت این عزیزان باز می‌کنند و معارف عمیقی را بر قلب و روح‌مان می‌نشانند. «تب ناتمام» اما به دنبال باز کردن درها و پنجره‌های تازه نیست، این کتاب دنیای تازه‌ای می‌سازد. دنیایی از رنج‌های گفته نشده، صبرهای روایت نشده و زیبایی‌های دیده نشده و یا کمتر دیده و شنیده شده.

کتاب با بررسی خاطره محور شرایط پیش از انقلاب و تب و تاب روزهای منتهی به آن آغاز می‌شود، روزهای دفاعی که با صبر و مجاهدت مردم مقدّس شد را روایت می‌کند و رفته رفته مخاطبش را با دنیای جدیدی آشنا می‌کند که هرکسی نه امکان درک آن را دارد و نه پذیرشش را.

«لقمه توی دستم مانده بود و نفسم بالا نمی‌آمد. نمازخانه ساکت بود. هر سه منتظر. چشم به دهان علی دوخته بودیم و پلک نمی‌زدیم تا این که صدای بغض‌دارش نمازخانه را پر کرد. «مامان! حسین... دکترها می‌گن... می‌گن... قطع نخاع... قطع نخاع از گردن شده.»»

دنیایی که در آن یک مادر با تمام درد و رنجی که می‌کشد شکرگزار است و صبور و اجازه نمی‌دهد گرد اندوه و انفعال بر سر و روی روزها و زندگی‌اش بنشیند.

کتاب به صورت اول شخص نوشته شده و نویسنده کتاب، زهرا حسینی مهرآبادی، با مهارت و ظرافت هرچه تمام لایه‌های متفاوت دنیای مادر شهید حسین دخانچی را برایمان تصویر می‌کند. دنیای مادری که پیش از مادر شهید شدن سال‌ها خود هر روز و هر ساعت به شهادت می‌رسد، اما نه پا پس می‌کشد و نه خودش و زندگی‌اش را می‌بازد.

خانم شهلا منزوی، مادر شهید دخانچی، مادر جانباز قطع نخاع گردنی است که شرایط خاصی دارد. مراقبت از یک جوان برومند قطع نخاع گردنی فراز و فرودهای عجیب و غریبی برای یک مادر دارد که کمتر به آن پرداخته شده است. در طول سال‌های گذشته بیشتر تمرکز روایت‌ها بر مادران گران‌قدر شهدا بوده و کمتر پیش آمده تا خواننده بتواند در دنیای مادری شریک شود که دل تب‌دار دیدن فرزندش را هم ندارد اما به طور مرتب با مردن و زنده شدن‌های فرزندش دست و پنجه نرم می‌کند.

«حسین دیگر نه نفس داشت، نه صدا، نه اشتهایی برای خوردن و نه حالی برای صحبت کردن. همه همین‌طور دور تختش می‌ایستادیم، پشت هم بغض فرو می‌دادیم و آب شدنش را نگاه می‌کردیم. گاهی که از شدت درد سرش را از این طرف بالش به آن طرف می‌کشید و دندان‌ها را روی هم قفل می‌کرد تا صدای ناله‌اش بلند نشود، طاقتم طاق می‌شد. از اتاق بیرون می‌آمدم و یک گوشه‌ی سالن می‌نشستم روی زمین. حس می‌کردم بیمارستان را با تمام طبقاتش گذاشته‌اند روی سینه‌ام. هرچه می‌کردم، نفسم بالا نمی‌آمد.»

«تب ناتمام» با وجود غور در خاطرات خانم شهلا منزوی از زندگی شهید حسین دخانچی هم غافل نبوده و مخاطب خود را به‌قدر کفایت با صبر و ایمان این جانباز بزرگوار هم آشنا می‌کند. تا جایی که خواننده بارها و بارها در طول خواندن کتاب مکث می‌کند تا از خودش بپرسد چقدر با حسین دخانچی‌ها و عشق و یقین‌شان فاصله دارد و این فاصله چطور پر می‌شود؟

«گفتم که چقدر نذر و نیاز کرده‌اند، چقدر دعا خوانده‌اند و ختم گرفته‌اند برای شفا گرفتنش. حرف‌هایم که تمام شد، اشاره کرد سرم را جلو ببرم. ته مانده صدایش به زحمت تا گوش‌هایم رسید. «مامان! بهشون بگو برای شفای من دعا نکنن. چرا می‌خوان خوب بشم؟ من به این وضعیتی که دارم راضی‌ام. به دست‌ها و پاهایی که دادم، به این سختی‌ها و درها، به همش راضی‌ام...» ریه‌های عفونت کرده دیگر مجال ندادند. سرفه‌ها پشت سر هم آمدند و رنگ صورتش را بردند. چند قاشق آب ته حلقش چکاندم. سرفه‌ها که خوابید و چند باری که نفس گرفت، باز اشاره کرد جلو بروم. این بار گوشم را به دهانش چسباندم. «هرکسی متاعی داشته باشه می‌گرده بهترین خریدار رو براش پیدا کنه. ما جانبازها متاعمون رو به خدا فروختیم. خدایی که از همه خریدارها بالاتره. من هیچ وقت این معامله رو به هم نمی زنم...»»

و در میان تمام این سختی‌ها ناگهان خدا اشاره می‌کند و صدای پای عشق خانه را پر می‌کند. عشق پاک دختر جوانی که برای حسین همدم و برای مادرش دختری می‌شود که هیچ وقت نداشت.

«روزی که از جلوی در کنار رفتم تا آقای مستوری و دختر لاغر و قد بلند همراهش داخل بیایند، فکرش را هم نمی‌کردم پشت این آمدن ساده و بی‌اطلاع، آن همه ماجرا خوابیده باشد. طولانی و دنباله‌دار؛ آن قدر که بیش از دو سال کش بیاید و آن طور تمام شود. یک اتفاق به زعم آن موقع من، احساسی افتاده بود. یک دختر ۲۱ ساله رفته بود بنیاد و از قصدش برای ازدواج با یک جانباز نخاع گردنی گفته بود. آن‌ها هم بعد از کلی دست دست کردن و نمی‌شود و نداریم، حسین را معرفی کرده و دختر را همراه مشاور بنیاد فرستاده بودند.»

خواندن کتاب «تب ناتمام» فرصتی است برای ورق زدن برگ دیگری از دفتر حماسه، ایمان و ایثار سال‌های دفاع مقدس که گنج دوران ما و سرآغاز تمام شکوه و حرکت‌هایی است که این روزها در منطقه و حتی جهان مشاهده می‌کنیم. تجربه‌ای که تا همیشه ذهن مخاطبش را درگیر می‌کند و به خواننده‌ کمک می‌کند تا بعد از آن دنیا را با چشم دیگری ببیند. با چشمی که تنها رو به سمت هدف دارد، تمام سختی‌ها و مشکلات را کوچک می‌بیند و نظر امید به آسمانی دوخته که همیشه ابری نمی‌ماند.

«تب ناتمام»، «خانوم ماه»، «همسفر آتش و برف»

Khamenei.ir — Fri, 07 Nov 2025 12:28:00 +0430

مروری بر کتاب «همسفر آتش و برف»

Khamenei.ir — Fri, 26 Sep 2025 20:20:00 +0430

«همسفر آتش و برف» داستان زندگی سردار شهید حاج سعید قهاری و همسرش فرحناز را روایت می‌کند و مأموریت‌های جنگی آنها در غرب کشور و حلبچه را نشان می‌دهد. نقش زنان در نگهداری خانواده و مدیریت شرایط دشوار جنگ برجسته شده است. این اثر، هم رمان مستند است و هم سندی از تاریخ شفاهی دفاع مقدس. کتاب نمونه‌ای کامل از زندگی خانوادگی و فداکاری زنان در پشت جبهه است.
تقریظ حضرت آیت‌الله خامنه‌ای بر این کتاب در آبان‌ماه ۱۴۰۴ و در ایام شهادت حضرت فاطمةالزهرا سلام‌‌الله‌علیها و هفته کتاب، توسط مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی منتشر خواهد شد. به همین مناسبت بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR در ادامه به معرفی این اثر میپردازد.

می‌گوید: «اگه بهت بگم بیا لب مرز، بیا این زن‌های آواره را بازرسی بدنی کن، از دستم دلخور می‌شی؟»

اینجا مریوان است ۱۴ فروردین سال ۷۰، چند روزی بعد از به دنیا آمدن فاطمه و عید دیدنی‌های آشنایان و تنهایی دوباره تو.

سعید فرمانده سپاه است و مشغول خط مرزی مریوان.

می‌گویی: «دلت میاد این بچه شیرخوره رو ول کنم، پاشم بیام اونجا؟»

می‌گوید: «من به فاطمه نگفتم بیاد، به تو گفتم بیا. اگه تو دلت به اومدن رضا بده خودت هم بلدی یه فکری برای فاطمه بکنی.»

شادی و هراس به دلت چنگ می‌زند و نمی‌دانی چه بگویی این اولین بار است که سعید از تو خواسته با او به مأموریت جنگی بروی. اولین بار است که همراه سعید از خانه و بچه‌ها و حریم این شهر دور می‌شوی. اولین بار است که پابه‌پای سعید جایی می‌روی که با او بودنش تمام سختی‌ها و تلخی‌هارا برای تو شیرین خواهد کرد.»

کتاب «همسفر آتش و برف» روایت فرحناز رسولی همسر سردار شهید حاج سعید قهاری سعید به قلم فرهاد خضری است که توسط انتشارات روایت فتح به چاپ رسیده است. داستان مستند پیشنهاد اصلی نویسنده است برای عنوان کلی تمام آثاری که نگارنده‌اش باید داستان نویس حرفه‌ای باشد؛ با توجه به حجم کم و زیاد روایت‌ها و تعدد راویان مختلفش شاید رمان مستند عنوان جامع‌تری است برای اثری که از وحدت راوی و وحدت روایت و از حجم متناسبی نسبت به دیگر آثار بهره‌مند است.

جنگ همیشه چهره‌ای سنگی، منطقی و مردانه از خودش نشان می‌دهد و حالا در این کتاب ما با «غزل-داستان» ایرانی، زنی جان‌سخت را می‌بینیم که با حس‌های ناب و ملموسش توانسته دل‌ربایی این روایت عاشقانه را صدچندان کند.

فرهاد خضری در کتاب «همسفر آتش و برف» قالبی جذاب و درست را برای روایت سردار شهید «قهاری سعید» با همسرش را انتخاب کرده‌است. شهیدی که سالیان سال ارتفاعات غرب کشور تا کویر تفتیده قلب کشور را برای رسیدن به آمال دیرینه‌اش زیر پا گذاشته بود و سرانجام در مصاف با ضدانقلاب، شهد شیرین لقای حق را سر کشید و به یاران سرافرازش پیوست. زندگی این زوج چنان عاشقانه و دلداده رقم خورده است که بی‌اغراق می‌توان آن را به عنوان الگوی درخشان نسل جوان با تمام شوریدگی‌ها و دلدادگی‌ها قلمداد کرد.

در زندگی نه‌چندان طولانی این زوج، شاهد گره‌خوردن جلوه‌‌‌های زیبای عشق زمینی به عشقی آسمانی هستیم. جایی که بانویی مسئول و عاشق پابه‌پای سعید قله‌های سخت صبر و استقامت و پایداری را چون تکیه‌گاهی استوار طی کرد.

آنچه در این کتاب برجسته است سیر مصاحبه و تحقیق صحیح و اصولی است که توسط «فرزانه‌ مردی» محقق شده است.

از جلوه‌های برجسته این کتاب شروع هر فصل است که خود حکم داستانی کوتاه و کامل دارد و این زاویه نوشتن، خوانش کتاب را لذت‌بخش‌تر می‌کند.

در این کتاب می‌خوانیم: «اینجا حلبچه است. اسفند سال ۱۳۶۶. سعید همه‌چیز را از پشت شیشه مات ماسکی می‌بیند که به صورتش زده. آن دورها، آن ابر شیمیایی آمده پایین، پخش شده، مه شده، رسیده به آن روبه‌رو، به جایی که زن و مرد و پیر و جوان، هراسان و با سرفه و فریاد زنان، می‌دوند و از مه می‌آیند بیرون تا برسند به برکه آبی که شاید شنیده‌اند شیمیایی به آن کارگر نیست. خیلی‌ها نرسیده به آب می‌افتند و خیلی‌ها با سر می‌اقتند توی آب. تا نگاه سعید از طرفی به طرف دیگر بچرخد، تا به خودش لعنت بفرستد که« چرا انقدر دستم بسته است» تا با نگاه از دوستان مات‌مانده و ماتم‌زده دیگرش راه چاره بخواهد، پاهایش را می‌بیند که ناچار است از روی جنازه‌ها رد شود و ... دست‌هایش را می‌بیند که توی دست‌های رعشه‌زده یک مرد کرد اسیر است و آن برکه روبه‌رو را می‌بیند که حالا دیگر انباشته از جنازه‌های شناوری است که باد هم کرده‌اند و آن دشت، بله، آن دشت روبه‌رو را می‌بیند که در اوج سبزی و زیبایی و نورافشانی آسمان بهاری قدم به قدمش جنازه افتاده و زندگان فراری از همه‌جا و همه‌طرف، هنوز می‌آیند، هنوز می‌آیند، هنوز می‌آیند. آسمان آبی لبریز از پرندگان بهاری است. شور عاشقانه در پروازشان جاری است. سعید از آنها دل می‌کند و دخترکی زیبا را می‌بیند که در اوج گرسنگی سرش را گذاشته روی سینه مادر بی جانش و از او شیر می‌خواهد...»

کتاب «همسفر آتش و برف» در ۳۵۲ صفحه در قطعی مناسب و طراحی جلدی هماهنگ با مضمون کتاب، توسط انتشارات روایت فتح منتشر شده است.

قطعاً با خواندن این کتاب چند روزی از زندگی معمولی و عادی خود فاصله خواهید گرفت و در ذهنتان به زندگی مردی فکر خواهید کرد که همه زندگی‌اش ایران بود...

نگاهی به کتاب «خانومْ ماه»

Khamenei.ir — Fri, 26 Sep 2025 18:36:00 +0430

«خانومْ ماه» داستانی از زندگی خانمْ‌ناز علی‌نژاد همسر شهید شیرعلی سلطانی اهل شیراز است. این داستان در سه فصل جداگانه روایت می‌شود و از زندگی و انتخاب‌های خانمْ‌ناز می‌گوید. ساجده تقی زاده نگارش این کتاب را بر عهده داشته و به‌نشر ناشر آن است.
این رمان زندگی زنی را روایت می‌کند که از کودکی با سختی‌ها و مصائب دوران انقلاب و جنگ هشت ساله آشنا شد و خانواده‌اش، نمونه‌ای از ایثارگری و شجاعت بودند. نویسنده با دقت و ظرافت، روابط خانوادگی، خاطرات جنگ و داستان‌های محله شیراز را به تصویر می‌کشد. کتاب به مخاطب نشان می‌دهد که چگونه ایمان و مقاومت فردی می‌تواند زندگی یک خانواده را در برابر سختی‌ها محکم نگه دارد. روایت، با پرداخت به جزئیات فرهنگی و تاریخی، تجربه‌ای ملموس از آن دوران ارائه می‌دهد.
تقریظ حضرت آیت‌الله خامنه‌ای بر این کتاب در آبان‌ماه ۱۴۰۴ و در ایام شهادت حضرت فاطمةالزهرا سلام‌‌الله‌علیها و هفته کتاب، توسط مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی منتشر خواهد شد. به همین مناسبت بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR در ادامه به معرفی این اثر میپردازد.

هربار که با هر روایت و قصه و تصویری برمی‌گردم به زندگی مردان غیرتمندی که با دستِ خالی و بدون تجربه و آزمون قبلی، دهه ۶۰ سده‌ی گذشته را یک‌نفس و یکدل، به درخشان‌ترین و سرفزارانه‌ترین و با افتخارترین شکل ممکنش برای آیندگان و تاریخ ساختند، بی برو برگرد یاد امام‌شان می‌افتم. پیرمرد روشن ضمیری که وقتی عصا برداشت به شکافتنِ نیلِ ناامیدی و یأس و ترس، ریشش سفید بود و وقتی از او پرسیدند که برای قیامی که شروع کرده‌ای، کو سربازت؟ بلادرنگ گفت که «سربازان من در گهواره‌اند» و راست گفت و تاریخ سر صبر ایستاد به تماشای یکان یکان آن دختران و پسرانِ در گهواره که بزرگ شدن‌شان را ببیند و انگشت به دهن بماند از «تماشای ساحت مردانگی اولاد بنی آدم؛ وقتی جنگی ناخواسته آغاز شد... .(۱)»

جالب است که زندگی آن بخش از مردم ایران که جوانی و نوجوانی‌شان گره خورد به روزهای انقلاب اسلامی، فارغ از این‌که اهل خراسان باشند یا آذربایجان و سمنان و مازندران و شیراز، انگار که از روی هم و به یک شیوه نقاشی شده باشد، بی‌آنکه هم را دیده باشند و خبر و تجربه زندگی به هم منتقل کرده باشند و این نیست مگر معجزه‌ی اکسیر امام روح‌الله که به هر گِل و مسی در هر کجای ایرانِ بزرگ که خورد، طلا و مطلایش کرد. رازی «کز هر زبان که می‌شنوم نامکرّر است(۲)»

برای من که فرزند پدر و مادری زیسته در آن حوالی تاریخم، شنیدن و مرور روزهای سرد قبل از انقلاب و گرمای بعد از بهمن ۵۷ و غلیانش در روزهای جنگ هشت ساله، با تمام ماجراها و حاشیه‌هایش، هر قدر هم که بشنوم‌شان، تکراری نمی‌شود و هر روایت و هر قصه از هر مرد و زنِ پیوسته به رود خروشان مقلدان خمینی، جذاب و بدیع و نو است.

«خانومْ ماه» را که ساجده تقی‌زاده از روی زندگی زنی نوشته که خدا او را بارها و بارها در کوره‌ی امتحان گذاشته و هر بار روسفید بیرونش آورده، رمانی است از انتشارات «به نشر» و مناسب همه که بخوانندش و با پلی از کلمات برگردند به روزهایی که خیلی سال ازشان نگذشته اما الان که نگاهشان کنی فکر می‌کنی بین تو و آن روزها و آن رسومات، هزار فرسنگ فاصله است.

قصه در دل یکی از محلات حاشیه‌ای شیراز آغاز و تمام می‌شود و لابلای سطور به هم پیوسته، با لهجه زیبای شیرازی‌ها، به تماشای رسم و رسوم زیبای اهالی آن خطه از دامن زاگرس می‌نشینیم و زندگی برای «خانومْ ناز» و روایتش برای ما، چنان ساده و بی‌پیرایه است که بتوانی راحت و بی‌تکلف، مهربانی دخترکی نوجوان را که خیلی زود مادر شده را بفهمی و بنوشی. سرو نازی که تندباد فقدانِ عزیزان، هی در کودکی و نوجوانی و جوانی و بعدش به تنش وزیده و هی «حکمت خدا را که قصدش از لرزاندن شاخه‌های زندگی «خانوم ناز» محکم‌تر کردن ریشه‌های اوست»(۳) را میهمان قاب چشمان ما کرده است.

نه جلد کتاب و نه بخش‌های اولش لو نمی‌دهند که تو قرارست زندگی زنی را تماشا کنی که خواهر و همسر و زن‌برادر شهید است و در خانواده‌ی پرجمعیت و پر از تولدی که دارد، همه رقم ایثارگر را می‌توانی ببینی؛ از مادر و پدر و همسر و فرزند شهید بگیر تا جانباز و مفقودالاثر و رزمنده. این‌که گفتم از نقاط قوت کتاب‌سازی است که باعث جذابیت افزون‌تر می‌شود.

کتاب توانسته به زبانی که هرکسی توان تحلیلش را داشته باشد، تهدیداتی که یک خانواده‌ی انقلابی در قبل و حین و بعد انقلاب و حین و بعد جنگ تحمیلی اول با آن‌ها مواجه است را به تصویر بکشد و مخاطب را با ساواک و منافقین و براندازان آشنا کند. گرچه به فهم ناقص من، می‌شد که این موضوعات را با پرداخت بیشتر و جزئی‌تری روایت کرد و کمی از فضای شعارزدگیش کاست.

بالاتر هم گفتم که خط زندگی زنان و مردانی که جوانی‌شان خورد به انقلاب امام، یک سمت و سو دارد و جالب است این انطباق شگرف که بدون هماهنگی و الگوگیری از همدیگر، در وصیت شهدا هم تکرار شده است و قهرمان شهید قصه‌مان «حاج شیرعلی سلطانی» در شیراز، دقیقاً همان وصیت و حسرتی را داشته که پدر شهید من در کیلومترها دورتر از او در آذریجان و هر دو، حسرت زیارت سیدالشهدا را به برزخ بردند و هر دو وصیت کردند که بعد از باز شدن راه کربلا، آن‌ها که مانده‌اند و دست‌شان به آن آستانه می‌رسد، عکسی از اینان ببرند در حرم امام شهیدان طواف دهند به اطفای آن حسرت. وصیتی که خیلی بار در لابلای خط و خبرهای مانده از شهدای جنگ تحمیلی اول، به کرّات شنیده‌ایم.

یا آن نشانه‌هایی که هر شهیدی از شهدای ما دارد که خبر می‌دهد حواسش به خانواده و رفت و آمدشان هست و نگران و پی‌گیرِ حال و سلامتی‌شان و هر بزنگاهی که لازم باشد، خواهد آمد و نخواهد گذاشت وقتی پسرش تصادف می‌کند، سرش زمین بخورد... .

گران و در دسترس نبودن ابزارآلات عکاسی و حسرتِ متعاقبش، در این قصه هم تکرار شده است. مردمِ آن سال‌ها خیلی دسترسی به دوربین عکاسی نداشتند و تکثیر نسخه‌های همان تصاویر محدود هم خیلی ممکن نبود. این را بگذارید کنار آن صحنه که در عزاداری ظهر عاشورا، وقتی «خانومْ ماه» قاب عکسی از قهرمان زندگیش در دست مردم یکی از محلات اطراف می‌بیند که لنگه‌اش را در آلبوم خانوادگی و بین عکس‌های معدودی که از شیرعلی دارد، ندارد و هر تلاشی برای دست‌یابی به نسخه‌ای از آن عکس می‌کند و چیزی که آخر سر دستش را می‌گیرد، تکرارِ حسرت است و نداشتن.

من جای نویسنده کتاب بودم، پرداخت بیشتری به «آقا» که مقتدا و مراد شیرعلی بود می‌کردم. کجا بهتر از روایتِ زندگیِ مرد و زنی انقلابی و شیرازی، برای پرداختن به نام بلندی مانند «آقا سیدعبدالحسین دستغیب» امام جمعه شهید شیراز که پدر معنوی و شمعِ آن جمعِ خالصانه محسوب می‌شدند. و هم این‌که می‌پرداختم به مسئولیتی که مداح و روحانی و پاسدار شهید حاج شیرعلی سلطانی در تیپ فجر استان فارس داشت و تاریخ اتفاقات جنگ را دقیق‌تر می‌آوردم و دستی از سرِ پرداخت مجدد به سر و روی چهل پنجاه صفحه نخست کتاب می‌کشیدم و اندک حفره‌های موجود را با یک‌دست کردن متن، پر می‌کردم تا مخاطب کتاب، تصویر شفاف‌تری از شیرعلی و شیرزنش داشته باشد.

و ممنونم از نویسنده که ما را با بغض‌های خواهرانه‌ی «خانومْ ماه» برای شهید صفدر و اشک‌های مادرانه برای شهید صادق و مویه‌های عاشقانه برای شهید حاج شیرعلی، همراه کرد و ما را پا به پا با ماه‌پاره‌ای پرمهر، از روزهای کودکیش سِیر داد تا نوجوانی و عروسی و به دنیا آمدن بچه‌هایش و لب گزه‌های دل‌تنگی از نبودن ِشیرعلی و دست آخر شهادتش تا برسیم به روزی که جنگ تمام شد و اسرا برگشتند و راه کربلا باز شد و صدام سرنگون و ساختن ویرانه‌هایی که از جنگ مانده بود وجهه همت شد، اما کسی حواسش به دل آدم‌هایی که با این جنگ ویران شده بودند نبود!

کتاب خوش‌خوان «خانومْ ماه» روایت جذابی است از زندگی یک زن که در خانواده‌ای پر شهید، همسرش را که یک‌بار تا سردخانه معراج شهدا رفته و زنده برگشته بود، دوباره و چند باره راهی جبهه کرد و دست آخر، بدن بی‌سر او را در قبری که از قبل آماده بود گذاشت و حواسش به وصیت و امانت‌های «سردار بی‌سر فتح‌المبین» بود و هست... . که الهی به سلامت باشد. آمین.

(۱ فتح خون. شهید سیدمرتضی آوینی

(۲ حافظ

(۳ حکمت وزیدن تندباد، رقصاندن شاخه‌ها نیست، بلکه امتحان ریشه‌هاست. (حکمتی از امیرالمومنین علی علیه‌السلام)

مروری تحلیلی بر کتاب «ستاره‌ای که ماه شد»

Khamenei.ir — Fri, 26 Sep 2025 17:42:00 +0430

تاریخ وقتی در قاب داستان قرار می‌گیرد، با احساس و همدلی همراه می‌شود. کتاب «ستاره‌ای که ماه شد» چنین روایتی از زندگی شهید سیدحسن نصرالله ارائه می‌دهد. این اثر، مبارزات و ایمان او را به تصویر کشیده است. هر فصل کتاب با آیاتی از قرآن آغاز می‌شود و لحن معنوی روایت را پررنگ‌تر می‌سازد. نویسنده تلاش کرده ابعاد انسانی، اجتماعی و سیاسی این رهبر مقاومت را نشان دهد.
به مناسبت اولین سالگرد شهادت مجاهد کبیر سیدحسن نصرالله بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به معرفی این کتاب می‌پردازد.

وقتی از بازنمایی شخصیت‌های تاریخی سخن می‌گوییم، یکی از چالش‌ها این است که تاریخ معمولاً خشک، گزارشی و پر از داده‌های خام است. درحالی‌که فرم داستانی می‌تواند همان داده‌ها را جان ببخشد و خواننده را به تجربه‌ای عاطفی و عمیق‌تر از شخصیت نزدیک کند. می‌توان این برتری را از چند زاویه شرح داد:

جان‌بخشی به داده‌های تاریخی
تاریخ اغلب با تاریخ‌نگاریِ رسمی و گزارش‌گونه ثبت می‌شود: تاریخ تولد، وقایع مهم، تصمیم‌ها، پیروزی‌ها و شکست‌ها. اما فرم داستانی می‌تواند این داده‌های خام را به صحنه‌های زنده و ملموس تبدیل کند. خواننده به جای خواندن جمله‌ای مثل «او در فلان سال تبعید شد»، خود را در فضای تبعید، با حس تنهایی و فشار روانی شخصیت، همراه می‌بیند.

ایجاد همدلی و پیوند عاطفی
داستان اجازه می‌دهد مخاطب نه‌فقط بفهمد شخصیت چه کرده، بلکه حس کند او چه کشیده است. این تجربه‌ زیسته، همدلی و نزدیکی عاطفی ایجاد می‌کند و باعث می‌شود شخصیت تاریخی از یک نام خشک در کتاب‌ها به یک انسان با احساسات، ترس‌ها، امیدها و انتخاب‌های دشوار تبدیل شود.

بازنمایی چندبُعدی شخصیت
در روایت‌های تاریخی رسمی، معمولاً چهره‌ها یا قهرمان‌اند یا ضدقهرمان. اما فرم داستانی امکان می‌دهد که تناقض‌ها، ضعف‌ها، تردیدها و حتی شکست‌های کوچک هم بازنمایی شوند. این چندبُعدی بودن، شخصیت تاریخی را واقعی‌تر و انسانی‌تر جلوه می‌دهد.

افزایش ماندگاری و اثرگذاری
آنچه در قالب یک گزارش تاریخی خوانده می‌شود، ممکن است زود فراموش شود. اما وقتی همان واقعه در قالب داستان بازنمایی گردد، با جزئیات، صحنه‌پردازی و دیالوگ، در ذهن خواننده حک می‌شود. داستان به حافظه و تخیل نفوذ می‌کند و اثر آن ماندگارتر است.

نزدیک کردن گذشته به امروز
فرم داستانی، فاصله‌ خشک تاریخی را می‌شکند. مخاطب امروز می‌تواند با شخصیت دیروز احساس نزدیکی کند؛ چرا که داستان او را در موقعیت‌های انسانیِ آشنا (ترس، امید، آرزو، دلهره، ایستادگی) قرار می‌دهد. در این حالت، شخصیت تاریخی نه‌فقط یک فرد دوردست، بلکه الگویی زنده و الهام‌بخش می‌شود.

برتری فرم داستانی در بازنمایی شخصیت‌های تاریخی در این است که به جای ارائه‌ «نام‌ها و تاریخ‌ها»، زندگی و تجربه‌ها را عرضه می‌کند. خواننده نه‌فقط می‌خواند که شخصیت چه کرده است، بلکه با او زندگی می‌کند، می‌ترسد، امیدوار می‌شود و تصمیم می‌گیرد. به همین دلیل، داستان می‌تواند پلی باشد میان تاریخ و انسان معاصر؛ پلی که باعث می‌شود شخصیت‌های تاریخی از دل کتاب‌ها بیرون بیایند و در ذهن و دل مخاطب امروز دوباره زنده شوند.

کتاب «ستاره‌ای که ماه شد» با ساختاری داستانی زندگی مجاهد شهید، سیدحسن نصرالله را روایت می‌کند. این اثر که توسط مصطفی رضایی نوشته و به وسیله نشر معارف منتشر شده، تاریخ مبارزات و آرمان‌های این شخصیت را به تصویر می‌کشد و با تکیه بر مستندات معتبر و واقعی، نه تنها جنبه‌های سیاسی و اجتماعی شخصیت سیدحسن نصرالله را بررسی می‌کند، بلکه به عمق روح و ایمان او نیز می‌پردازد. نویسنده با دقت و ظرافت، ابعاد مختلف زندگی او را در قالب داستانی جذاب و قابل فهم به خواننده ارائه می‌دهد.

روایت کتاب با رویایی آغاز می‌شود که شهید سیدحسن نصرالله در آن، شهادت امام موسی صدر را می‌بیند. این رویا که از منابع معتبر منتشر شده، یکی از نقاط مهم داستان است. امام موسی صدر از تأثیرگذارترین شخصیت‌ها بر شهید سیدحسن نصرالله بود. در آن رویا، سیدحسن تصمیم به انتقام می‌گیرد و در ادامه، وارد حوزه نجف شده و با طلبه‌ای همراه می‌شود. این رویا، نقطه آغاز کتاب است که در عین حال، به سرنوشت آینده او نیز اشاره دارد.

در فصل چهل و نهم، ما شاهد وضو گرفتن سیدحسن و حمله هوایی جنگنده‌های اسرائیلی به ضاحیه هستیم که سرانجام به شهادت این بزرگوار منجر می‌شود. در فصل پنجاهم، داستانی از شهید سیدهاشم صفی‌الدین روایت می‌شود؛ شخصیتی که به دلیل نزدیکی‌اش با شهید نصرالله، کمتر به صورت مستقل دیده شده است. در این بخش، دل‌نوشته‌ها و دست‌نوشته‌هایی که حزب‌الله منتشر کرده و در آن‌ها شهید صفی‌الدین با امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف گفتگو کرده، مرور می‌شود.

هر فصل کتاب با آیاتی از قرآن آغاز می‌شود که ترجمه آن‌ها با محتوای فصل همخوانی دارد. این انتخاب آگاهانه انجام شده است، زیرا شهید نصرالله بارها اعلام کرده بود که قرآن کریم منبع الهام و برکت زندگی اوست. نویسنده نیز تلاش کرده است تا این پیام را در روایت خود به کار گیرد و از آموزه‌های قرآنی بهره ببرد. این رویکرد نشان‌دهنده تأثیر عمیق قرآن بر زندگی و افکار شهیدان است و به خواننده کمک می‌کند تا ارتباط معنوی و مذهبی عمیق‌تری با محتوای کتاب برقرار کند.

کتاب، زندگی شهید سیدحسن نصرالله را از دوران نوجوانی آغاز می‌کند و تا زمان شهادت ایشان ادامه می‌یابد. در این مسیر، مسئولیت و نقش او به‌عنوان دبیر کلی حزب‌الله و تأثیرات عمیق او بر منطقه و محور مقاومت بررسی می‌شود. شهید نصرالله، به‌عنوان یک ستاره در آسمان مقاومت، پس از سه دهه فعالیت، به پختگی و درک عمیق‌تری از مسائل دست یافت و به پرچم‌دار اصلی مقاومت در منطقه تبدیل شد. تأثیر او بر محور مقاومت و جهان اسلام غیرقابل انکار است و این ویژگی باعث شد تا دیگر شخصیت‌های برجسته نیز در این مسیر ظهور کنند.

این کتاب پرتره‌ای از یک شخصیت تاریخی و فراموش‌ناشدنی است که نه به شکل خطی و کلاسیک، بلکه در قالب قطعاتی پازلی روایت شده است. هر قطعه بخشی از زندگی، سخن، یا واقعه‌ای تاریخی را نشان می‌دهد و وقتی کنار هم قرار می‌گیرند، تصویری چندبُعدی و واقعی از سیدحسن ساخته می‌شود. در این کتاب ۵۰ برش داستانی با روایت ۵۰ راوی ارائه می‌شود. مخاطب در این اثر در واقع در یک پازل بزرگتری شاهد شخصیت شهید سیدحسن نصرالله و تأثیر حزب‌الله لبنان در منطقه و محور مقاومت است. هرچند قالب اثر داستان است، اما روایت‌ها مستند است، در واقع نویسنده با بهره‌گیری از عناصر داستانی، روایتی مستند و در عین حال خوشخوان از زندگی این شهید ارائه داده است.

مزیت روایت پازلی در پرداخت شخصیت تاریخی
پرهیز از کلیشه و خطی بودن: زندگی شخصیت‌های مهم معمولاً پر از پیچیدگی، تضاد و لایه‌های متعدد است. روایت پازلی کمک می‌کند که این چندلایگی به‌جای یک خط مستقیم، در قالب قطعات متنوع آشکار شود.

درگیر کردن ذهن خواننده: خواننده باید هر قطعه را مثل بخشی از یک جورچین کنار قطعات دیگر بگذارد تا تصویر بزرگ‌تری شکل بگیرد. این فرایند مشارکتی، تجربه‌ خواندن را فعال و جذاب می‌کند.

انعکاس واقعیت تاریخی: زندگی واقعی کمتر شبیه به داستانی خطی و بیشتر شبیه به مجموعه‌ای از لحظات، تصمیم‌ها، شکست‌ها و موفقیت‌های پراکنده است. ساختار پازلی به این حقیقت نزدیک‌تر است.

نمایش زوایای مختلف: هر قطعه می‌تواند از زاویه‌ خاصی (یک واقعه، یک سخن، یک برخورد اجتماعی، یک روایت دیگران) شخصیت را روشن کند و در مجموع، تصویر چندبُعدی‌تری بسازد.

چرا این ساختار مانع از تبدیل شدن کتاب به رمان است؟
تمرکز بر واقعیت و اسناد: برخلاف رمان که معمولاً بر تخیل، روایت‌پردازی و پیوستگی داستانی تکیه دارد، ساختار پازلی می‌تواند بر مبنای سخنرانی‌ها، خاطرات، اسناد تاریخی یا روایت‌های واقعی بنا شود.

عدم وجود خط داستانی ساختگی: در رمان، نویسنده برای جذابیت بیشتر معمولاً فراز و فرودها را می‌سازد یا پررنگ می‌کند. در روایت پازلی، هر قطعه به‌صورت مستقل و مستند ارائه می‌شود و کار خواننده این است که پیوند آن‌ها را کشف کند.

مرز روشن با ادبیات داستانی: پازل، برخلاف رمان، بیشتر بر تحلیل، ترکیب و بازنمایی واقعیت استوار است؛ بنابراین مخاطب کتاب را جدی‌تر و نزدیک‌تر به تاریخ می‌بیند تا به تخیل ادبی.

به مناسبت اولین سالگرد شهادت مجاهد کبیر سیدحسن نصرالله

Khamenei.ir — Fri, 26 Sep 2025 17:08:00 +0430

سیدحسن نصرالله، رهبر مقاومت لبنان، نه فقط یک سیاستمدار، بلکه شخصیتی است که تاریخ را با ایمان، اندیشه و منش خود شکل داده است. کتاب «زبور مقاومت» زندگی او را از کودکی تا رهبری حزب‌الله روایت می‌کند و ابعاد انسانی و اخلاقی‌اش را برجسته می‌کند. سخنرانی‌ها، تصمیم‌ها و استراتژی‌های او مسیر جریان مقاومت در لبنان و منطقه را ترسیم می‌کند. ارتباط و همکاری او با سردار شهید حاج قاسم سلیمانی، یکی از ستون‌های قدرت محور مقاومت است. خواننده با هر فصل، نه‌تنها تاریخ می‌خواند، بلکه با ذهن، ایمان و منش یک رهبر اثرگذار هم‌راه می‌شود.
به مناسبت اولین سالگرد شهادت مجاهد کبیر سیدحسن نصرالله بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به معرفی این کتاب می‌پردازد.

شخصیت‌های اثرگذار در تاریخ محدود و معدودند؛ به لحاظ تعداد کم‌اند، اما دامنه‌ نفوذ و عمق اثرگذاری‌شان وسیع، ماندگار و دامنه‌دار است. این افراد، صرفاً بازیگران یک مقطع خاص نیستند، بلکه حضورشان همچون موجی است که از زمانه‌ خود فراتر می‌رود و نسل‌های بعد را نیز درگیر می‌کند.

ویژگی مشترک آن‌ها این است که تاریخ را نه فقط با تصمیم‌ها و رخدادها، بلکه با اندیشه‌ها، منش و شیوه‌ زیست خود تغییر می‌دهند. درست به همین دلیل است که شناختن چنین شخصیت‌هایی، تنها مرور گذشته نیست؛ نوعی بازخوانی سرچشمه‌های الهام برای امروز و فرداست.

کتابی که پیش روی ماست یعنی «زبور مقاومت»، به یکی از همین شخصیت‌های اثرگذار می‌پردازد؛ سیدحسن نصرالله شخصیتی که نفوذ او محدود به یک حزب یا یک مقطع سیاسی نشد، بلکه در رفتار و اخلاق فردی‌اش ریشه‌هایی وجود داشت که توانستند به مؤلفه‌های پیروزی یک جریان و الهام‌بخش آیندگان تبدیل شوند. نویسنده با تمرکز بر همین خصایص، تصویری عمیق‌تر از او ترسیم می‌کند؛ تصویری که فراتر از روایت‌های صرفاً تاریخی است.

آن‌چه این کتاب را از دیگر آثاری که پیرامون سیدحسن نصرالله نوشته شده متمایز می‌کند، نه‌تنها توجه ویژه به زندگانی این رهبر مقاومت، بلکه پرداختن به بُعد شخصیتی و مواضع وی در جنگ ۳۳ روزه لبنان است؛ جنگی که همچنان به‌عنوان نقطه‌ای پرافتخار در تاریخ مبارزات لبنان علیه تجاوزگری رژیم صهیونیستی به یاد می‌آید.

کتاب در ۶ بخش به موضوعات مختلفی از زندگی شخصی سیدحسن نصرالله پرداخته و مسیر شکل‌گیری شخصیت وی را به تفصیل توضیح داده است. از دوران کودکی و تحصیلات وی، تا روابط خانوادگی، فرزندان، و ازدواجش، همه در این کتاب با زبانی ساده و روان توضیح داده شده‌اند. این سیر تاریخی، مخاطب را با ابعاد مختلف زندگی نصرالله آشنا می‌سازد و تصویر کاملی از رهبر حزب‌الله ارائه می‌دهد.

سرفصل‌های کتاب یعنی «کودکی که یک رهبر شد»، «ابعاد شخصیتی»، «سخنرانی‌ها»، و «شهادت سید هادی» نمایانگر موضوعات مهم و محوری کتاب هستند. هرکدام از این بخش‌ها به بررسی جزئیات زندگی سیدحسن نصرالله و تأثیرات آن بر رهبری حزب‌الله می‌پردازد و در کنار این مطالب، اطلاعاتی پیرامون مجاهدت‌های شهید حاج قاسم سلیمانی نیز آمده است. ارتباط نزدیک و صمیمی این دو چهره جبهه مقاومت، تأثیری عمیق بر استراتژی‌های مقاومت اسلامی در منطقه گذاشته و این پیوند در «زبور مقاومت» به‌خوبی تبیین شده است.

کتاب «زبور مقاومت» تنها به ترجمه کتاب «هکذا تکلم نصرالله» محدود نمی‌شود، بلکه با افزودن مطالبی بیشتر، به تحلیل تاریخچه حزب‌الله لبنان و شخصیت‌های قدرتمندی همچون سیدحسن نصرالله و سردار شهید حاج قاسم سلیمانی می‌پردازد. این بخش‌های اضافی، اطلاعات گسترده‌ای درباره تاریخچه حزب‌الله و دیدگاه‌های اخلاقی و دینی نصرالله ارائه می‌دهد که به خواننده کمک می‌کند تا با دیدگاهی جامع‌تر و عمیق‌تر به این رهبر مقاومت بنگرد. افزون بر این، کتاب تلاش می‌کند تا با ارائه جزئیات و نقش‌آفرینی‌های این شخصیت‌ها، تصویری شفاف از تأثیرات و جایگاهشان در مقاومت لبنان ترسیم کند. این تحلیل‌ها و اطلاعات موجب می‌شود که مخاطب با نگاهی دقیق‌تر و گسترده‌تر به این محور مقاومت و شخصیت‌های کلیدی آن آشنا شود.

در کتاب «زبور مقاومت»، به رابطه استراتژیک و نزدیک میان سیدحسن نصرالله و سردار شهید حاج قاسم سلیمانی پرداخته شده است. این دو شخصیت برجسته در جبهه مقاومت، با تلاش‌های پیوسته و راهبردی خود، در مقابل تهدیدها و توطئه‌های جهانی و منطقه‌ای علیه امت اسلامی ایستادگی کرده‌اند. آنها همواره در دفاع از ملت‌های مظلوم منطقه، به‌ویژه در لبنان، فلسطین و سوریه، نقش مؤثری ایفا کرده‌اند. «زبور مقاومت» با زبانی گویا این همکاری‌ها را به تصویر می‌کشد و نشان می‌دهد که چگونه همدلی و همکاری این دو رهبر بزرگ، تأثیر بسزایی بر سیاست‌ها و استراتژی‌های جبهه مقاومت داشته است. اتحاد و هم‌افزایی این دو شخصیت، چگونه توانسته است جبهه مقاومت را در برابر چالش‌های پیش رو تقویت کند و به اهداف والای خود نزدیک‌تر کند.

این کتاب با اتکا به مستندات معتبر تاریخی، تنها به بازنمایی ابعاد سیاسی و اجتماعی شخصیت بسنده نمی‌کند؛ بلکه می‌کوشد لایه‌های عمیق‌تر، یعنی ایمان، روحیه‌ ایثار و جهان‌بینی معنوی او را نیز آشکار سازد. نویسنده با بهره‌گیری از فضاسازی‌های دقیق و شخصیت‌پردازی‌های چندلایه، لحظات حساس و سرنوشت‌ساز زندگی شهید سیدحسن را بازآفرینی کرده است. هر فصل از این روایت، همچون قطعه‌ای مستقل از یک پازل تاریخی، تصویری روشن از مراحل رشد و تحول او ارائه می‌دهد، در حالی که کلیت اثر از انسجام روایی و مفهومی برخوردار است.

نکته متمایزکننده این کتاب بخشی است تحت عنوان سخنرانی‌ها که متمرکز بر سخنرانی‌های سیدعزیز است.

سخنرانی به‌مثابه آیینه‌ نظام فکری
هر فرد اندیشمند وقتی پشت تریبون می‌رود، در واقع شبکه‌ای از باورها، ارزش‌ها، اولویت‌ها و جهان‌بینی‌اش را ناخودآگاه یا آگاهانه به زبان می‌آورد. تکرار برخی مفاهیم، تأکید بر بعضی کلیدواژه‌ها، یا حتی نوع روایت تاریخی و آینده‌نگری او، نشان می‌دهد که ذهنش چگونه جهان را می‌بیند و چه چیزی را «مسئله اصلی» تلقی می‌کند.

استخراج لایه‌های مختلف از متن سخنرانی‌ها
سطح واژگانی و زبانی: انتخاب واژه‌ها (مثلاً واژه‌های ارزشی، علمی، یا سیاسی) نشان‌دهنده‌ نظام ارزشی فرد است.
سطح مفهومی: محورهایی که بارها به آن‌ها بازمی‌گردد، نشان‌دهنده‌ ستون‌های اصلی منظومه فکری اوست.
سطح استدلالی: نوع استدلال‌ها (احساسی، عقلانی، تاریخی، دینی، یا تجربی) جهت‌گیری فکری و روشی او را آشکار می‌کند.
سطح راهبردی: وقتی فرد از «چه باید کرد» سخن می‌گوید، می‌توان فهمید چه اهدافی را در چشم‌انداز دارد و چه روش‌هایی را برای رسیدن به آن توصیه می‌کند.

نقش سخنرانی‌ها در شکل‌گیری یا تغییر استراتژی‌ها
وقتی سخنرانی یک فرد در جامعه طنین می‌اندازد، یعنی اندیشه‌ او قابلیت تبدیل شدن به راهبرد عملی را دارد. از همین رو، سخنانش فقط بازتاب فکر شخصی نیست، بلکه به یک دستور کار جمعی یا الهام‌بخش حرکت‌ها بدل می‌شود. در اینجا می‌توان نشان داد که منظومه‌ فکری او نه‌تنها در ذهنش، بلکه در رفتار اجتماعی و سیاسی پیروانش اثر گذاشته است.

چرایی اتکا به سخنرانی‌ها برای فهم منظومه فکری
سخنرانی‌ها اغلب در بزنگاه‌های تاریخی یا بحران‌های اجتماعی ایراد می‌شوند، پس «چکیده‌ فکر و راه‌حل فرد» را می‌توان در آن‌ها یافت. در مقایسه با کتاب‌های تخصصی، سخنرانی‌ها مستقیم‌تر و خودانگیخته‌ترند و کمتر دچار ویرایش یا خودسانسوری می‌شوند. مجموعه‌ای از سخنرانی‌ها در طول زمان، سیر تحول فکری فرد را آشکار می‌کند: از دغدغه‌های اولیه تا تکامل اندیشه‌ها.

یک بخش مهم از زیست سیدحسن در قامت رهبری حزب‌الله و تعامل با دوستان و تقابل با دشمن سخنرانی‌های مهم ایشان است. بر همین اساس می‌توانیم بگوییم؛ کتاب «زبور مقاومت» تنها به بازگویی زندگی و افکار سیدحسن نصرالله نمی‌پردازد، بلکه نقشه‌ای پویا از منظومه فکری او را به نمایش می‌گذارد که در سخنرانی‌های وی متجلی شده است. این کتاب به خواننده این امکان را می‌دهد که به بررسی نحوه تحلیل مسائل روز توسط یک ذهن مبارز و اندیشمند بپردازد، اولویت‌های او را درک کند و ببیند چگونه توانسته است بر استراتژی‌های دیگران تأثیر بگذارد. انتخاب نام کتاب نیز به همین نکته اشاره دارد؛ چرا که زبور به کتاب حضرت داوود گفته می‌شود و کلمات سیدحسن نصرالله که از عمق قرآن الهام گرفته‌اند نیز به نوعی «زبور مقاومت» هستند. این اثر، نه‌تنها به انتقال افکار و اندیشه‌های نصرالله می‌پردازد، بلکه نشان‌دهنده مسیر مبارزاتی و فکری اوست که در جریان سخنرانی‌هایش به وضوح دیده می‌شود. خواننده با مطالعه این کلمات، به عمق تحلیل‌ها و استراتژی‌های او پی می‌برد و درمی‌یابد چگونه یک رهبر می‌تواند با بهره‌گیری از آموزه‌های دینی و فکری، مسیر تاریخ را تحت تأثیر قرار دهد.

آشنایی با کتاب «حزب‌الله و رهبری سیدحسن نصرالله»

Khamenei.ir — Fri, 26 Sep 2025 15:56:00 +0430

این کتاب با نگاهی متفاوت، به تحلیل عمقی رهبری سیدحسن نصرالله می‌پردازد و بیش از ۳۵ ویژگی اخلاقی و رفتاری او را بررسی می‌کند. نویسنده نشان می‌دهد چگونه خلاقیت، شجاعت و ایمان رهبر حزب‌الله، توانست بر موازنه قدرت در منطقه تأثیرگذار باشد. از تاکتیک‌های جنگ روانی تا مدیریت جمعی پیروان، همه ابعاد رهبری او در این اثر بازتاب یافته است و کتاب ترکیبی از زندگی‌نامه و تحلیل رهبری است.
به مناسبت اولین سالگرد شهادت مجاهد کبیر سیدحسن نصرالله بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به معرفی این کتاب می‌پردازد.

کتاب «حزب‌الله و رهبری سیدحسن نصرالله: هم‌افزایی دو منظومه فکری در اندیشه سیدحسن نصرالله، ارزشهای الهی در باور و دیدگاههای راهبردی در رهبری» بررسی ویژگی‌های کلیدی رهبری سیدحسن نصرالله و تأثیر آن بر پیروزی‌های حزب‌الله است.

در این کتاب به بیش از سی و پنج ویژگی اشاره شده که موفقیت‌های سیدحسن در رهبری حزب‌الله و تحقق اهداف آن را رقم زده است. همچنین، علل محبوبیت و جایگاه برجسته سیدحسن نصرالله در لبنان، جهان عرب و کشورهای اسلامی، به ویژه ایران، مورد تحلیل قرار گرفته است. به همین منظور، مطالب کتاب در چهار فصل تنظیم شده است.

فصل اول به تاریخچه رهبران مقاومت اسلامی و شکل‌گیری حزب‌الله لبنان می‌پردازد و به منش و مشی این حزب اشاره می‌کند. دانستن پیشینه حزب و اصل شکل‌گیری مقاومت در بطن تجاوز رژیم جعلی موجب فهم کنش‌های سیدحسن در قالب رهبری حزب است. از این‌رو این بخش مقدمه مهمی تلقی می‌گردد.

فصل دوم به ویژگی‌های خاص رهبر حزب‌الله و تأثیر آن بر موفقیت‌ها اختصاص دارد. از دیگر محورهای مهم این پژوهش، تلاش‌های سیدحسن نصرالله در عرصه جنگ روانی و اقدامات او برای آزادی اسرا از زندان‌های صهیونیستی است.

فصل سوم از بخش‌های چهارگانه این کتاب «سیدحسن نصرالله در عرصه جنگ روانی» نام دارد. نویسنده این کتاب با بررسی ترفندهای روانی سیدحسن بازگو می‌کند که این رهبر انقلابی چگونه حیله‌های سرویس‌های اطلاعاتی، تبلیغاتی و سیاسی نیروهای کفر و نفاق و صهیونیسم را درهم می‌شکند و کشتی نجات حزب الله را در میان دریای متلاطم منطقه پیش می‌برد.

در تاریخ، بسیاری از نبردها با شمشیر و تفنگ آغاز شده‌اند، اما سرنوشت آن‌ها را همیشه ابزارهای سخت‌افزاری تعیین نکرده است. گاه پیش از آن‌که صدای اولین شلیک در میدان شنیده شود، جنگی دیگر آغاز شده است؛ جنگی خاموش اما تعیین‌کننده که در ذهن‌ها، دل‌ها و روحیه‌ انسان‌ها جریان دارد. این عرصه همان چیزی است که امروز آن را جنگ روانی می‌نامیم؛ نبردی که میدان اصلی‌اش افکار عمومی، باورها و روح جمعی است.

سوژه‌ این کتاب سیدحسن از جمله شخصیت‌های نادری است که در همین میدان هم نامدار است. او را می‌توان یکی از متخصصان برجسته و کم‌نظیر جنگ روانی دانست؛ کسی که به‌خوبی فهمید قدرت واقعی فقط در تسلط بر خاک و سرزمین نیست، بلکه در توانایی جهت‌دهی به ذهن‌ها و مهار روحیه‌هاست. او با تحلیل دقیق رفتار دشمن، شناخت عمیق جامعه‌ خودی، و بهره‌گیری از ابزارهایی همچون سخنرانی، پیام‌رسانی، روایت‌سازی و حتی سکوت‌های به‌موقع، توانست موازنه‌ قوا را بارها تغییر دهد. سید می‌دانست که روحیه‌ مقاومت در مردم بزرگ‌ترین سرمایه‌ حزب‌الله است. اگر این سرمایه تضعیف شود، شکست اجتناب‌ناپذیر خواهد بود، و اگر تقویت گردد، حتی در سخت‌ترین شرایط نیز پیروزی دست‌یافتنی است. همین نگاه سبب شد که او نه‌تنها به یک رهبر فکری، بلکه به معمار روحی و روانی پیروانش تبدیل شود؛ معماری که با خُلقیات شخصی‌اش – صبر، تدبیر، شجاعت، قاطعیت، توان اقناع و مدیریت هیجان‌های جمعی – توانست جریان خود را به سوی پیروزی هدایت کند.

نویسنده‌ کتاب با دقت و ظرافت، این جنبه‌ شخصیت شهید را برجسته کرده است. او نشان می‌دهد که چگونه ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری فردی، در مقیاس اجتماعی و سیاسی به سلاح‌هایی تعیین‌کننده بدل شدند. در واقع، این کتاب تنها یک زندگی‌نامه‌ تاریخی نیست، بلکه تحلیلی است از چگونگی پیوند اخلاق فردی با استراتژی جمعی؛ تحلیلی که روشن می‌کند پیروزی‌های بزرگ، فقط محصول تاکتیک‌های نظامی یا سیاست‌های روزمره نیستند، بلکه ریشه در توانایی رهبر برای مهار و هدایت روان‌ها دارند.

به این ترتیب، خواننده با مطالعه‌ این اثر، با شخصیتی آشنا می‌شود که میدان اصلی نبردش ذهن‌ها و دل‌ها بود. او با تسلط بر جنگ روانی، نه‌تنها رهبری یک حزب را به پیروزی رساند، بلکه نشان داد که تاریخ را می‌توان بی‌آن‌که گلوله‌ای شلیک شود، در عرصه‌ باورها و احساسات مردمان نوشت.

مؤلف در واپسین بخش کتابش با نام «آزادی اسرا از زندان صهیونیست‌ها» به فشار حزب الله به رهبری سیدحسن در آزادی زندانیان فلسطین از زندان‌های رژیم صهیونیستی و موفقیت اعجاب‌آور آنان در این مسئله اشاره دارد. بیان شکست حقارت‌بار صهیونیست‌ها از جمله مطالب این بخش به‌شمار می‌آید.

در مجموع این کتاب سعی دارد تا ابعاد مختلف رهبری سیدحسن نصرالله را بررسی کند و نشان دهد که چگونه این ویژگی‌ها به پیروزی‌های حزب‌الله کمک کرده‌اند.

نویسنده بررسی حدود ۳۵ ویژگی فردی و اخلاقی سیدحسن نصرالله مانند شجاعت، انضباط ذاتی، ایثار، استعداد، ایمان، مورد اعتماد بودن، ژرف‌بینی، فن سخنوری و خطابه را که موجبات موفقیت رهبری‌اش را فراهم کرده‌اند از نقاط قوت این اثر است.

نویسنده برای تبیین رهبری یک شخصیت بزرگ، مسیر مستقیمِ شرح وقایع یا تحلیل‌های سیاسی را انتخاب نکرده، بلکه به سراغ لایه‌ عمیق‌تر یعنی ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری او رفته است. همین انتخاب، تفاوت و امتیاز کتاب است.

شناخت رهبری از درون، نه از بیرون: معمولاً وقتی از رهبری سخن می‌گوییم، بر تصمیم‌های کلان، پیروزی‌ها یا شکست‌های تاریخی تمرکز می‌شود. اما نویسنده‌ این کتاب نشان می‌دهد که «قدرت رهبری» ریشه در شخصیت فرد دارد؛ در عادت‌ها، خُلق‌وخوها و رفتارهایی که روزمره به چشم می‌آید.

روش کار نویسنده: او به جای روایت یک خط تاریخی، به دنبال استخراج «خصایص بنیادین» رفته است. در نتیجه، ۳۵ ویژگی اخلاقی و رفتاری شخصیت را شناسایی و معرفی می‌کند؛ ویژگی‌هایی که هم جنبه‌ فردی دارند و هم جنبه‌ اجتماعی.

چرایی انتخاب این زاویه: رهبری یک فرد فقط در نتایج بیرونی خلاصه نمی‌شود، بلکه در منظومه‌ درونی او ریشه دارد. شناخت این خصیصه‌ها به خواننده کمک می‌کند بفهمد چرا دیگران به او اعتماد کردند، چرا سخنانش نفوذ داشت، و چگونه توانست در لحظات حساس، مسیر تاریخ را تغییر دهد. این شیوه، الگوی عملی هم به مخاطب می‌دهد.

مخاطب، علاوه بر آشنایی با یک شخصیت بزرگ تاریخی، در واقع یک «کتاب راهنمای رهبری اخلاقی و عملی» هم در دست دارد. چرا که هر یک از این ۳۵ خصیصه، نه‌فقط شرح حال یک فرد، بلکه چراغی است برای کسانی که در زندگی شخصی یا اجتماعی به دنبال نقش‌آفرینی‌اند.

این کتاب چهره‌ رهبری یک شخصیت بزرگ را از زاویه‌ای متفاوت به تصویر می‌کشد. نویسنده به جای آن‌که تنها به وقایع و تصمیم‌های تاریخی بسنده کند، به ریشه‌ها پرداخته است: به اخلاق و رفتارهایی که او را شایسته‌ رهبری کردند. با معرفی ۳۵ خصیصه‌ مشخص، کتاب هم تصویری کامل از آن شخصیت ارائه می‌دهد و هم برای مخاطب امروزی الهام‌بخش است؛ چرا که نشان می‌دهد رهبری بیش از آن‌که یک موقعیت باشد، یک مجموعه ویژگی درونی و رفتاری است.

گزارشی از کتاب «سیدعزیز»

Khamenei.ir — Fri, 26 Sep 2025 15:19:00 +0430

کتاب «سیّدعزیز» برای نخستین بار پرده از زندگی شخصی و مبارزاتی سید حسن نصرالله برداشته این اثر حاصل ساعت‌ها گفت‌وگوی اختصاصی در سال ۱۳۷۷ و از زبان راوی نوشته شده است. ساختار کتاب مجموعه‌ای از خاطرات مستقل است که هرکدام با عنوانی جداگانه ارائه شده‌اند و مسیر زندگی قهرمان مقاومت را آشکار می‌سازند. در لابه‌لای این خاطرات، وصیت‌نامه‌ها و اسناد تاریخی نیز بازخوانی شده‌اند که به متن روحی زنده بخشیده است.
به مناسبت اولین سالگرد شهادت مجاهد کبیر سیدحسن نصرالله بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به معرفی و مرور این کتاب می‌پردازد.

کتاب سیّدعزیز، حاصل ساعت‌ها گفت‌وگوی اختصاصی «حمید داودآبادی» با دبیرکل حزب الله لبنان در سال ۱۳۷۷ است که در آن سید حسن نصرالله، زوایای ناگفته زندگی خود را بازگو کرده است. بسیاری از خاطرات و گفته‌های منتشر شده در این کتاب، برای اولین بار است که ذکر می‌شوند. پیاده کردن نوارهای ضبط شده از سید حسن نصرالله و ترجمه متون از عربی به فارسی بر عهده علی‌رضا موحدی بوده است.

کتاب سیّدعزیز برخلاف زندگی‌نامه‌ها یا تاریخچه‌های معمول که اغلب به فصل‌های مشخص تقسیم می‌شوند، ساختاری متفاوت و منحصر به فرد دارد. متن کتاب شامل پنجاه و شش خاطره از زندگی سیّدعزیز است و هر خاطره با یک عنوان مشخص ارائه شده است تا خواننده بتواند راحت‌تر در داستان‌های پراکنده، مسیر زندگی و تجربه‌های سید حسن را دنبال کند. این سبک، حس خواندن دفترچه‌ای شخصی یا سفرنامه‌ای زنده را ایجاد می‌کند و هر خاطره به‌نوعی یک روایت مستقل و کامل از یک بخش خاص از زندگی قهرمان را ارائه می‌دهد.

نویسنده در این کتاب با نثری روان، شیوا و در عین حال دقیق، تلاش کرده است تا زیبایی‌ها و ظرافت‌های زبان عربی را در ترجمه به فارسی حفظ کند. این دقت به‌ویژه در بازخوانی وصیت‌نامه‌های شهدا، نامه‌های شهدای عملیات‌های استشهادی و اسناد دست‌اول تاریخی مشهود است و به متن، روحی زنده و ملموس می‌بخشد. خواننده هنگام مطالعه، نه‌تنها با خاطرات سیّدعزیز همراه می‌شود، بلکه با زبان و لحن واقعی شخصیت‌ها نیز مواجه می‌گردد، طوری که حس می‌کند خودِ آن لحظات و مکاتبات را تجربه می‌کند.

علاوه بر این، نویسنده برای افزایش دقت تاریخی و روشن شدن برخی مفاهیم، در پایان هر خاطره پی‌نوشت‌هایی ارائه کرده است که در متن شماره‌گذاری شده‌اند. این پی‌نوشت‌ها، که در مجموع شامل ۴۴ شماره و در ۲۶ صفحه تنظیم شده‌اند، به خواننده کمک می‌کنند تا شناختی کامل‌تر از شخصیت‌های حاضر در خاطرات، رخدادهای تاریخی کشور و سایر وقایع مرتبط پیدا کند. به بیان دیگر، این پی‌نوشت‌ها یک لایه تحلیلی و توضیحی به هر خاطره اضافه می‌کنند و ارتباط میان تجربه شخصی سیّدعزیز و بستر تاریخی کشور را شفاف می‌سازند.

به این ترتیب، کتاب نه‌تنها یک مجموعه خاطرات شخصی است، بلکه یک مرجع خواندنی و مستند نیز محسوب می‌شود که هم جذابیت روایت داستانی دارد و هم دقت تاریخی و تحلیلی لازم برای فهم عمیق‌تر وقایع و شخصیت‌ها را فراهم می‌کند.

کتاب در بخش اول به معرفی خانواده‌ای از نسل سیّد پرداخته است که با فقر شدیدی دست و پنجه نرم و در بطن جنگ داخلی لبنان زندگی می‌کنند. از همان دوران کودکی و نوجوانی، نشانه‌های علاقه و استعداد در مسیر طلبگی در او آشکار است. پیش از آنکه به صورت رسمی وارد این عرصه شود، با سخنرانی‌های کوتاه خود بر منبرها توجه دیگران را جلب کرده و همواره کوشیده است تا با علمای روحانی ارتباط برقرار کند تا از استعداد خدادادی خود به بهترین نحو بهره‌مند شود و آن را به هدر ندهد. این تلاش‌ها نشان‌دهنده عزم و علاقه‌مندی او به یادگیری و رشد در مسیر طلبگی است.

کتاب به شرح زندگی فردی می‌پردازد که پس از سفر به نجف، با آیت‌الله صدر آشنا می‌شود و تحت سرپرستی و آموزش سید عباس موسوی قرار می‌گیرد. او به همراه دوستانش سه سال تمام، که هر سال آن حدود سیصد و پنجاه روز بود، به تحصیل می‌پردازد و در این مدت با دفترهای مراجع نیز ارتباط برقرار می‌کند.

با وقوع آشوب‌ها و فشارهای رژیم بعث بر طلاب لبنانی، او مجبور به ترک عراق می‌شود. به همراه سید عباس موسوی، حوزه علمیه‌ای در بعلبک تأسیس می‌کند و به ادامه تحصیل می‌پردازد. این دوره تحصیلات نیز سه سال طول می‌کشد و در این مدت، درس‌های مقدماتی و سطوح را به پایان می‌برد. سپس با حضور در کلاس‌های شیخ علی العفی، دروس خارج را نیز پیگیری می‌کند. او در تلاش فراوان است تا تحصیلاتش را در قم ادامه دهد، اما به علت شرایط خاص کشورش و نیاز مردم به حضور او، موفق به این کار نمی‌شود. نخستین بخش این روایت با توضیحاتی درباره ازدواج او و معرفی فرزندانش به پایان می‌رسد و این قسمت از کتاب شامل سی صفحه است. فعالیت‌های سیاسی سید از سال ۱۳۶۱ با حضور در جنبش أمل آغاز شد و در این زمان با حمله اسرائیل به لبنان مواجه شد. در سال ۱۳۶۴، او به‌عنوان معاون رئیس سیاسی حزب‌الله منصوب شد و یک سال بعد، مسئول نظامی منطقه بیروت گردید. در سال ۱۳۶۷ به عضویت شورای مرکزی حزب‌الله درآمد و مسئولیت اجرایی آن را به عهده گرفت. در سال ۱۳۶۸ به ایران مهاجرت کرد و به‌عنوان نماینده حزب‌الله در این کشور فعالیت کرد.

در سال ۱۳۷۰، سید به‌عنوان مسئول اجرایی حزب‌الله و نماینده آیت‌الله خامنه‌ای در بیروت و جبل عامل منصوب شد. شهادت سید هادی نصرالله در سال ۱۳۷۶، پس از شهادت سید عباس موسوی، یکی از تأثیرگذارترین و احساسی‌ترین رویدادهای این دوران بود و تا پایان اثر، این واقعه همچنان تأثیر خود را حفظ کرده است. کتاب «سیّدعزیز» به زندگی سید حسن نصرالله پرداخته، اما به دلیل عدم پوشش سه دهه آخر زندگی او، شامل ۲۸ سال از مهم‌ترین دوران زندگی وی نمی‌شود. این نقص در کتاب به معنای کاهش ارزش آن نیست، بلکه به دلیل زودهنگام بودن نگارش آن، باز هم اثری ارزشمند محسوب می‌شود. در زمان نگارش این کتاب، خاطرات شفاهی به‌عنوان یک منبع گرانبها استفاده شده‌اند، چرا که در آن زمان، تاریخ شفاهی محدودی وجود داشت.

همانگونه که ابتدای متن اشاره شد، کتاب در قالب خود زندگینامه به زبان شهید عزیز نوشته شده است. باید توجه داشت این قالب محاسن قابل توجهی دارد.

اصالت روایت و نزدیکی به حقیقت
زندگی‌نامه‌ خودنوشت، برخلاف روایت‌های دیگر، از فیلتر نگاه واسطه‌ای نمی‌گذرد. خواننده مستقیماً با ذهن و زبان شخصیت اصلی مواجه است. این اصالت باعث می‌شود که خاطرات، احساسات و انگیزه‌ها با تمام شفافیت و بی‌پیرایگی منتقل شوند. در چنین متنی، هر جمله بوی تجربه‌ زیسته می‌دهد.

حضور «منِ» روایتگر به‌عنوان قهرمان
وقتی راوی خودِ قهرمان است، خواننده نه از بیرون، بلکه از درون ماجراها با مبارزه آشنا می‌شود. او فراز و نشیب‌ها را از نگاه کسی می‌بیند که تصمیم‌گیرنده بوده، خطر کرده و هزینه پرداخته است. این «منِ روایتگر» به کتاب جان می‌دهد و خواننده را به هم‌سفر قهرمان بدل می‌کند.

صراحت در بیان احساسات و تجربه‌ها
زندگی‌نامه‌ خودنوشت، فرصت کم‌نظیری برای لمس احساسات پنهان است؛ احساساتی که شاید در روایت‌های رسمی یا تاریخی به چشم نیایند:
اضطراب در لحظه‌ رویارویی با دشمن
تردید پیش از یک تصمیم سرنوشت‌ساز
شادی و آرامش پس از پیروزی‌های کوچک
رنج و تلخی در مواجهه با خیانت یا شکست
این صراحت، روایت را انسانی‌تر و نزدیک‌تر می‌کند.

مستندسازی از دل تجربه
هرچند خودنوشت بارِ شخصی دارد، اما در عین حال سندی تاریخی هم هست. وقتی قهرمان مبارزه با استکبار، خاطراتش را بازگو می‌کند، در واقع بخشی از تاریخ مقاومت را ثبت می‌نماید. این نوع روایت، ترکیبی از سند تاریخی و تجربه‌ شخصی است که ارزش آن را دوچندان می‌کند.

ایجاد الهام و الگو برای نسل‌ها
در خودنوشت‌ها، مسیر مبارزه نه‌فقط در سطح حوادث، بلکه در سطح انگیزه‌ها و باورها آشکار می‌شود. خواننده می‌فهمد چه چیزی به قهرمان توان داد که در برابر قدرت‌های استکباری بایستد، چگونه امیدش را حفظ کرد، و چه خصیصه‌هایی او را به رهبر و الگو بدل ساخت. این بُعد الهام‌بخشی، یکی از مهم‌ترین محاسن چنین کتاب‌هایی است.

وقتی مخاطب، تاریخ را از زبان قهرمان می‌خواند، تاریخ از سطح «رویدادهای سرد و بیرونی» پایین می‌آید و به «تجربه‌ای زنده» بدل می‌شود. خواننده حس می‌کند در کنار اوست: در میدان نبرد، در جلسات مخفی، در لحظات خطر و حتی در لحظات خلوت و دعا. این نزدیکی تجربه‌ای است که هیچ روایت دیگری نمی‌تواند به همان اندازه فراهم آورد.

در کتاب سیّدعزیز ، قهرمان نه یک شخصیت معمولی، بلکه نماد مبارزه با استکبار است. همین امر اهمیت خودنوشت بودن کتاب را دوچندان می‌کند:

صدای او، صدای مقاومت است که بی‌واسطه به گوش مخاطب می‌رسد.

تجربه‌های او، بخشی از میراث تاریخی یک ملت یا جریان است که اگر با زبان دیگری بازگو می‌شد، شاید بخشی از صراحت و اصالت خود را از دست می‌داد.

زندگی‌نامه‌ خودنوشت ایشان فرصتی است تا نسل‌های بعد نه‌فقط از بیرون، بلکه از درون مبارزه با استکبار آگاه شوند؛ بدانند چه رنج‌ها و امیدهایی این مسیر را ساخته است. تجربه‌ها، احساسات و اندیشه‌های یک مبارز بزرگ را بی‌واسطه در اختیار ما می‌گذارد.

مروری بر کتاب «روح الامین»

Khamenei.ir — Thu, 25 Sep 2025 17:44:00 +0430

صدوهفتاد ساعت سخنرانی و مصاحبه سیدحسن نصرالله در «روح الامین» گردآوری شده تا صدای او بدون هیچ تغییری به فارسی‌زبانان برسد. کتابی که چهره‌ای متفاوت از تاریخ و سیاست لبنان را به نمایش می‌گذارد. رهبر مقاومت با صداقت و صدای خودش، زندگی و مقاومتش را بیان می‌کند. خواندن این اثر یعنی شنیدن مستقیم از زبان کسی که خود مظهر مقاومت است. به مناسبت اولین سالگرد شهادت مجاهد کبیر سیدحسن نصرالله بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به مرور و معرفی این کتاب می‌پردازد.

شاید نوشتن از کسی مثل سیدحسن نصرالله یکی از سخت‌ترین کارهای دنیا باشد. شاید که نه، حتماً. نمی‌شود دریا را با لیوان پیمانه کرد. احتمالاً هیچ‌کس تواناتر، آگاه‌تر و مناسب‌تر از سیّد مقاومت برای معرفی سیّد مقاومت نیست. کسی که می‌توانست با کلمات معجزه کند و با تعابیرش دنیا را تکان بدهد. کلام سیّدحسن نصرالله نه نظم بود و نه نثر. سیّد با کلمات و جملات، با همین حروف معمولی الفبایی که می‌شناسیم، حماسه و عزت را در هم می‌آمیخت و سرود مقاومت و آزادگی سر می‌داد. دوست و دشمن مبهوت کلامش می‌شدند و به صدق کلام و وعده‌هایش بیشتر از چشمانشان ایمان داشتند. اغراق نیست اگر بگوییم سخنرانی‌های سیدحسن نصرالله مهم‌ترین رسانه‌ مقاومت در دهه‌های اخیر بود.

نویسنده در بخشی از مقدمه کتاب آورده است: «هیچ کس نمی‌توانست بهتر از سیّد، به فصاحت سیّد و دقیق‌تر از سیّد، از سیّدحسن نصرالله بگوید. بیش از ۱۷۰ ساعت سخنرانی، مصاحبه و گفت‌وگوهای ایشان را دیدم و شنیدم و از میان دریای عمیق و اعجاب‌انگیز کلمات ایشان، بنا بر موضوع و محتوای هر فصل بخش‌هایی از سخنرانی‌ها، مصاحبه‌ها و گفت‌وگوها را بدون هیچ تغییری روی کاغذ آوردم.»

جملات و عبارت‌ سیّد مقاومت بدون هیچ دخل و تصرفی در کتاب آمده است و تنها از زبان عربی به فارسی ترجمه شده است. تنها برای پرداخت جامع و کامل به یک مبحث، برای نگارش هر فصل به یک مصاحبه، سخنرانی و یا گفت‌وگو بسنده نشده و جمعی از آن‌ها را در کنار هم قرار گرفته است. در بعضی موارد برای حفظ یک‌پارچگی مطلب ترتیب پاراگراف‌های یک سخنرانی تغییر داده شده و یا حتی جمله‌ای از یک سخنرانی یا مصاحبه‌ در دل یک سخنرانی یا مصاحبه دیگر آورده شده، با این حال خط به خط کتاب ترجمه‌ای از صحبت‌های سیّد مقاومت است و به جز کلمات و عبارات محدود ذکر شده در کروشه‌ها، چیزی به کلام ایشان افزوده و یا از آن کم نشده است.

در پایان هر فصل فهرست مصاحبه‌ها، سخنرانی‌ها و گفت‌وگوهایی که شامل مطالب آن فصل می‌شود را با ذکر اسم و سال به صورت پاورقی آورده شده تا مخاطب در صورت نیاز بتواند راحت‌تر به فایل تصویری محتوا دسترسی پیدا کند. همچنین در جایی که سیّد مقاومت به دلیل تواضع و پرهیز از خود بزرگ‌بینی و منیّت از ذکر جزئیات خودداری کرده بودند و یا افراد دیگری از جمله اعضای خانواده و هم‌رزمان ایشان نکاتی داشتند که می‌توانست تکمله‌ مناسبی باشد برای مسئله‌ای که سیّد مقاومت درباره‌ آن صحبت می‌کرد، آن مطالب هم با ذکر منبع، به صورت پاورقی به متن اصلی ضمیمه شده است.

روایت‌ها به صورت اول شخص و همان‌طور که بیان شده، از زبان خود سیّدحسین نصرالله و کاملاً براساس سبک و سیاق بیان ایشان نوشته شده است. این ویژگی باعث می‌شود تا خواننده کتاب خود را مخاطب اختصاصی کلام سیّد تصور کند و از همان فصل نخست صدای گرم و شیرین سیّد را با گوش جانش بشنود.

«طبقه اول مخصوص پذیرایی از مهمان‌ها بود و طبقه دوم حکم کتابخانه‌ ساده و کوچک سیّد محمدباقر صدر را داشت. وارد اتاق شدیم و برای اولین بار سیّد محمدباقر صدر را دیدم. جوان بود و تازه در دهه‌ چهلم زندگی‌اش به سر می‌برد، با این حال مسن‌تر به نظر می‌رسید و پنجاه یا حتی شصت ساله نشان می‌داد. مقابل ایشان نشستیم. خجالت می‌کشیدم. من طلبه‌ای گمنام و کوچک بودم و او سیّد محمدباقر صدر!»

این کتاب در قالب هفده فصل شهید بزرگوار، سیّدحسن نصرالله را از کودکی تا چند هفته پیش از شهادت روایت می‌کند و دریچه‌ای تازه‌ای به زندگی شخصی، اعتقادی، سیاسی، نظامی و خانوادگی ایشان باز می‌کند. به طوری که خواننده بعد از خواندن «روح الامین» تا حد زیادی با چهره‌های تأثیرگذار زندگی سیّد مقاومت، از حضرت امام گرفته تا رهبر معظم انقلاب، شهید محمدباقر صدر، امام موسی صدر، شهید سیّدعباس موسوی و مرحوم آیت‌الله بهجت و کم و کیف رابطه ایشان با افرادی همانند حاج عماد مغنیه و شهید حاج قاسم سلیمانی آشنا می‌شود.

در این کتاب گاه خاطره‌ کمتر شنیده شده‌ای از سیّدحسن نصرالله بیان شده که از مفاصل تاریخی به حساب می‌‌آید: «روز موعود به دیدار امام رفتم. هیچ کس آنجا نبود. هیچ کدام از مسئولان از جمله مسئولان وزارت امور خارجه و سپاه پاسداران که معمولاً در ملاقات‌ها همراه ما حاضر می‌شدند، در آنجا نبودند. حتی سیداحمد هم آنجا نبود. شیخ رحیمیان هم پس از همراهی با من تا اتاق امام، رفت و من تنها ماندم. تحت تأثیر هیبت امام که در اتاق حضور داشت قرار گرفتم. امام روی یک کاناپه نشسته بودند. من هم روی زمین نشستم. جوری تحت تأثیر وجود ایشان قرار گرفته بودم که صدایم در نمی‌آمد. امام به من گفتند:«نزدیک‌تر بیا.» نزدیک‌تر شدم و کنار ایشان نشستم. شروع به صحبت کردم و نامه‌ای که به همراه داشتم را به ایشان دادم. امام پاسخ مسائلی که در خصوص تحولات آن زمان لبنان با ایشان در میان گذاشتم را دادند و سپس با لبخند فرمودند:«به تمامی برادرانمان بگو که نگران نباشند. من و برادرانم در جمهوری اسلامی ایران همگی با شما هستیم و همیشه در کنار شما باقی خواهیم ماند.» این آخرین دیدار من با حضرت امام رحمه‌الله بود.»

و گاه شیوه خاطره‌گویی خواننده را با ابعاد کمتر شناخته شده شخصیت خود از جمله لطافت طبع و شوخ‌طبعی‌اش آشنا می‌کند: «همین که برادران بلند شدند تا قرآن بیاورند، سیدعباس مخالفت کرد و گفت: «نه! من استخاره می‌کنم، نه شما.» بلند شد و به خانه رفت. در خانه وضو گرفت، نماز خواند، با هر دعایی که در نظر داشت توسل کرد و استخاره گرفت. نیم ساعت طول کشید تا با اخم برگردد. خندیدم و آرام به برادرها گفتم: «خوب آمده، اگر خوب نیومده بود سیّدعباس داشت می‌خندید!» سیّد عباس با اخم به من نگاه کرد و گفت: «همین را می‌خواستی؟» خندیدم و جواب دادم:«ما سرباز شما هستیم سیّد!»»

با این تفاصیل «روح الامین» فرصت مناسبی است تا چند ساعتی پای حرف‌های شنیدنی سیّد مقاومت نشست، او را بی‌واسطه شناخت و مثل همیشه از او آموخت.

مروری بر کتاب «متولد چهل و دو» و شخصیت حاج علی شمقدری

Khamenei.ir — Sat, 20 Sep 2025 10:39:00 +0430

کتاب متولد چهل و دو روایت رفاقت حاج علی شمقدری با آیت‌الله خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب است. رفاقتی که از سال ۱۳۴۳ در مشهد کلید خورد و زندگی حاج علی آقای شمقدری متحول کرد. روایتی که از خیابان‌های خونین مشهد آغاز می‌شود و تا روزهای پرالتهاب ریاست‌جمهوری و رهبری انقلاب امتداد می‌یابد. حاج علی شمقدری در ۲۷ شهریور ۱۳۹۹ بواسطه بیماری کرونا درگذشت و رهبر انقلاب در پیامی ضمن تسلیت، ایشان را «همواره در جبهه‌ی حق، به پایداری و غیرت و صدق و وفا» توصیف کردند. به مناسبت ایام سالگرد درگذشت حاج علی شمقدری، بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به معرفی این شخصیت معتمد رهبر انقلاب اسلامی می‌پردازد.

هرکدام از حوادث تاریخی و قیام‌هایی که در کشور ما رخ داده، از گوشه‌ای از این خاک سر برآورده و هیچکدام همزمان کل کشور را درگیر نکرده است. حکومت اسلامی لارستان که در سال ۱۲۸۸ خورشیدی در استان فارس پس از جنبش مشروطه به رهبری مجتهدی به نام سید عبدالحسین نجفی لاری تشکیل شد، بر بخش‌هایی از فارس، هرمزگان، بوشهر و کرمان نفوذ داشت. رئیسعلی دلواری بین سال‌های ۱۲۶۱ تا ۱۲۹۴ در شهرستان تنگستان و بوشهر علیه نیروهای انگلستان در جنگ جهانی اول قیام کرد. میرزا کوچک‌خان جنگلی در شمال ایران علم مبارزه را برپا کرد؛ اما هیچ‌کدام این قیام‌ها به عظمت و فراگیری ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ نبود. این قیام در شهرهای تهران، قم، شیراز، مشهد، ورامین و پیشوا آغاز شد و منجر به بیداری کل مردم ایران شد.

کتاب «متولد چهل و دو» قیام مردم مشهد علیه حکومت پهلوی را از زبان «حاج علی شمقدری»، یکی از همراهان رهبر انقلاب، روایت می‌کند. این کتاب از زبان راوی اول‌شخص نوشته شده است. حاج علی آقا خودش نشسته و برای خواننده تعریف می‌کند که از همان جوانی، در هیاهوی خیابان‌های ملتهب مشهد، وقتی صدای تیراندازی پیچید، دیگر همان آدم سابق نشد. او در این باره می‌گوید: «از همان روز پانزده خرداد من خیلی چیزها را گذاشتم کنار. اصلاً آدم دیگری شدم. راهی را شروع کردم که دیگر هرگز عوض نکردم و حتی هرگز در ادامه آن سرد نشدم و شک هم نکردم.»

شمقدری مردی بود از نسل جوانانی که در فضای آلوده و پر از فریب دوران پهلوی، دل به «سید علی خامنه‌ای» سپرد و تا پایان دوران ریاست جمهوری، ایشان را تنها نگذاشت. او در جلسات تفسیری و معارفی آیت‌الله خامنه‌ای نه فقط شنونده بود، بلکه شاگردی مشتاق در محضر استادی روشن‌بین بود. پیوند او با رهبر معظم انقلاب تنها یک رابطه سیاسی نبود؛ بلکه رابطه‌ای سرشار از محبت، اعتماد و همراهی صادقانه بود. این علاقه و اخلاص او را به یاری امین برای رهبر انقلاب بدل کرد، تا جایی که رهبر انقلاب در وصف او گفتند: «اینجانب در بیش از نیم قرن آشنایی با این برادر با ایمان و پرتلاش، همواره او را در جبهه حق، به پایداری و غیرت و صدق و وفا شناخته و از او جز نیکی و مجاهدت ندیده‌ام. رحمت و رضوان خدا بر او باد.»

چهره حاج علی ساده بود، اما نگاهش عمقی داشت که از ایمان ریشه‌دار برمی‌خاست. در خاطراتش، صداقت و شفافیت موج می‌زند؛ هر جمله‌اش بازتاب تولد خودخواسته‌اش است. انسانی پرتلاش که همزمان با مبارزه علیه شاه و بهاییت، به ورزش، خودسازی، تشکیل خانواده، علم‌اندوزی و استفاده از محضر رهبر انقلاب همت گماشت. همه این ویژگی‌ها باعث شکل‌گیری روحیه صبوری، استقامت و مردانگی او شد؛ چهره‌ای که بعدها در میدان‌های بزرگ‌تر انقلاب و مبارزه نیز آشکار شد.

از همان سال‌هایی که پای شمقدری به جلسات تفسیر قرآن سیدعلی خامنه‌ای باز شد، معتمد ایشان شد. آیت‌الله خامنه‌ای نه فقط معلم، بلکه محور جمعی صمیمی بود؛ همه اقشار، از جوانان چریک تا بازاری‌های مؤمن، در جلسات او حاضر می‌شدند و سوالات خود را مطرح می‌کردند. در چنین فضایی، جلسات و تجمعات ضد آمریکایی و ضد بهائیت، نور امیدی بودند؛ محلی برای شکستن سکوت و هراس مردم، جایی که دهان‌ها باز شد و دل‌ها با همت و مقاومت آشنا گردید.

او در سال‌های پیش از انقلاب، میان فشارهای ساواک و تنگنای زندان، به فعالیت‌های خود ادامه می‌داد. او در سلول‌های اوین، در کنار دیگر مبارزان، درس مقاومت و صبر می‌آموخت و با حفظ قرآن و برگزاری جلسات مذهبی، سعی می‌کرد روحیه دوستانش را حفظ کند. حتی در شرایطی که شکنجه و بازجویی‌های طولانی باعث فرسایش جسم و روح می‌شد، او با تدبیر و ایمان، راهی برای حفظ ارتباط با مبارزان و خانواده پیدا می‌کرد.

پس از آزادی، حاج علی به تهران بازگشت و دوستان و خانواده، مدیریت دارایی‌ها، خانه‌ها و کسب‌وکارهایش را بر عهده گرفتند تا هنگام بازگشت به مشهد، همه چیز در نظم و امنیت باشد. در مشهد، او همزمان به فعالیت‌های اقتصادی، مذهبی و آموزشی پرداخت و جلسات قرآن و کتاب‌خوانی برای نوجوانان و جوانان برگزار می‌کرد، در حالی که ارتباط مخفیانه با آقای خامنه‌ای و دیگر روحانیان مبارز را حفظ می‌کرد.

فعالیت‌های شمقدری محدود به آموزش و اقتصاد نبود؛ او مأموریت‌هایی برای پشتیبانی از روحانیان و مبارزان تبعیدی داشت و مسیرهای دشوار ایرانشهر، بم، اردکان و قم را برای کمک‌رسانی و جمع‌آوری گزارش‌های مربوط به شهادت آقا مصطفی طی می‌کرد. هر مأموریت فرصتی بود برای تقویت شبکه‌های مبارزاتی و حمایت از جریان‌های انقلابی.

سال‌های قبل از انقلاب، با تمام شکنجه‌ها، تبعیدها و شهادت‌ها، عرصه‌ای بود که شمقدری در آن تجربه و مهارت جمع‌آوری کرد؛ او یاد گرفت که مبارزه تنها در میدان آشکار رخ نمی‌دهد، بلکه در زندگی روزمره، مراقبت از ارزش‌ها و همراهی با دیگران نیز جریان دارد. وی نمونه‌ای از شخصی بود که با ایمان و پشتکار، توانست هم بر بحران‌های شخصی غلبه کند و هم در مسیر بزرگ‌تر تاریخی، نقشی مؤثر ایفا کند.

از زبان این یار وفادار، تصویر سیّدعلی خامنه‌ای یا همان «آقا»، جلوه‌ای از شجاعت، تدبیر و آرامش در شرایط بحرانی دارد. شمقدری، ایشان را انسانی می‌بیند که حتی در زمانی که تحت تعقیب ساواک و با خطرهای جدی روبه‌رو بود، آرامش خود را از دست نمی‌دادند و با دقت و تمرکز تصمیم می‌گرفتند.

حاج علی از آقا خاطرات جالبی دارد؛ اینکه آقا برای مردم جاذبه‌ای خاص داشتند و حضور ایشان در اجتماعات و مراسم مذهبی و سیاسی شور و هیجان ایجاد می‌کرد و سخنرانی‌هایشان کوتاه اما بسیار اثرگذار بود. پس از هر سخنرانی، مردم با اشتیاق دست به راه‌پیمایی می‌زدند و اعتراضات مسالمت‌آمیز اما پرقدرت شکل می‌گرفت. شمقدری می‌گوید که آقا همواره همراه مردم بودند، نه فقط به‌عنوان یک رهبر معنوی، بلکه به‌عنوان کسی که درد و دغدغه‌های آنان را درک می‌کردند و با تدبیر، مسیر حرکت آنها را هدایت می‌کردند.

هوشمندی و ابتکار آقا در مواجهه با مشکلات نیز برجسته بود. برای مثال، توصیه ایشان به جوانان برای تراشیدن سرهایشان تا بتوانند از سربازی فرار کنند و در فعالیت‌های مبارزاتی شرکت کنند، نشان‌دهنده دقت و مسئولیت‌پذیری ایشان بود. وی با اشاره به این اقدام می‌گوید که آقا همواره به فکر راه‌حل‌های عملی و مؤثر برای حمایت از مردم و پیشبرد اهداف مبارزاتی بودند.

شمقدری همچنین یادآور می‌شود که آقا در مواجهه با تهدیدها، هیچ‌گاه ترس را بر خود یا دیگران غالب نمی‌کردند. در حوادثی که ساواک تلاش می‌کرد جلسه‌ها و مراسم را به هم بریزد یا مردم را بترساند، آقا با خونسردی و تدبیر، جریان مبارزه و حضور مردم را حفظ می‌کردند. ایشان نمونه‌ای از شجاعت، صبر و وفاداری به آرمان‌ها بودند و حضوری سرنوشت‌ساز در شکل‌گیری اعتراضات مردمی پیش از انقلاب داشتند.

در نگاه حاج علی، آقا ترکیبی از شجاعت، حکمت و نفوذ معنوی در میان مردم بودند. ایشان نه تنها از تهدید نمی‌ترسیدند، بلکه الهام‌بخش مردم در مسیر مبارزه علیه ظلم و استبداد بودند. حضور مستمرشان در مراسم و جلسات، سخنرانی‌های کوتاه و جذاب و ابتکارهای هوشمندانه‌اش، همه گواهی بر رهبری کارآمد و اثرگذار ایشان‌ست. شمقدری می‌گوید که آقا با تدبیر و شجاعتشان، نه تنها مسیر مبارزه را روشن نگه می‌داشتند، بلکه اعتماد و امید مردم را تقویت می‌کردند و به‌عنوان یک رهبر معنوی و سیاسی، نقشی تعیین‌کننده در پیروزی انقلاب ایفا کردند.

نویسنده در این کتاب قدم‌به‌قدم خاطرات انقلاب را با محوریت آقای خامنه‌ای در تبعید و در شهر مشهد پیش می‌برد. حوادث اول انقلاب، ورود امام به کشور، ماجرای بنی‌صدر و مجروحیت آقا از حوادثی است که در این کتاب از زبان شمقدری گفته شده است. از قسمت‌های جذاب این کتاب، حوادث زمان ریاست جمهوری رهبر انقلاب اسلامی و چگونگی رتق و فتق امور رئیس‌جمهور توسط حاج علی شمقدری است.

وی درباره آن روزها می‌گوید: «در جریان ترورها، انفجارها و تهدیدهای جنگی، آرامش و مدیریت آقای خامنه‌ای مثال‌زدنی بود. ما شاهد انفجارهای متعدد در تهران و خطرات بمباران و حملات هوایی بودیم، اما ایشان حتی در شرایط دشوار، نظم و شجاعت خود را حفظ می‌کردند و من نیز همواره آماده بودم جانم را سپر ایشان کنم.» حضور در مراسم مذهبی و بازدید از مداحان، نماز جمعه و فعالیت‌های فرهنگی، سیاسی و امنیتی بخشی از وظایف او بود.

او که در طول این سال‌ها، همراهی و حفاظت آیت‌الله خامنه‌ای در تهران تا پیگیری اوضاع مشهد، ارتباط با انجمن‌های اسلامی، نظارت بر خرید و پذیرایی مهمانان و حفاظت شخصی ایشان را انجام داده، علاوه بر این‌ها با مصائب شخصی نیز روبه‌رو بود؛ از ترور برادر و شهادت پسرش گرفته تا فوت پدرخانمش. با این‌وجود، همواره انجام وظایف را بر مسائل شخصی و خانواده مقدم می‌دانست.

در یک‌سوم انتهایی کتاب نیز شمقدری خاطرات زمان ریاست جمهوری رهبر انقلاب را نقل می‌کند. از سفرهای خارجی ایشان می‌گوید که چطور با هواپیمای مردم عادی به سفر می‌رفتند و در طول پرواز با مسافران سلام علیک میکردند. از سرکشی به شهرها و روستاها تعریف می‌کند و اینکه در هر سفر چقدر میزان اقبال مردم به ایشان زیاد بوده و ایشان چگونه با سعه‌صدر و گشاده‌رویی پاسخ مردم را می‌دادند و اولویت کار خود را در روزهای پایانی جنگ، بازسازی شهرها و روستاهای جنگ‌زده و رسیدگی به معیشت مردم تعریف می‌کنند.

نویسنده در انتهای کتاب درباره رحلت امام و عمق ناراحتی رهبر انقلاب از این حادثه آورده است: بازگشت آیت‌الله خامنه‌ای از سفر چین هم‌زمان شد با بیماری امام خمینی و بستری شدن ایشان در بیمارستان جماران. راوی (آقای شمقدری) از نگرانی شدید خود در آن روزها می‌گوید: شبی پراضطراب داشت و وقتی آقا از جماران بازگشتند، سیمای خسته و اندوهگینشان نشانه‌ای از رحلت امام بود. ساعاتی بعد خبر ارتحال امام رسماً اعلام شد و کشور در غم فرو رفت.

شمقدری که از سال ۱۳۴۳ همراهشان بود، می‌گوید هرگز آقا را چنین شکسته و محزون ندیده بود. فردای رحلت امام، آیت‌الله خامنه‌ای برای شرکت در جلسه خبرگان از ریاست‌جمهوری خارج شدند و عصر همان روز، خبرگان ایشان را به رهبری انتخاب کردند. با معرفی رهبری جدید، دیدارهای گسترده از سوی مردم و مسئولان آغاز شد و موجی از عشق و حمایت در کشور شکل گرفت. شمقدری این روزها را بسیار پرکار توصیف می‌کند: «آقا هم‌زمان رئیس‌جمهور و رهبر بودند و مردم و گروه‌ها برای بیعت و عرض تبریک صف می‌کشیدند.»

پس از تثبیت رهبری، پنجاه روز در بیت آقا خدمت کرد. اما به دستور ایشان به مشهد بازگشت تا دفتر ارتباطات مردمی را راه‌اندازی کند. آقا به او فرمودند حضورش در مشهد اهمیت دارد. اگرچه جدایی برایش سخت بود، اطاعت کرد و به مشهد رفت. در مشهد حجم کارها بسیار زیاد بود؛ نامه‌ها و درخواست‌های مردمی از شهرها و روستاهای دور و نزدیک می‌رسید. او گزارش‌ها را گردآوری و به تهران می‌برد، دستورات آقا را می‌گرفت و پیگیری می‌کرد. بسیاری از مشکلات مالی، جهیزیه یا مسائل قضایی مردم به دست او حل‌وفصل می‌شد. در سفرهای استانی نیز همراه رهبر بود و نامه‌های مردمی را جمع‌آوری می‌کرد. روایت می‌کند که حتی یک کودک نامه‌ای نوشته بود و دوچرخه خواسته بود؛ آقا دستور دادند و فردا برایش تهیه شد.

روایتی از کتاب «دشواری مبارک»

Khamenei.ir — Tue, 16 Sep 2025 21:30:00 +0430

پیجرهایی که روزی تنها وسیله‌ای ساده برای پیامک بودند، در جنایتی هولناک به سلاح مرگبار اسرائیل تبدیل شدند. انفجار همزمان چهارهزار پیجر در لبنان و سوریه، هزاران شهید و مجروح بر جای گذاشت و روزی به تلخی «قیامت» رقم خورد. کتاب «دشواری مبارک» روایت چهل زن است که شاهد زخم‌های عمیق همسران، پسران و برادران خود بودند.
این اثر مستند، با نثری روان و پرکشش، مقاومت و ایمان در دل فاجعه را به تصویر می‌کشد. بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به مرور و معرفی کتاب «دشواری مبارک» که ابعادی از این جنایت را به تصویر کشیده، می‌پردازد.

تا حالا یک «پیجر» را از نزدیک دیده‌اید؟ شبیه یک ساعت دیجیتال رومیزی است و همان قدر بی‌خطر به نظر می‌رسد. وسیله‌ای غیرنظامی برای دریافت پیام متنی که در دنیای گوشی‌های هوشمند امروزی از یادرفته و بی‌مصرف شده است. با پیجر فقط می‌توان پیامک رد و بدل کرد و به هیچ درد دیگری نمی‌خورد. امّا سال گذشته در چنین روزی اسرائیل پرده جدیدی از تاریخ جنایت بشری را رو کرد. دورانی جدید برای انسان آغاز شد که در آن هر وسیله‌ای که اطرافش وجود دارد ممکن است روزی به بمبی خطرناک تبدیل شود. همان‌طور که آن روز پیجرها به نارنجک تبدیل شدند.

ساعت سه و نیم ظهر بیست و ششم شهریور پارسال، چهارهزار پیجر در یک لحظه در لبنان و سوریه منفجر شدند و عده‌ای را شهید و عده‌ی زیادی را از ناحیه دست و چشم مجروح کردند.

شاهدان عینی آن جنایت و مصدومانش حامل تجربه‌های منحصر به فرد و تکان دهنده‌ای بودند. چهارهزار مجروح در یک ساعت و با یک مشکل واحد به مراکز درمانی محدود در جغرافیای کوچکی از لبنان مراجعه کرده بودند. اسم دیگر آن روز، قیامت بود.

کتاب دشواری مبارک به بازخوانی و شنیدن خاطره‌های این افراد می‌پردازد. چهل روایت کوتاه از چهل نفری که زندگی‌شان به قبل و بعد از این جنایت تقسیم شد. راویان این خاطره‌ها، غالباً خود اشخاص مجروح نیستند. زن‌هایی هستند که آن روز به چشم خویشتن دیده بودند که عزیزشان چه‌طور زخم برداشته. نه یک زخم کوچک؛ که جراحتی عمیق و جبران ناپذیر. چگونه است حال زنی جوان و زیبا که در یک لحظه می‌فهمد دیگر همسر مجاهدش نه می‌تواند ببیند و نه می‌تواند بجنگد؟ یا مادری که پسر رعنا و رشیدش را غرق خون و بدون چشم و دست روی زمین بیمارستانی پیدا می‌کند ؟ یا دختری که طوری به پدرش وابسته بوده که کسی جرأت دادن خبر مجروحیتش را نداشته؟ یا حال خواهری که برای پیدا کردن برادرش پابرهنه بین بیمارستان‌ها هروله می‌کرده؟

هر کدام از این اتفاق‌ها اگر برای هر زن دیگری در سراسر دنیا افتاده بود زمین و زمان را به هم می‌دوخت و داد و فریادش گوش فلک را کر می‌کرد. اما راویان این کتاب رفتار متفاوتی از خودشان نشان داده‌اند. چیزی فراتر از رفتار طبیعی و واکنش منطقی انسان در لحظات بحران. این دقیقاً همان چیزی است که خواندن دشواری مبارک را واجب می‌کند. درک و دریافت علّت این واکنش متفاوت. هر چند خواندن این روایت‌ها کمی سخت باشد.

نویسنده در بخشی از مقدمه کتاب آورده است:
«خواندن این کتاب می‌تواند به‌غایت دشوار باشد. ممکن است نتوانید روایتی هولناک را تمام کنید. یا مجبور شوید یکی‌یکی دستمال‌های جعبه کنار دستتان را با اشک... خیس کنید یا پوست لب‌هایتان را بجوید. ولی باور کنید به همان اندازه که دشوار است، مبارک است. حتی ضروری است... .»

نثر کتاب روان و پرکشش است. طوری که با شروع هر روایت خواننده تا آخرش می‌رود و بینش به جز برای پاک کردن اشک‌ها سر از کتاب برنمی‌دارد! چیزی که باعث می‌شود چشمان مخاطب بعد از خواندن هر روایت به روایت بعدی کشیده شود، نکاتی است که راوی‌ها از درونیات و اعتقادات‌شان می‌زنند و درک و دریافت‌های جدیدی که بعد از حادثه به آن رسیده‌اند.

انتخاب زن‌ها به عنوان راوی این روایت‌ها بسیار هوشمندانه بوده که هم جزئیات را به غایت منتقل کرده‌اند و هم کلمه‌های خوبی برای بیان احساسات مختلف‌شان به کار گرفته‌اند. نویسنده از هر راوی فقط درباره روز جنایت سؤال کرده و مختصری هم از قبل و بعدش را یادآوری می‌کند. نحوه ورود روایت‌ها به ماجرا و نحوه خروج شان بسیار هنرمندانه صورت می‌گیرد و ما مختصر و مفید از هر چیزی که لازم بوده باخبر می‌شویم. کتاب هیچ چیز اضافه‌ای ندارد. از نکات مثبت دیگر کتاب توضیح چندجمله‌ای است که نویسنده قبل از شروع هر روایت از زبان خودش درباره راوی می‌دهد و ذهن خواننده را با توصیف شخصیت و یا ظاهر راوی به روایتش پیوند می‌دهد. مثلاً در اول روایت دختری که برای نویسنده شرط گذاشته می‌خوانیم:
«به شوخی گفت: «قصه‌ی من را باید اولین قصه‌ی کتابت بگذاری وگرنه حرف نمی‌زنم!» گفتم: «تو حرف بزن من قصه‌ات را می‌گذارم روی جلد!» خندیدیم. خنده‌هایش قشنگ بودند و روایتش پر از جزئیات. وقتی که حرف‌هایش تمام شد همچنان می‌خندید. من و مترجم گریه می‌کردیم. اما هر سه چند سال جوان‌تر شده بودیم. چین‌های روی پیشانی‌مان باز شده بود. دلتنگی‌های عصر جمعه‌مان بی‌معنا.»

روایت‌ها به صورت اول شخص و از زبان روای نوشته شده‌اند و چند صفحه بیشتر نیستند.

«هیچ وقت حس خوبی نسبت به پیچر نداشتم. همیشه به بابا می‌گفتم: «موبایل برداری از این بهتره!» بابا هم می‌گفت: «تو دلت می‌خواد هر لحظه با من حرف بزنی و برای همین دلت موبایل می‌خواد.» من تک دختر بابا هستم و آخرین بچه‌اش. رابطه قلبی من و بابا طوری نیست که برای کسی قابل درک باشد. اگر کیلومترها دور از خانه از چیزی ناراحت باشد من توی خانه متوجه می‌شوم و بهش پیام می‌دهم: «باز چی شده؟» همیشه فکر می‌کردم اگر اتفاقی برای بابا بیفتد من می‌میرم. این را همه می‌دانستند. خود بابا هم می‌دانست. طوری که لحظه‌ی اولی که پیجرش منفجر شده به این فکر کرده که الان فاطمه بشنود چه حالی می‌شود؟ اما من آماده‌ی این ماجرا بودم. و حتی یک‌جورهایی منتظرش. چند شب قبل از فاجعه خواب عجیبی دیدم...
ادامه روایت و خواب عجیب فاطمه را در خود کتاب بخوانید.

دشواری مبارک سندی است از جنایت های اسرائیل و کتاب کاری است برای آموختن سبک زندگی مقاومتی که با نثری روان و خوشخوان توسط نویسنده توانمند حوزه مستندنگاری خانم فائضه غفارحدادی نوشته شده و به همت انتشارات سوره مهر در ۱۷۰ صفحه منتشر شده است. بخوانیم و بخوانانیم!

نگاهی به کتاب «فلسطین از منظر حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای»

Khamenei.ir — Tue, 16 Sep 2025 15:59:00 +0430

اسماء خواجه‌زاده

کتاب «فلسطین از منظر آیت‌الله العظمی خامنه‌ای» بازتابی از اندیشه‌ای راهبردی درباره مهم‌ترین مسئله جهان اسلام؛ فلسطین است. این اثر با مرور تاریخچه شکل‌گیری رژیم صهیونیستی، روایت جنایات بی‌پایان آن و تشریح ابعاد مقاومت ملّت فلسطین، تصویری روشن از گذشته و حال این نبرد ارائه می‌دهد. ثبات مواضع رهبر انقلاب در چهار دهه اخیر و حتی پس از ۷ اکتبر نشان می‌دهد فلسطین نه یک موضوع سیاسی مقطعی، که مسئله‌ای اعتقادی و محوری در منظومه فکری ایشان است. کتاب با طرح مسئولیت‌های امت اسلامی، نقد جریان‌های انحرافی و معرفی مقاومت به‌عنوان تنها راه‌حل واقعی، نقشه‌ای جامع برای آینده ترسیم می‌کند. در این میان، تأکید رهبر انقلاب بر نابودی قطعی رژیم صهیونیستی طی ۲۵ سال آینده، امیدی تازه به آزادی قدس شریف می‌بخشد.
بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR در ادامه به معرفی کتاب «فلسطین از منظر حضرت آیت‌الله العظمی سیّدعلی خامنه‌ای» می‌پردازد.

مقدمه کتاب را دکتر علی‌اکبر ولایتی به‌طور مفصل نوشته است. او تاریخچه تشکیل رژیم صهیونیستی و دولت غاصب آن از زمان عثمانی و نقش علمای اسلام و مواضع پیشرو آنها در ضدیت با تشکیل رژیم صهیونیستی را تا رسیدن به زمان حال مرور کرده و اطلاعات خوبی در اختیار مخاطب قرار می‌دهد.

در عنوان بعد جایگاه روز قدس و دیدگاه امام خمینی رحمه‌الله درباره مسئله فلسطین بیان گردیده، و پس از آن دیدگاه‌های رهبر معظم انقلاب در این خصوص در هشت بخش اصلی با عناوین ذیل تنظیم و ارائه شده است:
بخش اول: کلیات؛ فصل اول اهمیت مسئله فلسطین، فصل دوم جمهوری اسلامی و مسئله فلسطین، فصل سوم صهیونیسم و اسرائیل، فصل چهارم غرب و آمریکا و صهیونیسم، فصل پنجم اسرائیل و دولت‌های عرب و مسلمان
بخش دوم: شکست‌ها و پیروزی‌ها؛ فصل اول تاریخچه اشغال و عبرت‌ها، فصل دوم پیروزی‌ها و درس‌ها
بخش سوم: مسئولیت‌ها؛ فصل اول مسئولیت مردم فلسطین، فصل دوم مسئولیت امت اسلامی، فصل سوم مسئولیت جمهوری اسلامی و ملّت ایران، فصل چهارم روز قدس، فصل پنجم مسئولیت دولت‌های اسلامی، فصل ششم مسئولیت رسانه‌ها، فصل هفتم مسئولیت نخبگان، فصل هشتم مسئولیت دیگر افراد و اقشار
بخش چهارم: جنایات
بخش پنجم: راه حل‌ها؛ فصل اول راه حل غلط، فصل دوم راه حل صحیح
بخش ششم: قهرمانان
بخش هفتم: روشنگری؛ فصل اول شبهات، فصل دوم نکات.
بخش هشتم: آینده روشن

«مگر شوخی است که ملّتی را از خانه و زندگی و کشور و سرزمین خود آواره کنند، غاصب مزدور خبیثی را آنجا بنشانند، همه‌گونه به او کمک کنند، همه جنایات او را صحه بگذارند، دستشان تا مرفق در خون مردم منطقه فروبرود، به اینها هم قانع نباشند، بخواهند از مسلمانان و از صاحبان خانه امضا بگیرند که این خانه متعلق به آن غاصب است و صاحب‌خانه در آن حقی ندارد؟»

مسئله فلسطین صرفاً یک منازعه سیاسی و سرزمینی نیست بلکه یکی از دردناک‌ترین نمونه‌های نسل‌کشیِ سازمان‌یافته‌ای است که در این دوران انجام شده است. روندی که از سال ۱۹۴۸ با اعلام موجودیت رژیم غاصب صهیونیستی و «نکبت» آغاز شد و هدف اصلی‌اش پاک‌سازی قومی و تغییر بافت جمعیتی سرزمین فلسطین بود.

رژیم صهیونیستی برای انجام این جنایت نه تنها زمین و خانه‌ها را اشغال کرد بلکه دهه‌هاست قتل‌عام‌های مکرر و محاصره‌های طولانی‌مدت انجام می‌دهد و دست به نابودی نظام‌مندِ زیرساخت‌های حیاتی مردم فلسطین می‌زند. قتل‌عام صبرا و شتیلا در ۱۹۸۲، کشتار دیر یاسین در ۱۹۸۴ و بمباران‌های گسترده غزه در دهه‌های اخیر همه نمونه‌هایی از سیاست نسل‌کشی رژیم صهیونیستی است که نشان می‌دهد او هیچ ابایی از خشونت عریان و نفی موجودیت یک ملّت ندارد. استفاده از تسلیحاتِ ممنوعه جنگی و حمله به مدارس و بیمارستان‌ها و اردوگاه‌های پناهندگان نیز کاملا گویای آن است که هدف فراتر از شکست نظامی مقاومت بوده، ریشه‌کن کردن هویت ملّت فلسطین در رأس برنامه‌های آنان قرار داشته، و تلاش برای حذف تاریخ این کشور و مصادره میراث فرهنگی و تغییر نام‌ها و نمادهایش در راستای همین سیاست اشغال و کشتار انجام می‌شود. به همین دلیل فلسطین امروز نماد مظلومیت و مقاومت به شمار می‌آید.

کتاب «فلسطین از منظر آیت‌الله العظمی خامنه‌ای» در چنین بستری شکل گرفته است. این کتاب که بازتابی از جایگاه و اهمیت مسئله فلسطین در منظومه فکری و سیاسی رهبر معظم انقلاب است، فراتر از یک گردآوری تاریخی، نگرش راهبردی ایشان به مسئله فلسطین را بیان می‌کند.

این کتاب علاوه بر مستندسازی ابعاد مختلف جنایات رژیم صهیونیستی و تشریح ابعاد آن، با تحلیل راه‌های مقابله، راهبردی جامع برای مواجهه با این نسل‌کشی و احقاق حقوق ملّت فلسطین پیش روی ما می‌گذارد و در حقیقت می‌تواند یک نقشه راه برای ملل مسلمان و آزادگان جهان به شمار بیاید.

تجدیدچاپ و ترجمه
کتاب، دو چاپ قدیم و جدید دارد و نسخه تجدیدچاپ شده‌اش تفاوت‌هایی با چاپ قدیم دارد که یکی از آنها افزوده شدن سخنرانی‌های رهبر معظم انقلاب در مورد مسئله فلسطین تا سال ۱۳۹۷ شمسی، به کتاب است. توصیفات رهبر انقلاب از قضیه فلسطین به‌عنوان معیار اساسی برای درک حقیقت سایر مواضع و مسائل، مباحث مربوط به جریان‌های تکفیری یا صحبت و نظر ایشان در مورد نابودی رژیم صهیونیستی حداکثر ظرف ۲۵ سال آینده نیز در چاپ جدید به کتاب اضافه شده است. نکته قابل توجه آن است که خواننده کتاب با دقت نظر در مواضع رهبر معظم انقلاب اسلامی درمی‌یابد طی این سال‌ها هیچ تغییر قابل توجهی در مواضع صورت نگرفته و اصول ایشان همچنان ثابت مانده است.

کتاب علاوه بر نسخه فارسی، به زبان‌های عربی و انگلیسی ترجمه شده است. ترجمه عربی کتاب نخست (در ۲۰۱۲) تحت عنوان «فلسطین فی فکر الإمام الخامنئی» و سپس (در ۲۰۱۸) تحت عنوان «فلسطین فی مواقف آیة‌الله العظمی الإمام الخامنئی» منتشر و در ششمین کنفرانس حمایت از انتفاضه ملّت فلسطین رونمایی گردید. نسخه انگلیسی کتاب نیز با بازآفرینی برخی مباحث متناسب با مخاطبان غربی منتشر شد. این ترجمه‌ها اهمیت جهانی اندیشه مقاومت و انعکاس صدای ملّت فلسطین در سطح بین المللی را نشان می‌دهد. یکی از اتفاقات جالب توجه در خصوص این کتاب، واکنش نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی، بنیامین نتانیاهو به آن بود. او در نشست مجمع عمومی سازمان ملل (۲۰۱۵/۱۳۹۴) کتاب را در دست گرفت، آن را «جدیدترین کتاب رهبر ایران» خواند و مدعی شد: «این کتاب، چهارصد صفحه جزئیات از طرح او برای نابودی کشور اسرائیل است».

قضیه فلسطین در نگاه و اندیشه رهبر انقلاب
کتاب به خوبی نشان می‌دهد فلسطین و حمایت از آن از نظر رهبر معظم انقلاب اسلامی، نه یک استراتژی سیاسی یا موضوع تاکتیکی یا مقطعی، بلکه مسئله‌ای اعتقادی و محوری برای جهان اسلام به شمار می‌آید و با هویت اسلامی و انسانی مسلمانان گره خورده و مسئله «عقیده و دل و ایمان» است.

معظم‌له بارها تأکید کرده‌اند: «امروز مسئله‌ی فلسطین، مسئله‌ی اول جهان اسلام است» یا: «مسئله‌ی فلسطین فوری‌ترین مسئله‌ی جهان اسلام است» یا: «امروز در زندگی مسلمین و در آفاق اسلامی هیچ مسئله‌ای به اهمیت و خطورت مسئله‌ی فلسطین نیست» و این دیدگاه ایشان از نخستین خطبه خود در نماز جمعه روز قدس سال ۱۳۵۹، تا زمان آخرین بیاناتی که در کتاب درج شده، یعنی سال ۱۳۹۷، تغییری نکرده است و ایشان طی تمام این سال‌ها همچنان به این اصول ثابت عقیده دارند که:
سرزمین فلسطین، کشور فلسطین، یک‌جا متعلق به فلسطینی‌ها است.
فلسطین باقی است. چند دهه‌ای غاصبان آن را غصب کردند اما بدون تردید دوباره به مردم فلسطین و به آغوش اسلام برخواهد گشت و این اتفاق خواهد افتاد.
فلسطین تجزیه‌پذیر نیست.
سرنوشت فلسطین باید به دست فلسطینی‌ها تعیین شود.
رژیم صهیونیستی نامشروع است و هیچ توافقی نمی‌تواند به آن مشروعیت ببخشد.
  راه‌حل صحیح، مقاومت و همه‌پرسی عمومی است نه سازش با اشغالگران.
  حمایت از مقاومت وظیفه‌ای اسلامی و انسانی است.
  آینده از آنِ ملّت فلسطین است و رژیم صهیونیستی به اراده‌ی الهی نابود خواهد شد.
و این ثبات دیدگاه، بیانگر عمقِ اعتقادی قضیه فلسطین در اندیشه رهبر انقلاب است.

قضیه فلسطین و بیداری اسلامی
رهبر معظم انقلاب قضیه فلسطین را معیار اصلی برای سنجش جریان‌های بیداری اسلامی و صداقت دولت‌ها و جریان‌ها و ملّت‌های مسلمان دانسته و معتقدند هر حرکت مردمی و اسلامی در منطقه، اگر نسبت به فلسطین موضع روشن نداشته باشد، در مسیر درست قرار ندارد. این معیار، مرزبندی مهمی در میان جریان‌های سیاسی و فکری ایجاد کرده و مانع از مصادره بیداری اسلامی توسط جریان‌های انحرافی شده است.

نقد جریان‌های تکفیری
رهبر معظم انقلاب جریان‌های تکفیری را پروژه‌ای برای منحرف کردن توجه امت اسلامی از مسئله فلسطین معرفی، و تأکید کرده‌اند که این جریان‌ها با ایجاد جنگ‌های داخلی در کشورهای اسلامی، در حقیقت به نفع رژیم صهیونیستی عمل می‌کنند و یکی از اهداف اصلی آنها به حاشیه راندن مسئله فلسطین است: «حربه‌ی دشمن را از دست دشمن بگیرید. امروز شما می‌بینید تکفیر یک عاملی برای دشمنان اسلام و دشمنان امت اسلامی است؛ نه فقط شیعه [بلکه] اهل سنت را هم تکفیر می‌کنند... برای اینکه مردم را و مسلمان‌ها را به هم مشغول کنند تا غافل بشوند از مسئله‌ی مهم فلسطین».

راه‌حل نهایی: همه‌پرسی
یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب، طرح راه‌حل نهایی مسئله فلسطین از دیدگاه رهبر انقلاب است. ایشان مذاکره با صهیونیست‌ها را رد کرده‌اند و از غزه به‌عنوان یک نمونه یاد می‌کنند: «همین تهاجم بی امان و ظالمانه به غزه ـ که به ظاهر در ذیل یک قراردادی آنها را به دست فلسطینی‌ها برگرداندند و حالا دارند اینطور با آنها رفتار می‌کنند ـ باید نشان بدهد که آخر و عاقبت مذاکره با اسراییل غاصب و صهیونیست‌ها چیست. بعضی‌ها می‌گویند با مذاکره مشکلاتمان را با صهیونیست‌ها حل کنیم. بفرمایید این هم مذاکره!»

و در نهایت برگزاری همه‌پرسی عمومی و انتخاب ساختار نظام در فلسطین با حضور همه صاحبان حق در سرزمین فلسطین، اعم از مسلمان و مسیحی و یهودی، را راه‌حلی عادلانه و منطقی عنوان می‌کنند. این طرح نه‌تنها پشتوانه اسلامی دارد، بلکه از منظر حقوق بین‌الملل هم قابل دفاع است. تأکید ایشان بر این نکته که: «اسرائیل نشان داده است که به هیچ امضای خود پایبند نیست، اگر توافق هم بکنند، امضا هم بکنند، پایبند نمی‌ماند» نشان می‌دهد تنها راه واقعی، مراجعه به اراده ملّت فلسطین است:
«راه حل مسئله‌ی فلسطین، راه حل‌های تحمیلی و دروغین نیست. تنها راه حل مسئله‌ی فلسطین این است که مردم واقعی فلسطین ـ نه مهاجران غاصب و اشغالگر ـ چه آنهایی که در داخل فلسطین ماندند، چه آنهایی که در بیرون فلسطین هستند، خود نظام حاکم بر کشورشان را تعیین کنند.»

آینده روشن
آیت‌الله خامنه‌ای بارها تأکید کرده‌اند که رژیم صهیونیستی بیش از ۲۵ سال آینده را نخواهد دید. این سخن که بازتاب وسیعی در رسانه‌های بین‌المللی یافت، صرفاً یک پیش‌بینی سیاسی نیست بلکه بیان یک سنت الهی است: ظلم پایدار نمی‌ماند. در همین چارچوب ایشان در کتاب فلسطین چشم‌اندازی روشن برای آزادی قدس و نابودی رژیم صهیونیستی ترسیم کرده‌اند: «قطعا فلسطین به دست مردم فلسطین برخواهد گشت و این زائده‌ی دروغی و جعلی از صحنه‌ی جغرافیا محو خواهد شد؛ در این تردیدی نیست».

کتاب فلسطین آینه‌ای از نگاه رهبر معظم انقلاب اسلامی به مهم‌ترین مسئله جهان اسلام است و نشان می‌دهد چگونه اندیشه مقاومت در چهار دهه اخیر تداوم یافته و تقویت شده و چرا فلسطین همواره در قلب سیاست‌ها و مواضع جمهوری اسلامی ایران قرار داشته و خواهد داشت. هم‌چنین به دلیل اینکه مرجعی در تحلیل رویکرد جمهوری اسلامی ایران نسبت به فلسطین است، منبعی ارزشمند برای دانشجویان، پژوهشگران علوم سیاسی، فعالان فرهنگی، علاقمندان حوزه مقاومت و کتابخوان‌هایی است که می‌خواهند نگاه عمیق‌تری به قضیه فلسطین داشته باشند.

تجربه‌نگاری «داستان واکسن»؛ کتابی که یک دستاورد بزرگ را روایت می‌کند

Khamenei.ir — Tue, 16 Sep 2025 15:50:00 +0430

اردیبهشت ۱۴۰۰، در روزهای پرالتهاب کرونا و کمبود جهانی واکسن، امید ایرانیان به توان داخلی دوخته شد. پروژه «کوو ایران برکت» از دل تحریم‌ها و دشواری‌ها قد برافراشت و نخستین واکسن تمام‌ایرانی را به مرحله تولید رساند. این دستاورد، ایران را در جمع شش کشور تولیدکننده واکسن کرونا در جهان نشاند. در همان روزها حضرت آیت‌الله خامنه‌ای نخستین دُز واکسن برکت را دریافت کردند و آن را نشانه‌ای از یک »افتخار ملی «دانستند. ایشان با قدردانی از دانشمندان و دست‌اندرکاران پروژه، تأکید کردند باید به واکسن ایرانی احترام گذاشت و اسناد علمی آن منتشر شود. کتاب »داستان واکسن» حاصل تلاشی است برای ثبت همین مسیر پر فراز و نشیب، از جرقه ایده تا تحقق دستاوردی تاریخی. روایتی که نشان می‌دهد چگونه اعتماد به خود و اراده جمعی، مرزهای علم پزشکی را در ایران جابه‌جا کرد. به همین مناسبت بخش کتاب KHAMENEI.IR به معرفی این کتاب می‌پردازد.

کرونا نه فقط یک بیماری که یک تجربه جمعیِ سهمگین جهانی بود. همه ملّت‌ها، فارغ از مرزهای سیاسی و اقتصادی، درگیر بحرانی شدند که نه تنها جان آدم‌ها را تهدید می‌کرد، بلکه سازوکارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را هم زیر سؤال می‌برد. در ایران نیز این تجربه با اتفاق‌های تازه‌ای گره خورد: تحریم‌های دارویی، محدودیت دسترسی به منابع بین‌المللی، و بحران اعتماد عمومی به نظام جهانی سلامت که حتی نمی‌توانست امنیت محموله‌های واکسنِ متعلق به کشورها را تأمین کند. در چنین شرایطی، خبر تولید واکسن «کوو ایران برکت» برای بسیاری از مردم، نشانه‌ای از امکانِ ایستادن روی پای خود بود.

کتاب «داستان واکسن» نوشته فردین آریش و محمدصالح سلطانی، کوششی است برای ثبت همین تجربه. نه در قالب یک گزارش رسمی یا مقاله علمی، بلکه به شکل یک روایت مستند. این، داستانی است که می‌خواهد بگوید چه کسانی و چگونه توانستند در دل یک بحران بی‌سابقه، پروژه‌ای ملی را به نتیجه برسانند.

قصه یک دستاورد
این کتاب حاصل ۱۱ مصاحبه است که پس از پیاده شدن مصاحبه‌ها به بیش از ۳۰۰ صفحه رسید و در نهایت با تدوین و ثبت روایی این اثر در ۱۲۴ صفحه و ۹ فصل تنظیم شد. حجم کوتاه اثر نشان می‌دهد که نویسندگان قصد نداشته‌اند وارد جزئیات تخصصی و سنگین شوند، بلکه تمرکز آن‌ها بر «خلق روایت» بوده است. زبان کتاب ساده و از اصطلاحات فنیِ پیچیده خالی است. این انتخاب به خواننده عمومی اجازه می‌دهد که بدون پیش‌زمینه علمی، با روند شکل‌گیری و تولید واکسن همراه شود. اما مهم‌تر از سادگی، شیوه روایت است. «داستان واکسن» قصه می‌گوید؛ قصه جلسات اضطراری، قصه آزمایشگاه‌هایی که شب و روز چراغشان روشن بود، قصه کمبود مواد اولیه‌ای که می‌توانست پروژه را متوقف کند، قصه عجیب تأمین موش و میمون برای مراحل تحقیقاتی واکسن، و قصه تیم‌هایی که میان امید و اضطراب در رفت‌وآمد بودند.

این داستان انسان‌هاست
یکی از دستاوردهای اصلی داستان واکسن، تأکید بر «انسان‌های پشت پروژه» است. در روایت‌های رسمی معمولاً فقط به دستاورد نهایی اشاره می‌شود اما در این کتاب با تلاش‌های شبانه‌روزی دانشمندان، نگرانی‌های خانواده‌ها، فشارهای مدیریتی و حتی لحظات ناامیدی مواجه می‌شویم. این لایه انسانی باعث می‌شود پروژه علمی، از حالت یک فرآیند بی‌روح خارج و به یک داستان دراماتیک تبدیل شود؛ داستانِ آدم‌ها و نه فقط داده‌ها.

این علاج در وطن بود
نباید فراموش کرد که تولید واکسن «کوو ایران برکت» صرفاً یک پروژه علمی نبود. تولید این داروی شفابخش در بستر تحریم‌ها و محدودیت‌های جهانی معنا پیدا می‌کرد. چگونه دشواری‌های تأمین مواد اولیه یا تجهیزات، مسیر تولد «برکت» را پر از مانع کرده بود. این یک یادآوری مهم است؛ چون نشان می‌‌دهد ایرانیان باید بدون اعتنا به دشواری‌های ناشی از تحریم‌های ظالمانه، روی پای خود بایستند و قد علم کنند. تجربه‌هایی مثل تولید «کوو ایران برکت» باید در حافظه تاریخی ما ثبت شوند تا یادمان نرود که علاج، در وطن است. کتاب به‌نوعی در امتداد ادبیات مقاومت و «روایت پیشرفت» قرار می‌گیرد؛ ادبیاتی که در ایران پس از انقلاب بارها بازتولید شده است، اما این بار در قالبی بسیار ملموس و در زمان معاصر که هنوز زمان زیادی از وقوعش نگذشته است.

از منظر سبک و ژانر، «داستان واکسن» در دسته «مستندنگاری روایی» قرار می‌گیرد. در سال‌های اخیر، جریان تازه‌ای در ایران شکل گرفته که می‌کوشد رویدادهای مهم معاصر را نه با زبان رسمی و خشک، بلکه با زبان داستانی روایت کند. نمونه‌های متعددی در حوزه‌های تاریخی، سیاسی و اجتماعی با این رویکرد منتشر شده‌اند که «داستان واکسن» یکی از معدود تجربه‌های «روایت پیشرفت» در حوزه پزشکی و علمی است. همین جایگاه خاص، ارزش آن را دوچندان می‌کند.

تجربه‌ای از خلق یک نماد برای خودباوری ایرانیان
این کتاب در بستر اجتماعی و فرهنگی ایران امروز، معنای خاص خود را دارد. واکسن برکت، فراتر از یک محصول دارویی، به یک نماد تبدیل شد؛ نماد توانایی در شرایط تحریم، نماد ایستادگی در برابر انحصار جهانی، و حتی نماد غرور ملّی. اما هم‌زمان، بحث‌های رسانه‌ای متعددی حول این واکسن شکل گرفت. برخی حواشی حول فرایند ساخت واکسن و البته تلاش سازمان‌یافته دشمنان ایران برای جنجال‌آفرینی پیرامون این پروژه، واکسن «برکت» را درگیر چالش‌هایی کرد که کتاب البته کمتر وارد این کشاکش‌ها می‌شود، اما خواننده امروز به‌خوبی می‌داند که این لایه‌ها در پس‌زمینه روایت حضور دارند.

«داستان واکسن» روایت تولد نخستین واکسن «تمام‌ایرانی» ایرانی را ثبت کند؛ واکسنی که صفر تا صد مراحل تولیدش، از نخستین نمونه‌برداری‌ها تا پایان مراحل کارآزمایی در خاک ایران انجام شد و در نهایت مورد اعتماد رهبر انقلاب هم قرار گرفت و ایشان، واکسن «برکت» را برای ایمنی در برابر ویروس کرونا انتخاب کردند. کتاب «داستان واکسن» اگرچه از نظر علمی و تحلیلی کامل نیست، اما ارزش آن در ثبت تجربه انسانی و اجتماعیِ پروژه‌ای است که به‌نوعی نماد استقلال علمی ایران شد.

آن‌چه پیش روی ماست نه «گزارش واکسن» است و نه «تحلیل واکسن»، بلکه «داستان واکسن» است. و همین انتخاب عنوان، تمام ماهیت کتاب را توضیح می‌دهد: روایتی از علم، امید و بحران یا به عبارت بهتر؛ روایت پیشرفت.

کتاب «چهل حکمت نبوی (ص)» با شرح آیت‌الله العظمی خامنه‌ای منتشر شد

Khamenei.ir — Tue, 09 Sep 2025 00:34:00 +0430

[دریافت نسخه الکترونیکی کتاب]

به مناسبت یک هزاروپانصدمین سال ولادت رسول گرامی اسلا صلی‌الله‌علیه‌وآله و برای استفاده‌ی هرچه بیشتر مردم عزیز ایران نسخه‌ی الکترونیکی کتاب «چهل حکمت نبویصلی‌الله‌علیه‌وآله» با شرح حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای‌مدّظلّه‌العالی که شامل چهل حدیث برگزیده نبوی‌صلی‌الله‌علیه‌وآله در ابتدای جلسات درس خارج فقه ایشان است توسط انتشارات انقلاب اسلامی و با تدوین و گردآوری آقای علیرضا مختارپور در ۱۷۰ صفحه در اختیار مخاطبان قرار گرفت. به همین مناسبت بخش کتاب رسانه KHAMENEI.IR به مرور و معرفی این کتاب می پردازد.

نوشتن «چهل حدیث» سنتی قدیمی است که از همان سده‌های نخستین شکل گرفته است. حدیثی معروف از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است: «مَنْ‌ حَفِظَ مِنْ‌ (عَلی) أُمَّتِی‌ أَرْبَعِینَ حَدِیثاً مِمَّا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ مِنْ أَمْرِ دِینِهِمْ بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقِیهاً عَالِما» بدین معنا که اگر کسی چهل حدیثی را که برای زندگی دینی‌اش لازم است یاد بگیرد و حفظ کند، خداوند در روز قیامت او را به عنوان یک عالم و فقیه برمی‌انگیزد. به همین دلیل، بسیاری از دانشمندان مسلمان در طول تاریخ کتاب‌ها و رساله‌هایی نوشته‌اند که در آنها چهل حدیث گردآوری شده است. این کتاب‌ها معمولاً با عنوان‌هایی مثل «چهل حدیث» یا «اربعین» شناخته می‌شوند و به زبان‌های مختلف از جمله فارسی و عربی نوشته شده‌اند. علامه مجلسی معتقد است این حدیث از احادیث «متواتر» است که از راه‌های مختلف، هم در میان شیعه و هم اهل سنت نقل شده و آن‌قدر گسترده است که می‌توان آن را «قطعی» دانست.

حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای همواره بر اهمّیّت سبک زندگی ایرانی-اسلامی و لزوم آراستگی جامعه به اخلاق حسنه تأکید داشته‌اند. ایشان در عمل به این توصیه‌ی مهم، خود در آغاز هر جلسه از درس خارج فقه به بیان و شرح حدیث یا احادیثی از معصومینعلیهم‌السلام به ویژه رسول مکرّم اسلامصلی‌الله‌علیه‌وآله می‌پردازند.

در مقدمه کتاب میخوانیم: در متون معتبر، دینی هدف از بعثت پیامبر گرامی اسلام تکمیل مکارم اخلاقی عنوان شده و جامعه‌ مطلوب از نظر مکتب اسلام، جامعه‌ای است که تمامی افراد آن دارای صفات اخلاقی نیکو باشند و از صفات ناپسند اخلاقی پرهیز کنند. در چنین جامعه‌ای حدأقل در بخش عمده‌ای از افراد خبری از صفاتی چون حسد و کینه‌ورزی و حرص و بخل و... نخواهد بود. این نوع خصلتهای ناپسند در هر جامعه‌ای به نحو گسترده وجود داشته باشد حتی اگر از نظر پیشرفتهای علمی و مادی به سطح بالایی هم رسیده باشد آن جامعه دچار آشفتگی و پریشانیهای گوناگون خواهد شد.

حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای که همواره بر اهمّیّت سبک زندگی ایرانی اسلامی و لزوم آراستگی جامعه به اخلاق حسنه تأکید داشته‌اند در یکی از بیانات خود در اهمّیّت فراگیری اخلاق و نیز منبع کسب فضایل اخلاقی فرموده‌اند: امروز ما محتاج نصیحتیم؛ برای رشد اخلاق در جامعه برای گسترش خلقیات خوب، برای اعتلای روحیه همدلی و برادری و صفا و اخوّتی که در جامعه دینی مطلوب است احتیاج داریم به نصیحت. اینها را از چه کسی یاد بگیریم؟ پایه‌های اخلاق در کلمات ائمه است.

مروری بر مطالب کتاب نشان می‌دهد که این کتاب دارای چند ویژگی است: اولاً این چهل حدیث از میان بیشتر از ۸۰۰ حدیث شرح شده در دروس خارج فقه رهبر معظم انقلاب اسلامی انتخاب شده است. ثانیاً تمامی این چهل حدیث احادیث روایت شده از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم هستند و ثالثاً برای هریک از احادیث عناوینی کوتاه و اغلب موزون انتخاب شده، به عنوان نمونه: عیبجوی خود می‌باش، صبر کن تا بهشت را یابی، آنچه خوبان همه دارند و... نکته مهمی که این کتاب را قابل استفاده کرده؛ حجم کم و شرح کوتاه این احادیث امکان مطالعه آسان و مفید را برای مخاطب فراهم کرده است.

حدیث ۳۳ کتاب «چهل حدیث نبویصلی‌الله‌علیه‌وآله» با این عنوان است: بشناس زمانت را دریاب تو نقشت را. در ادامه اصل و شرح این حدیث را میخوانیم: قال أَبوذَرٍ دَخَلتُ یوماً عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله علیه وسلم وَ هُوَ فی المَسجِدِ جَالِسٌ وَحدَهُ فَاعْتَنَمْتُ خَلَوَتَهُ... قُلْتُ: یَا رَسُولَ اللهِ فَمَا کَانَتْ صُحُفُ إِبْرَاهِیمَ؟ قَالَ: وَکَانَ فیها أَمثالُ... وَ عَلَى العَاقِلِ أَنْ یَکُونَ بَصِیراً بِزَمَانِهِ مُقْبِلاً عَلَى شَأْنِهِ حَافِظاً لِلسَانِهِ. ابوذر میگوید روزی بر پیامبر خدا وارد شدم در حالی که ایشان به تنهایی در مسجد بودند؛ پس غنیمت شمردم این خلوت را. ابوذر میگوید: به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم عرض کردم یا رسول الله در کتاب ابراهیم علیه‌السلام چیست؟ حضرت فرمودند: در آن امثال و تمثیلاتی هست؛ از جمله آمده: و بر عاقل است که آگاه به زمان باشد و شأن و وظیفه خود را بداند و نگهبان زبانش باشد. (مکارم الاخلاق، ص ۳۸۳)

رهبر انقلاب در شرح این حدیث میفرمایند: «وَ عَلَى العَاقِلِ أَنْ یَکُونَ بَصِیراً بِزَمَانِهِ»؛ این از جمله‌ کلماتی است که رسول اکرم از صحف ابراهیم نقل میکنند برای جناب ابی‌ذر یکی‌اش این است که خردمند باید زمان خود را بشناسد. زمانه با حوادثی که دارد دوستیها دشمنی‌ها، نفعها، ضررها، تأثیرات افعال شبیه یک میدان جنگ است. چالشهای زندگی مثل چالشهای یک سرباز در جبهه یا یک افسر در جبهه است. همچنان که اگر یک رزمنده در جبهه نداند کجا است، دشمن کدام طرف است دوست کدام طرف است، دشمن چه دارد، دشمن در چه حال است او چه دارد او چه کار میتواند بکند، هر چه هم مجهز و مسلح باشد فایده‌ای ندارد خب مسلسلش را به کدام طرف نشانه بگیرد؟ آذوقه‌اش را یا مثلاً آب را چقدر تقسیم کند برای خودش یا برای دوستانش و از آن استفاده کند، مصرف کند، که معطل نماند؟ اینها را نمیداند باید بشناسد که در کجا قرار دارد تا بتواند تیر را بجا بزند یا از تیری که به طرف او می‌آید بجا اجتناب کند؛ آب را به اندازه تقسیم کند که بعد دچار تشنگی نشود؛ یک رزمنده در میدان جنگ این جوری است. حالا بعضی از شماها در جبهه دفاع مقدس بوده‌اید و این چیزها را از نزدیک تجربه کرده‌اید زندگی عیناً همین جور است؛ اگر ندانید کجایید، ندانید در چه شرایطی هستید ندانید فرصتها چیست ندانید تهدیدها چیست ندانید دشمنها چه کسی هستند و دشمنی‌ها چگونه است نمیتوانید زندگی کنید. فرمود: «العالِمُ بِزَمانِهِ لاتَهجُمُ عَلَیْهِ اللَّوابِس». کافی، ج۱، ص۲۷؛ «شبهات به کسی که زمانه ی خود را بشناسد، هجوم نمی آورد.»، که این یک روایت دیگر است.

ما عمامه‌ای‌ها این یکی را این بصیر به زمان را در برهه‌های طولانی از زمان کم داشتیم الان هم بعضی‌ها هستند که نمیفهمند دنیا در چه وضعی است؛ ملتفت نیستند. فرض بفرمایید سر همین قضایای انسجام اسلامی که ما امسال مطرح کردیم، مثلاً فرض کنید ناگهان خبر میآورند که آقا چه نشسته‌اید! دو تا، سه تا دِه را در فلان نقطه‌ی کشور مبلغین سنّی آمده‌اند سنّی کرده‌اند؛ شیعه بودند سنّی کرده‌اند آتش میگیرد، شروع میکند به عکس العمل کردن غافل از اینکه در همین حال دارند به فلان حاکم فلان منطقه سنّی که ما خبر داریم، اینها دیگر تحلیل چه و حدس نیست اینها اطلاعات ما است. میگویند که آقا نشسته‌اید که ایرانیها آمده‌اند چند دِه شما را شیعه کرده‌اند؛ او هم آتش میگیرد کسی این را بداند یا نداند در قضیه شیعه و سنّی و اختلافات موضع‌گیری‌اش فرق میکند؛ همین جور است یا نه؟ عالم به زمان نیست، بصیرت به زمان ندارد. نمیفهمد که این خبر چقدر اهمیت دارد و چقدر امکان صدق دارد.

برای خنک کردن دل فاطمه زهرا او مثلاً خوشحال کردن آن بزرگوار یک عملی را در یک، زمانی در یک روزی یا شبی انجام میدهد؛ غافل از اینکه این دارد فیلم‌برداری میشود، بعد یک جا میروند نشان میدهند یک ریگ به کفشی در بلوچستان پیدا میشود گردن عده‌ای را میزند ملتفت نیستند که این عدم بصیرت به زمان است که زمان را نشناسند و ندانند. در دوران قدیم - مثلاً ۱۰۰۰ سال، ۱۱۰۰ سال قبل از این اینها اتفاق افتاده در قم در محیط شیعی یک نفری یک عالمی محدثی یک حرفی را میزد، در بغداد که بین حنابله و بین شیعه آن جنگهای خونین راه افتاده بود، شیخ مفید دادش بلند میشد که شما آنجا نشسته‌اید، ملتفت نیستید که در بغداد چه دارد میگذرد. ببینید، اینها آن چیزهایی است که ما احتیاج داریم پس عاقل باید بصیر به زمان خودش باشد؛ بداند این حرف که الان از زبان او خارج شد، در این مجموعه‌ی فعل و انفعالات عالم و وضع و محاذات اوضاع عالم، جایش کجا است چه تأثیری میگذارد. مثل آن رزمنده‌ای نباشد که چشمش را بگذارد روی همدیگر مسلسلش را روشن کند؛ بداند که این تیر دارد به کجا میخورد؛ به دوست میخورد، به دشمن میخورد، به هوا میخورد به خاک می افتد، ضایع میشود؛ بفهمد. اول این است بصیر به زمان.

«مُقْبلاً عَلَى شَأْنِهِ»؛ بعد که بصیر به زمان بود، حالا در این زمانه، در این وضع و محاذات کنونی عالم [با خود بگوید] من چه کاره‌ام، آن را انجام بدهد؛ با همه وجود به آن چیزی که وظیفه‌ای او است اقبال کند به آن رو بیاورد به کارهای فرعی به کارهای درجه دو نپردازد که این هم باز از آن حرفهایی است که اگر سر درد دل ما با شما رفقا باز بشود در این زمینه هم فراوان حرف هست. چقدر از اصول که الان محل خدشه و مناقشه ی خصمانه و مغرضانه ی دشمنان است فراموش میشود؛ گاهی به یک فرع کوچکی میچسبیم مثل اینکه یک اصل محکمی است همین طور دائم روی آن تکیه میکنیم ملتفت نیستیم که آنچه باید انجام بدهیم، چیست.

«حَافِظاً لِلِسَانِهِ»؛ حافظ یعنی این زبان در کنترل او باشد. معنای «حافظ للسان» این نیست که زبان در کام بکشد و حرف نزند؛ حفاظت اطلاعات شنفته اید؟ مراقب باشد که این لسان کجا دارد چه میگوید چه کار دارد میکند.

نگاهی به کتاب «آنک آن یتیم نظرکرده»

Khamenei.ir — Mon, 08 Sep 2025 15:30:00 +0430

رهبر انقلاب در دیدار مسئولان نظام و میهمانان خارجی شرکت‌کننده در بیست و پنجمین کنفرانس وحدت اسلامی که در تاریخ ۱۳۹۰/۱۱/۲۱ برگزار شد درباره شخصیت عظیم‌الشان رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم داشتند فرمودند: «پیغمبر ایستاد و ایستادن او مسلمانهای مقاوم و مستحکمی به وجود آورد که هیچ فشاری روی آنها اثر نمیکرد. اینها درس است برای ما. بعد هم جامعه‌ی مدنی را تشکیل داد، ده سال بیشتر هم حکومت نکرد. اما پی‌ریزی یک بنائی را کرد که در طول قرنهای متمادی، قله‌ی بشریت در علم، در تمدن، در پیشرفت معنوی، در پیشرفت اخلاقی، در ثروت، همین جامعه بود؛ جامعه‌ای که پیغمبر طراحی کرده بود و او پیریزی کرده بود.» به‌مناسبت ولادت باسعادت پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌وآله، بخش کتاب KHAMENEI.IR به مرور و بررسی کتاب «آنک آن یتیم نظر کرده» می‌پردازد.

کتاب «آنک آن یتیم نظر کرده» اثری از محمدرضا سرشار است؛ نویسنده‌ای که با اتّکا به منابع معتبر تاریخی درباره زندگی و سیره پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، روایتی داستانی و شاعرانه آفریده است و اثرش توسط انتشارات سوره مهر منتشر شد. نویسنده در این کتاب به دنبال پیوند زدن حقیقت تاریخی با زیبایی‌های ادبی و تخیل خلاق است. هرچند که در ترسیم حوادث و وقایع زندگی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به اسناد تاریخی تکیه دارد، اما در پرداخت روان‌شناختی شخصیت‌های فرعی، و نیز در توصیف مکان‌ها، اشیا و فضاهای داستان، از نیروی تخیل خود بهره برده است؛ به گونه‌ای که روایت، رنگ و بویی ادبی و هنری به خود گرفته است.

سرشار درباره انگیزه نگارش این کتاب گفته است: «می‌دیدم هیچ اثر داستانی ارزشمند و درخور شأن، درباره زندگی پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله برای نوجوانان در دسترس نیست. دوم آنکه باور داشتم اگر چنین اثری پدید آید، می‌تواند در نگاه و نگرش نوجوانان نسبت به دین‌شان تحولی بنیادین و مثبت ایجاد کند. افزون بر این، زندگی پیامبر ما چنان دلنشین و پرکشش است که حتی اگر از بُعد الهی و دینی آن چشم بپوشیم، خود به خود ظرفیت تبدیل شدن به داستانی پرهیجان و جذاب را دارد، به شرط آنکه در دست نویسنده‌ای توانا و مسئول قرار گیرد. و البته، انگیزه اخروی و امید به ثواب معنوی نیز در این مسیر بی‌تأثیر نبود.»

حرکت میان تاریخ و داستان؛ دشواری‌های روایت در مرز حقیقت و تخیل
از دیرباز تاریخ و داستان دو گونه‌ی متمایز اما نزدیک به هم در روایتگری انسانی بوده‌اند. تاریخ می‌کوشد واقعیت‌های گذشته را بر اساس اسناد و شواهد بازگو کند، در حالی که داستان با تکیه بر تخیل، تجربه‌های انسانی را در قالبی هنری و عاطفی عرضه می‌کند. اما هنگامی که نویسنده تلاش می‌کند میان این دو حرکت کند، دشواری‌های تازه‌ای رخ می‌نماید. نوشتن اثری که هم به منابع تاریخی وفادار باشد و هم جذابیت ادبی و هنری داشته باشد، نیازمند مهارتی استثنایی و توازن ظریف میان حقیقت و تخیل.

تاریخ‌نگاری مبتنی بر اسناد، روایت‌ها و مدارکی است که اغلب با نگاهی توصیفی و گزارشی بیان می‌شود. تاریخ بر «واقعیت‌های بیرونی» تأکید دارد: رخدادها، زمان‌ها، مکان‌ها و اشخاص. نویسنده تاریخ نمی‌تواند آزادانه به ذهن شخصیت‌ها وارد شود یا احساسات آنان را بازآفرینی کند. از این رو، تاریخ گرچه اعتبار علمی دارد، اما اغلب فاقد جذابیت عاطفی و کشش داستانی است.

در مقابل، داستان به نویسنده امکان می‌دهد به اعماق روان شخصیت‌ها نفوذ کند، موقعیت‌ها را با جزئیات شاعرانه تصویر کند و از تخیل برای خلق صحنه‌ها و گفت‌وگوها بهره ببرد. داستان می‌کوشد «حقیقت انسانی» را حتی اگر از مسیر تخیل باشد، بازنمایی کند. اما همین آزادی، هنگامی که به شخصیت‌های تاریخی یا مقدس می‌رسیم، محدود می‌شود؛ چرا که هرگونه اغراق یا تحریف می‌تواند پیامدهای علمی یا اعتقادی در پی داشته باشد.

نوشتن اثری که میان تاریخ و داستان حرکت کند، یعنی به دقت تاریخی وفادار بماند و همزمان جذابیت داستانی بیافریند، دشواری‌های خاص خود را دارد:
۱. وفاداری به منابع: نویسنده باید همه روایت‌ها را با دقت بررسی کند و از میان منابع گاه متناقض، روایتی منسجم بسازد.
۲. محدودیت تخیّل: برخلاف داستان‌های تخیلی، نویسنده نمی‌تواند آزادانه به ذهن شخصیت‌های تاریخی، به‌ویژه شخصیت‌های مقدس، نفوذ کند.
۳. ریتم روایت: تاریخ‌نگاری عموماً خشک و گزارشی است، در حالی که داستان نیازمند ریتم و کشش است. ترکیب این دو بدون آنکه به یکی آسیب بزند، هنری ظریف است.
۴. زبان و لحن: انتخاب نثر نیمه‌کلاسیک یا رسمی می‌تواند شأن تاریخی را حفظ کند، اما ممکن است برای مخاطب امروز سنگین باشد. در مقابل، ساده‌نویسی ممکن است به تقلیل موضوع بینجامد.

نمونه‌ای از دشواری‌ها: نوشتن درباره پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله
یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های حرکت میان تاریخ و داستان، نگارش درباره پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله است. شخصیت پیامبر نه تنها تاریخی، بلکه مقدس و معصوم است. بنابراین نویسنده باید اولاً در پژوهش خود به منابع معتبر تاریخی و سیره‌نویسی‌ها تکیه کند.

ثانیاً از هرگونه اغراق، تحریف یا تخیل افراطی پرهیز نماید. ثالثاً همزمان اثری خلق کند که از نظر ادبی جذاب باشد و خواننده را با خود همراه کند.

محمدرضا سرشار در کتاب «آنک آن یتیم نظر کرده» با همین چالش روبرو بوده است. او با بهره‌گیری از زاویه دید سوم شخص دانای کل توانست فاصله احترام‌آمیز میان راوی و پیامبر را حفظ کند، اما در نتیجه، امکان ورود به روان‌شناسی شخصیت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله محدود شد. از سوی دیگر، توصیف‌های پرجزئیات و استفاده از زبان نیمه‌کلاسیک باعث خلق فضایی باشکوه و متناسب با موضوع شد، هرچند گاهی از روانی متن کاست. اما با این حال آن قداست الهی و والا را جز با همان زبان نمی‌توان تصویر کرد.

تکنیک‌های عبور از مرزها
نویسندگان برای عبور از مرز تاریخ و داستان، تکنیک‌هایی به کار می‌برند:
شخصیت‌های فرعی: از آنجا که ورود به ذهن شخصیت اصلی دشوار است، شخصیت‌های فرعی به عنوان آینه یا واسطه‌ای برای بازتاب حالات روانی و اجتماعی به کار می‌روند.

فلش‌بک‌ها: بازگشت به گذشته برای توضیح رخدادها یا زمینه‌های تاریخی، به روایت غنا می‌بخشد و مخاطب را درک روشن‌تری از سیر حوادث می‌دهد.

موسیقی نثر: تکرار واژگان و جملات آهنگین می‌تواند به متن شکوهی خاص بدهد که میان تاریخ و شعر حرکت کند.

فضاسازی دقیق: بازآفرینی مکان‌ها، اشیاء و جزئیات محیطی، به مخاطب کمک می‌کند تاریخ را نه صرفاً به‌عنوان گزارشی سرد، بلکه به‌مثابه تجربه‌ای زنده حس کند. تکنینک‌هایی که به نظر می‌رسد نویسنده کتاب در بهره از آنها نهایت بهره را برده است.

دشواری دوگانه: پژوهش و آفرینش
در نهایت، نویسنده‌ای که میان تاریخ و داستان حرکت می‌کند، با دو نوع دشواری روبه‌روست:
۱. دشواری پژوهش: گردآوری، تطبیق و نقد منابع تاریخی پراکنده و گاه متناقض.
۲. دشواری آفرینش: خلق نثری که هم شأن تاریخی و دینی را حفظ کند و هم از نظر ادبی جذاب و قابل خواندن باشد.

حرکت میان تاریخ و داستان، سفری پرخطر و حساس است. نویسنده‌ای که در این مسیر گام می‌نهد، باید هم مورخ باشد و هم هنرمند؛ هم به دقت علمی وفادار بماند و هم به نیازهای عاطفی و هنری مخاطب پاسخ دهد. این مسیر به‌ویژه هنگامی دشوارتر می‌شود که موضوع روایت، شخصیتی مقدّس همچون پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله باشد. در چنین شرایطی، هر جمله و هر صحنه نتیجه تعادلی ظریف میان احترام، پژوهش و خلاقیت است.

«آنک آن یتیم نظر کرده» نشان می‌دهد که این توازن، هرچند دشوار، ممکن است؛ اثری که هم از نظر تاریخی قابل اتّکا است و هم از نظر ادبی، مخاطب را با خود همراه می‌سازد. شاید بتوان گفت بزرگ‌ترین دستاورد چنین آثاری، آن است که تاریخ را از سکوت خشک متون بیرون می‌آورند و آن را به زندگی و تجربه انسانی بدل می‌کنند.

کتاب «آنک آن یتیم نظر کرده» اثر محمدرضا سرشار نمونه‌ای برجسته از ادبیات دینی-تاریخی است که توانسته مرزهای پژوهش تاریخی و تخیل ادبی را با هم تلفیق کند. این اثر با پایبندی به منابع معتبر تاریخی، زندگی و سیره پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله را روایت می‌کند و همزمان از ابزارهای ادبی برای جذاب‌تر کردن داستان بهره می‌برد.

نثر و زبان «آنک آن یتیم نظرکرده»
نثر کتاب به وضوح تحت تأثیر سنت داستان‌نویسی مذهبی است و زبانی میان روایت تاریخی و رنگ‌آمیزی ادبی دارد. نویسنده با استفاده از زبان نیمه‌کلاسیک و رسمی فضایی متناسب با زمانه صدر اسلام خلق کرده است. این انتخاب به اثر وقار و سنگینی می‌بخشد، اما گاه از روانی متن کاسته و ریتم روایت را کند می‌کند. جمله‌ها اغلب طولانی و مرکب از ترکیبات فارسی و عربی هستند که به متن شکوه سنتی می‌دهند، اما برای خواننده معاصر گاهی دشوار است. توصیف‌های دقیق و پرجزئیات سرشار، چه از مکان‌ها و چه از رفتارها و حالات شخصیت‌ها، مخاطب را در فضای داستانی غرق می‌کنند، اگرچه حجم زیاد این توصیف‌ها گاهی روند داستان را آهسته می‌کند.

نثر کتاب آهنگین است و تکرار برخی واژگان به آن موسیقی درونی می‌دهد؛ اما در بخش‌هایی اغراق‌آمیز است و می‌تواند جای روایت روان را بگیرد. از نظر وفاداری به منابع تاریخی، سرشار موفق شده شأن و تقدس پیامبر را در متن حفظ کند، اما گاه روایت بیش از حد گزارشی می‌شود و جذابیت داستانی کاهش می‌یابد. به این فراز توجه کنید؛
«ام‌جمیل چونان دیگر مردمان، جایگاه کلام را در میان عربان می‌دانست. بویژه که او خود زنی شاعر بود و با زیر و بمهای سخن و ارزش و تأثیر و ماندگاری آن نیک آشنا بود. در نگر او و ،مردمش کلام نه ترکیبی ساده از چند حرف بی‌جان نو یا لقلقه ای بر زبان بود که تنها به کار خواندن یا شنیدنی می آمد و آنگاه نیز در سبد فراموشی روزگار می افتاد و از یادها میرفت؛ چونان که انگار هیچگاه نبوده بود ،بل هر واژه، تا آنگاه که بر جایی نو یا در یادی نقش بسته و بر زبانی جاری ،بود موجودی زنده با روح روان پر توان مانا و اثرگذار بود.»

زاویه دید ترکیبی یا تلفیقی در روایت دینی
زاویه دیدی که در برخی آثار دینی به کار گرفته می‌شود، از نوع ترکیبی و تلفیقی است؛ بدین معنا که روایت بسته به موقعیت، میان حالت‌های مختلف جابه‌جا می‌شود. به محض آنکه داستان به حوزه‌ای می‌رسد که با درون شخصیت معصوم ارتباط دارد، زاویه دید تغییر می‌کند و روایت از زبان و بیان خود معصوم ادامه می‌یابد. در این وضعیت، صدای معصوم در متن شنیده می‌شود و روایت به مرتبه‌ای مطلق و قطعی ارتقا پیدا می‌کند.

اما در بخش‌های دیگر، هنگامی که روایت از منظر شخصیت‌های غیرمعصوم بیان می‌شود، متن حالتی نسبی به خود می‌گیرد. زیرا انسان‌های عادی در بازگویی تجربه‌ها و احساسات خود، همواره محدود به سطح فهم و دریافت شخصی‌شان هستند. بنابراین، داستان از «اطلاق و یقین» فاصله می‌گیرد و وارد قلمرویی می‌شود که چندصدایی و نسبیت تجربه‌های انسانی در آن آشکارتر است.

یکی از راهکارهای مهم در این شیوه، قرار دادن شخصیت‌هایی غیر از معصوم به‌عنوان شخصیت اصلی داستان است. در چنین حالتی، معصوم همچنان نقش محوری دارد، اما کانون روایت بر دوش شخصیت‌های فرعی یا شاهدان قرار می‌گیرد. معصوم در موقعیت‌های کلیدی ظاهر می‌شود و سخنانی بیان می‌کند که بار معرفتی و معنوی روایت را شکل می‌دهند، اما بار جزئیات داستانی و تجربه‌های روزمره بیشتر بر عهده دیگر شخصیت‌هاست. این روش، علاوه بر آنکه آزادی بیشتری به نویسنده برای پرداختن به ابعاد انسانی و اجتماعی می‌دهد، شأن و قداست معصوم را نیز حفظ می‌کند.

از سوی دیگر، در متون دینی نیز این اجازه داده شده است که احادیث و کلمات معصومان بازگو شوند؛ به شرط آنکه به تحریف و تغییر دچار نشوند. بدین ترتیب، نویسنده می‌تواند سخنان معصوم را در قالبی فصیح و درست و بر اساس دریافت خود وارد متن کند. این امکان، مسئولیتی سنگین به همراه دارد، اما در عین حال، راه را برای خلاقیت و بازآفرینی ادبی هموار می‌سازد.

در مجموع، زاویه دید ترکیبی در روایت دینی راهی است برای جمع میان اطلاق و نسبیت: از یک‌سو صدای معصوم روایت را به حقیقت قطعی پیوند می‌زند، و از سوی دیگر، صداهای فرعی و بشری روایت را چندلایه و انسانی می‌کنند. همین تلفیق است که روایت را از یکنواختی و گزارشی بودن نجات می‌دهد و به آن زندگی، تنوع و غنای ادبی می‌بخشد.

دشواری‌های پژوهش و نگارش درباره رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وآله
نوشتن درباره پیامبر اسلام از منظر علمی و ادبی کاری بسیار دشوار است. نخست، نویسنده باید تمام رخدادها، زمان‌ها و مکان‌ها را با دقت تاریخی بررسی کند تا کوچک‌ترین اشتباه یا تحریف رخ ندهد. منابع متعدد، پراکندگی روایت‌ها و جزئیات متناقض، پژوهش را پیچیده و زمان‌بر می‌کنند. دوم، محدودیت‌های دینی در بازنمایی شخصیت پیامبر، امکان استفاده آزاد از ابزارهای رمان‌نویسی مدرن را محدود می‌کند. سرشار باید تعادلی میان وفاداری تاریخی، احترام دینی و جذابیت داستانی برقرار کند، تا روایت هم آموزنده باشد و هم از دیدگاه ادبی قابل قبول.

یکی از دشوارترین بخش‌های روایت، معراج پیامبر است. معراج تجربه‌ای فراانسانی است که مسیر، زمان و گفت‌وگوهای آن غیرمعمول و رازآلود است. سرشار با دقت به منابع تاریخی و بهره‌گیری از تخیل محدود، جزئیات این رخداد را به شکل داستانی و جذاب بیان کرده است. استفاده از فلش‌بک‌ها و مدیریت زمان در روایت، به فهم بهتر داستان کمک می‌کند و عمق پیچیدگی‌های معراج را برای خواننده روشن می‌سازد. نویسنده با این تکنیک‌ها توانسته تجربه‌ای منحصر به فرد و فراانسانی را بدون اغراق یا تحریف روایت کند.

نثر و روایت «آنک آن یتیم نظر کرده» میان تاریخ‌نگاری و داستان‌پردازی در نوسان است. قوت اصلی آن در فضاسازی سنگین، زبان نیمه‌کلاسیک و حفظ شأن پیامبر است. ضعف‌ها شامل کندی ریتم، دشواری درک برای خواننده امروز، زیاده‌روی در توصیف‌ها و محدودیت در شخصیت‌پردازی روان‌شناختی است. با این حال، زاویه دید، موسیقی نثر، دقت تاریخی و مدیریت رخدادهای دشوار مانند معراج، نشان می‌دهد که سرشار توانسته این چالش‌های پژوهشی و ادبی را به خوبی مدیریت کند.

این اثر نمونه‌ای موفق از ادبیات دینی-تاریخی است که توانسته آموزش دینی، پژوهش تاریخی و جذابیت داستانی را در یک متن منسجم و هنری ترکیب کند و به خوانندگان، چه نوجوان و چه بزرگسال، تجربه‌ای آموزنده و همزمان شاعرانه ارائه دهد.

کتابی که دربار پهلوی را از زبان اسدالله عَلَم وزیر دربار روایت می‌کند

Khamenei.ir — Sun, 07 Sep 2025 18:02:00 +0430

هفدهم شهریور، روزی است که نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران و آغاز بحران‌های گسترده پیش از به ثمر نشستن انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ به شمار می‌آید. برای شناخت رژیم پهلوی باید تصویری روشن از روابط دربار، سیاست داخلی و دیپلماسی شاه را جهت مطالعه در دسترس داشت، آخرین شاه آخرین دربار از کتاب‌هایی است درک بهتر ریشه‌های تغییرات تاریخی در آن دوره ملتهب را ممکن می‌سازد. به همین مناسبت بخش کتاب KHAMENEI.IR به معرفی و بررسی این کتاب می‌پردازد.

آخرین شاه، آخرین دربار چطور کتابی است؟
«آخرین شاه، آخرین دربار» کتابی پژوهشی ـ مستند درباره ده‌سال پایانی حکومت پهلوی است که بر پایه یادداشت‌های روزانه امیراسدالله علم، وزیر دربار و از نزدیک‌ترین افراد به محمدرضا شاه، تدوین شده است. این اثر را موسی فقیه‌حقانی گردآوری و تنظیم کرده و مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران آن را در سال ۱۳۹۷ منتشر کرده است؛ حجم کتاب حدود ۴۱۰ صفحه است.

این کتاب به‌جای روایت‌های ثانویه، به یک منبع دست‌اول تکیه دارد: یادداشت‌های هفت‌جلدی علم که وقایع و سازوکار تصمیم‌گیری دربار را در فاصله حدود ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۶ بازتاب می‌دهد. این یادداشت‌ها بنا به وصیت نویسنده پس از مرگ او و در زمانی که رژیم پهلوی بر سر کار نباشد منتشر شد؛ بنابراین برای فهم شیوه اداره کشور و خلق‌وخو، نگرانی‌ها و مناسبات نزدیکان شاه، اهمیتی ویژه دارد. کتاب حاضر، چکیده‌ای ساخت‌یافته از همان یادداشت‌هاست: علاوه بر حفظ ترتیب زمانی، تقسیم‌بندی موضوعی روشنی دارد (از شخصیت و روحیات شاه و خانواده تا اقتصاد، سیاست داخلی و خارجی و …) تا خواننده بتواند موضوعات را به‌سرعت پی بگیرد.

برای بسیاری از اشخاصی که نام‌شان در متن می‌آید، توضیح کوتاه و تصویری مرتبط نیز افزوده شده تا بافت تاریخی و شبکه روابط دربار بهتر دیده شود. این رویکرد کتاب را برای خواننده عمومی قابل‌فهم‌تر و برای پژوهشگر قابل‌ارجاع‌تر می‌کند. بخش قابل توجهی از متن کتاب بر «روابط جامعه و دربار» و نشانه‌های بحران مشروعیت در اواخر دهه ۱۳۴۰ و دهه ۱۳۵۰ تمرکز دارد؛ این همان نقاطی است که در منابع تاریخ‌نگارانه معاصر معمولاً پراکنده‌اند و دسترسی به آن‌ها دشوار است. این تأکید اجتماعی، همراه با نقل‌های روزبه‌روزِ یک شاهد نزدیک به قدرت، تصویر کم‌واسطه‌ای از سازوکار درون دربار، برداشت شاه از رویدادها، و چگونگی شکل‌گیری تصمیم‌ها به دست می‌دهد. در حقیقت می‌توان گفت که «آخرین شاه، آخرین دربار» نه تاریخ‌نگاری تفصیلیِ تازه، بلکه گزیده‌ای مستند، منظم و قابل‌استناد از مهم‌ترین منبعِ دربار پهلوی است؛ اثری مناسب برای خوانندگان علاقه‌مند به شناخت سال‌های منتهی به انقلاب ۱۳۵۷.

کتاب از چند بخش تشکیل شده است؟
کتاب به طور کلی سه محور مشخص دارد، روابط خانوادگی و دوستانه شاه که بیشتر بر همسران، فرزندان و خواهر او استوار است و در آن روابط دربار واکاوی می‌شود. بخش دوم مرتبط است به سیاست داخلی رژیم پهلوی و وضعیتی که شاه و درباریانش در رابطه با ابعاد مختلف اداره کشور، از جمله آزادی بیان، وضعیت دانشجویان، اصلاحات مختلف، فعالیت ساواک و برخورد با مخالفان و مسائل دیگر با آن مواجه هستند. بخش آخر هم به روابط بین‌المللی رژیم پهلوی اختصاص دارد.

خانواده و درباریان
بنا به گزارش‌ها و خاطرات علم، خانواده شاه یکی از کلیدی‌ترین حلقه‌های قدرت به‌شمار می‌آید؛ حلقه‌ای که هم تکیه‌گاه شخصی شاه بود و هم سرچشمه بسیاری از حاشیه‌ها. محمدرضا شاه شخصیتی داشت که در لحظات دشوار، بیش از هر چیز به حمایت نزدیکانش تکیه می‌کرد. در این میان، فرح پهلوی جایگاهی ویژه داشت؛ او نه‌تنها همسر شاه، بلکه چهره‌ای سیاسی ـ فرهنگی بود که با هدایت مجموعه‌ای از بنیادها، انجمن‌ها و پروژه‌های اجتماعی، به‌تدریج به «چهره عمومی» دربار بدل شد. فرزندان شاه، به‌ویژه ولیعهد رضا، در کانون توجه بودند. مسئله جانشینی، تحصیل و تربیت آنان در خارج از کشور و نمایش‌های رسمی‌شان در رسانه‌ها بخشی از برنامه دربار برای تثبیت آینده سلطنت بود. اما آنچه سایه‌ای سنگین بر وجهه خاندان می‌انداخت، نقش‌آفرینی خواهران و برادران شاه بود. ازدواج‌های سیاسی، حضور در فعالیت‌های اقتصادی و دسترسی ویژه به منابع کشور، آنان را در مرکز نقدهای اجتماعی قرار داد. به همین دلیل، روابط خانوادگی شاه چهره‌ای دوگانه داشت: از یک سو، شبکه‌ای نزدیک و حمایتی که برای شاه آرامش و اعتماد فراهم می‌کرد؛ و از سوی دیگر، کانونی از نفوذ و امتیازطلبی که در نگاه افکار عمومی، دربار را از مردم دور می‌ساخت. این دوگانگی بعدها به یکی از نقاط ضعف مهم نظام سلطنتی در آستانه بحران سیاسی دهه ۵۰ بدل شد.

سیاست داخلی شاه از نگاه علم
روایت علم از دربار پهلوی، سیاست داخلی بیش از هر چیز بازتابی از شیوه حکومت‌داری شخص شاه است. شاه در مرکز همه تصمیم‌ها قرار داشت و عملاً هیچ نهادی بدون نظر او توان ایفای نقش جدی نداشت. این تمرکز قدرت که حتی در بهترین حالت خود نیز بر خلاف وظایف شاه بر اساس قانون اساسی مشروطه بود به‌ظاهر نظم و سرعت عمل را تضمین می‌کرد، اما در عمل به حذف سازوکارهای نظارتی و محدود شدن نهادهای مدنی انجامید. فضای آزادی بیان بسیار تنگ بود؛ روزنامه‌ها و رسانه‌ها به‌سختی اجازه نقد داشتند و بسیاری از نویسندگان و فعالان فکری تحت نظر ساواک یا در معرض سانسور شدید قرار می‌گرفتند.

از نکات برجسته در گزارش‌های علم، هزینه‌های سنگین دربار است. تشریفات پرخرج، جشن‌های رسمی و نگهداری از شبکه وسیع وابستگان مالی فشار زیادی بر بودجه کشور می‌گذاشت. شاه گاه نسبت به این هزینه‌ها آگاه بود و نگرانی‌هایی ابراز می‌کرد، اما در نهایت ساختار بسته دربار و همچنین منافع مشترک شاه و درباریان اجازه اصلاح واقعی در این حوزه را نمی‌داد. این مخارج هنگفت در کنار نارضایتی عمومی از فساد و تبعیض، شکاف میان حکومت و جامعه را عمیق‌تر کرد. در حوزه احزاب سیاسی، صحنه به‌جای تنوع و رقابت واقعی، بیشتر نمایشی از وحدت اجباری بود. تشکیل حزب رستاخیز اوج این روند بود؛ شاه می‌خواست همه نیروهای سیاسی زیر یک پرچم فعالیت کنند، اما نتیجه نه تقویت مشروعیت، بلکه افزایش بی‌اعتمادی عمومی بود. بسیاری از مردم، حتی حامیان سنتی سلطنت، این اقدام را دخالت مستقیم در آزادی انتخاب دانستند.

مسائل دانشجویان نیز جایگاه پررنگی در یادداشت‌های علم دارد. دانشگاه‌ها به یکی از مراکز اصلی نارضایتی تبدیل شده بودند؛ از تظاهرات علیه حکومت گرفته تا اعتراض به محدودیت‌های فرهنگی و سیاسی. علم بارها نگرانی خود و شاه را از فعالیت‌های دانشجویی بیان می‌کند و سرکوب اعتراضات به‌عنوان تنها راه‌حل مطرح می‌شود. مجموع این شواهد تصویری روشن از سیاست داخلی به‌دست می‌دهد که در آن حکومتی متمرکز، پرهزینه و کم‌تحمل در برابر نقد، که با تکیه بر ظواهر قدرت و ابزارهای امنیتی اداره می‌شد. در ظاهر، ثبات برقرار بود، اما در زیر پوست جامعه نارضایتی‌ها انباشته می‌شد؛ نارضایتی‌هایی که بعدها به موجی فراگیر تبدیل شد و اساس سلطنت را به چالش کشید.

علم در مورد روابط بین‌الملل رژیم پهلوی چه می‌گوید؟
روابط خارجی شاه آینه‌ای از ذهنیت و دغدغه‌های شخصی اوست؛ ذهنیتی که میان جاه‌طلبی برای نقش‌آفرینی جهانی و نگرانی از حفظ تاج‌وتخت در نوسان بود. شاه در دهه‌ ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ بیش از هر کشور دیگری به ایالات متحده آمریکا تکیه داشت. آمریکا نه‌تنها بزرگ‌ترین تأمین‌کننده سلاح برای ایران بود، بلکه پشتیبان اصلی رژیم در عرصه دیپلماسی بین‌المللی محسوب می‌شد. علم بارها به جلسات شاه با سفیران و مقامات آمریکایی اشاره می‌کند؛ جلساتی که در آن‌ها شاه خود را متحدی مطمئن نشان می‌داد، اما در خفا از فشارها و توصیه‌های واشنگتن دلگیر بود، دلگیری و مخالفتی که تقریبا هیچ گاه آن را رسماً به طرف آمریکایی ابراز نکرد. به‌ویژه که در موضوعات حقوق بشر و محدودیت‌های داخلی، شاه مداخله آمریکا را نوعی بی‌اعتمادی می‌دانست. در سوی دیگر، رابطه با شوروی برای شاه همواره پیچیده بود. هرچند رقابت ایدئولوژیک آشکار وجود داشت، اما مناسبات اقتصادی و به‌ویژه همکاری در پروژه‌های صنعتی ایران باعث شد روابطی «مدیریت‌شده» میان تهران و مسکو شکل بگیرد. شاه از یک‌سو نگران نفوذ کمونیسم در داخل ایران بود و از سوی دیگر، می‌خواست با نزدیکی محدود به شوروی، آمریکا را متوجه استقلال عمل خود کند. علم بارها از این بازی دوگانه یاد می‌کند: ظاهراً اتحاد کامل با غرب، اما در عمل حفظ کانال‌های ارتباطی با شرق.

در جهان عرب، مناسبات شاه رنگ و بویی متناقض داشت. با مصر، اردن و برخی شیخ‌نشین‌های خلیج فارس روابط نزدیک برقرار بود و شاه خود را حامی ثبات منطقه معرفی می‌کرد. اما با عراقِ بعثی و لیبیِ قذافی تنش دائمی وجود داشت. موضوع کردهای عراق و کمک‌های پنهان ایران به آنان یکی از محورهای اصلی این تنش‌ها بود که در نهایت به توافق الجزایر ۱۹۷۵ انجامید. در مورد مسئله فلسطین و اسرائیل نیز علم نکاتی را ثبت کرده که از حساسیت شدید دربار پرده برمی‌دارد. ایران رسماً اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناخت، اما روابط اطلاعاتی و اقتصادی گسترده‌ای برقرار بود. شاه این رابطه را ابزاری برای نزدیکی بیشتر به غرب و کسب امتیازات امنیتی می‌دید، در حالی که همین موضوع باعث بی‌اعتمادی بسیاری از دولت‌های عربی نسبت به ایران می‌شد.

از موضوعات جالبی که در یادداشت‌ها تکرار می‌شود، مسئله آب هیرمند است. شاه و مقامات ایرانی بارها نسبت به رفتار افغانستان در قطع یا محدود کردن جریان این رودخانه اعتراض داشتند. این موضوع، هرچند در مقیاس جهانی چندان مهم نبود، اما برای شاه نمادی از مشکلات دیپلماسی منطقه‌ای و دشواری در تعامل با همسایگان تلقی می‌شد. در مجموع، تصویر روابط خارجی شاه در روایت علم تلفیقی است از جاه‌طلبی و اضطراب. او می‌خواست ایران را به قدرت اول منطقه تبدیل کند و در عین حال، وابستگی شدید به آمریکا را انکار نمی‌کرد. با شوروی محتاطانه رفتار می‌کرد تا از تهدید مرزهای شمالی در امان باشد، با اعراب روابطی انتخابی داشت که میان دوستی و خصومت در نوسان بود، با اسرائیل رابطه‌ای پنهان اما استراتژیک برقرار می‌کرد و در موضوعاتی چون هیرمند، حتی در برابر همسایگان ضعیف‌تر هم خود را درگیر چالش‌های جدی می‌دید. این سیاست خارجی ظاهراً فعال و پرتحرک بود، اما در عمق، بیشتر بر پایه نگرانی‌های امنیتی و بقای سلطنت استوار بود تا بر یک چشم‌انداز بلندمدت ملی. همین امر سبب شد ایرانِ آن روزگار در عین برخورداری از موقعیت بین‌المللی برجسته، در برابر بحران‌های داخلی و منطقه‌ای شکننده باقی بماند.

سخن آخر
«آخرین شاه، آخرین دربار» از معدود کتاب‌هایی است که تصویری دست‌اول و کم‌واسطه از مناسبات درونی دربار پهلوی ارائه می‌دهد. در این کتاب به‌جای تکیه بر روایت‌های پسینی یا تحلیل‌های بیرونی، به خاطرات نزدیک‌ترین فرد به شاه اتکا می‌شود؛ فردی که تقریباً هر روز با او در تماس بوده و جزئیات زندگی شخصی، خانوادگی و سیاسی‌اش را ثبت کرده است. در نتیجه، کتاب نه فقط یک گزارش تاریخی، بلکه نوعی «آینه دربار» به شمار می‌آید که نشان می‌دهد چگونه تصمیم‌ها گرفته می‌شد، چه دغدغه‌هایی ذهن شاه و اطرافیانش را درگیر می‌کرد و چه فاصله‌ای میان کاخ و جامعه وجود داشت.

مطالعه این کتاب به عنوان مقدمه‌ای بر مجموعه کامل هفت جلدی یادداشت‌های علم، برای پژوهشگران تاریخ معاصر ایران ارزش مضاعف دارد، زیرا امکان می‌دهد بر پایه شواهد مستند، روند سقوط یک نظام سیاسی و بحران‌های پنهان آن بررسی شود. همچنین برای دانشجویان رشته‌های علوم سیاسی، جامعه‌شناسی و روابط بین‌الملل منبعی زنده است که هم سیاست داخلی و هم مناسبات خارجی ایران را در دهه‌های پایانی حکومت پهلوی نشان می‌دهد. از سوی دیگر، علاقه‌مندان عمومی به تاریخ نیز می‌توانند از خلال روایت‌های روشن و مثال‌های ملموس کتاب، تصویری نزدیک‌تر و واقعی‌تر از آخرین سال‌های سلطنت به دست آورند؛ سال‌هایی که بستر انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ را فراهم کردند. «آخرین شاه، آخرین دربار» صرفاً یک کتاب تاریخی نیست؛ بلکه سندی است برای فهم چرایی فاصله گرفتن حکومت از جامعه و شکاف‌هایی که سرانجام به تغییر بنیادین ساختار قدرت انجامید. کتابی که نشان می‌دهد چگونه یک دیکتاتوری، خودش را با دست‌های خودش به زیر خاک خواهد برد.

مروری بر کتاب «نبرد رئیس علی»

Khamenei.ir — Tue, 02 Sep 2025 19:59:00 +0430

رهبر انقلاب اسلامی در دیدار سال ۱۳۸۹ با مردم بوشهر که در سالروز ولات حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام برگزار شد، فرمودند: «نام سردار مؤمن و شجاعی مثل شهید «رئیس‌علی دلواری» از نامهائی است که همیشه دلهای مؤمن را که آشنائی به وضع او و مبارزات او داشته‌اند، در سراسر این کشور به خود جذب می‌کرده است. و خدا را شاکریم که بعد از پیروزی انقلاب، این نامی که سعی می‌شد پنهان بماند و این چهره ناشناخته بماند، بر سر زبانها افتاد؛ او را شناختند، شخصیت او را ستودند، مظلومیت و شهادت مظلومانه‌ی او را همه دانستند و فهمیدند. البته امروز با آن دوران خیلی فرق کرده است. آن روز عده‌ی معدودی همراه با یک جوان شجاع ناچار بودند در مقابل قدرت استعماری و استکباری انگلیس، مظلومانه مقاومت کنند؛ اما امروز رئیس‌علی‌های دلواری کم نیستند، تنها هم نیستند.» ۱۳۸۹/۰۴/۰۵
به مناسبت سالگرد شهادت رئیسعلی دلواری در نبرد با اشغالگران انگلیسی بخش کتاب KHAMENEI.IR به معرفی کتاب «نبرد رئیس‌علی» نوشته «بهمن پگاه‌راد» می‌پردازد.

بهمن پگاه‌راد، نویسنده و پژوهشگر حوزه تاریخ معاصر، از چهره‌هایی است که در سال‌های اخیر با تمرکز بر جنوب ایران و نهضت‌های مردمی، به چهره‌ای شناخته شده در ادبیات مقاومت تبدیل شده است. او با نگارش کتاب «نبرد رئیس‌علی» کوشیده است تا بخشی کمتر روایت‌شده از تاریخ تنگستان و مبارزات رئیس‌علی دلواری را در قالبی داستانی و در عین حال مستند بازآفرینی کند. ویژگی بارز قلم پگاه‌راد، نگاه انسانی او به قهرمانان تاریخی است. او شخصیت‌ها را نه صرفاً در قامت اسطوره، بلکه در بستر زندگی اجتماعی و فرهنگی زمانه‌شان معرفی می‌کند. این رویکرد سبب شده آثارش علاوه بر ارزش تاریخی، رنگ و بوی ادبی و روایی نیز داشته باشد.

رئیس‌علی دلواری، نامی آشنا
رئیس‌علی دلواری، از برجسته‌ترین چهره‌های مقاومت مردمی جنوب ایران در برابر استعمار بریتانیا، در سال ۱۲۶۱ خورشیدی در شهر دلوار از توابع تنگستان به دنیا آمد. او فرزند زائر محمد، از بزرگان ایل دلواری بود و در فضایی مذهبی و ملّی‌گرا پرورش یافت. از همان جوانی روحیه‌ای سرکش و عدالت‌خواه داشت و نسبت به ظلم خان‌ها و سلطه بیگانگان حساسیت ویژه نشان می‌داد. با آغاز نهضت مشروطه در ایران، رئیس‌علی از مشروطه‌خواهان جنوب حمایت کرد. اسناد تاریخی نشان می‌دهند که او در کنار مبارزانی چون شیخ حسین خان چاهکوتاهی، زائر خضرخان اهرمی و سیّدمرتضی علم‌الهدی نقش فعالی در گسترش اندیشه آزادی‌خواهی در بوشهر و تنگستان ایفا کرد. در همین دوران بود که نگاه انگلیسی‌ها به خلیج فارس و بنادر استراتژیک ایران بیش از گذشته جلب شد.

اشغال بوشهر در سال ۱۲۹۴ هجری شمسی توسط نیروهای بریتانیایی، نقطه عطفی در زندگی او محسوب می‌شود. برخلاف بسیاری از خان‌ها که یا بی‌طرف ماندند یا با بیگانگان همکاری کردند، رئیس‌علی تصمیم گرفت با تکیه بر مردان ایل و ایمان مردم به مقابله برخیزد. براساس گزارش‌های آرشیوی انگلیس، نیروهای او هرچند محدود بودند اما با تاکتیک‌های بومی چون جنگ‌های شبانه و کمین، توانستند ضربات سنگینی به ارتش بریتانیا وارد کنند. حتی کنسول بریتانیا در بوشهر در یکی از مکاتبات خود اعتراف می‌کند که «یک جوان تنگستانی با شجاعت غیرقابل وصف، حیثیت امپراتوری را در این بندر به بازی گرفته است.» ارتباط رئیس‌علی با ویلهلم واسموس، دیپلمات آلمانی مشهور به «لورنس آلمانی»، نیز در منابع متعدد ثبت شده است. واسموس که مأموریت داشت آتش قیام علیه انگلیس را در جنوب شعله‌ور سازد، پشتیبانی محدودی از رئیس‌علی به عمل آورد. هرچند این همراهی بیش از آن‌که مادی باشد، جنبه روحی و تبلیغی داشت، اما به هر حال جایگاه رئیس‌علی را در معادلات منطقه‌ای برجسته‌تر کرد. باید توجه کرد که عملیات واسموس با نبرد رئیس‌علی دلواری هم‌راستا شده بود و اینگونه نیست که او رئیس‌علی را برای اهداف آلمان به خدمت خود در آورده باشد؛ رئیس‌علی از ابتدا تا انتها دل در گروی آزادی مردمان جنوب از زیر یوغ انگلستان داشت و در این راه دستاوردهای او صرفاً نظامی نبود؛ در اسناد داخلی آمده است که رئیس‌علی تلاش داشت میان ایل‌های مختلف تنگستانی و دشتی اتحاد ایجاد کند و روحیه مقاومت را در برابر دشمن تقویت نماید. همین نگاه ملی‌گرایانه باعث شد محبوبیتی فراگیر در میان مردم پیدا کند. شهادت رئیس‌علی در ۱۲ شهریور ۱۲۹۴، به‌دست یکی از عوامل نفوذی، پایانی ناگهانی بر حیات کوتاه اما پرفرازونشیب او بود. گزارش‌های کنسولگری بریتانیا نشان می‌دهند که مرگ وی با استقبال پنهانی مقامات استعمارگر همراه شد، چرا که او را بزرگ‌ترین مانع در تثبیت حضور خود می‌دانستند. با این حال، در حافظه تاریخی مردم جنوب، رئیس‌علی نه‌تنها به عنوان یک مبارز محلی بلکه به‌عنوان نماد مقاومت ملی علیه استعمار باقی ماند؛ چهره‌ای که در ادبیات و تاریخ معاصر ایران جایگاهی ویژه دارد.

کتاب «نبرد رئیس‌علی» در مورد چیست؟
«نبرد رئیس‌علی»، اثری است که با هدف بازنمایی بخشی کمتر روایت‌شده از تاریخ جنوب ایران منتشر شده است. این کتاب، برخلاف آثار پژوهشی صرف، از قالب داستانی بهره می‌گیرد تا مخاطب عام را با فضای سیاسی، اجتماعی و حتی روانی دوران آشناتر کند. اثر یادشده، علاوه بر شرح رشادت‌های رئیس‌علی دلواری، بر بستر تاریخی جنوب کشور در آستانه و خلال جنگ جهانی اول تمرکز دارد. پگاه‌راد در روایت خود نشان می‌دهد که چگونه فشار قدرت‌های خارجی بر بنادر و راه‌های تجاری خلیج فارس، زندگی روزمره مردم را دستخوش تغییر کرد. مقاومت رئیس‌علی تنها یک حرکت مسلحانه نبود، بلکه پاسخی بود به تهدید موجودیت فرهنگی و اقتصادی منطقه. توجه به بافت محلی و بازتاب زندگی عادی مردم تنگستان از ویژگی‌های بارز «نبرد رئیس‌علی» است. پگاه راد با پرداختن به مناسبات خانوادگی، بازار، روابط ایلی و نقش روحانیون، تصویری فراتر از صحنه‌های نبرد ارائه می‌دهد. از خلال این جزئیات می‌توان فهمید که جنگ و مقاومت چگونه با تار و پود جامعه در هم تنیده بود. در این کتاب همچنین به نقش قدرت‌های بیرونی مانند آلمان و حضور چهره‌ای چون ویلهلم واسموس هم اشاره می‌شود؛ موضوعی که در تاریخ‌نگاری رسمی کمتر دیده شده است. این رویکرد، فضای مبارزه را از یک نزاع محلی فراتر برده و آن را به رخدادی با ابعاد بین‌المللی بدل می‌سازد. به طور کلی «نبرد رئیس‌علی» کتابی است که با وجود حجم کم، یک دید کل‌نگر و چند بعدی را از قیام تنگستان به مخاطب می‌دهد.

کمی از خط روایی کتاب...
داستان کتاب از روزگار اشغال بوشهر توسط نیروهای انگلیسی آغاز می‌شود. شهر در محاصره بیگانگان است و مردم در بیم و امید زندگی می‌کنند. در این شرایط شخصیت‌هایی چون زائرحسین برای تهیه اسلحه و امکانات مبارزه وارد میدان می‌شوند. فضای ابتدایی کتاب با ترسیم فشار استعمار و رنج مردم، انگیزه‌ای برای درک شجاعت رئیس‌علی فراهم می‌آورد. بخش مهمی از روایت در این کتاب، به نبرد دلوار اختصاص دارد؛ جایی که انگلیسی‌ها با چهار کشتی جنگی و گردان‌های مجهز وارد منطقه می‌شوند. رئیس‌علی با تدبیر، زنان و کودکان را به مکان امن می‌فرستد و با مردان جنگی خود آماده مقابله می‌شود. هنگامی که دشمن بدون مقاومت وارد روستا می‌شود، شبانه حمله‌ای برق‌آسا از سوی رئیس‌علی و یارانش ترتیب داده می‌شود. در این حمله حدود شصت سرباز انگلیسی کشته و فرمانده نیروها زخمی می‌شود. این پیروزی بزرگ روحیه مردم را بالا برده و نام رئیس‌علی را بر سر زبان‌ها می‌اندازد. کتاب در ادامه به شبیخون‌های پی‌درپی رئیس‌علی علیه پادگان‌ها و مواضع دشمن در بوشهر می‌پردازد. انگلیسی‌ها با وجود برتری نظامی، از شجاعت و تاکتیک‌های بومی مردم شکست می‌خورند.

در این میان، استعمارگران برای خاموش کردن مقاومت ابتدا به تطمیع و پیشنهاد رشوه متوسل می‌شوند، اما پس از ناکامی، با نفوذ و خیانت راه دیگری را برمی‌گزینند. اوج داستان، شهادت رئیس‌علی است. غلامحسین تنگکی، فردی خائن، او را به دام می‌اندازد و در خانه خود با شلیک گلوله به زندگی‌اش پایان می‌دهد. شهادت رئیس‌علی در سن ۳۳ سالگی هرچند پایانی تلخ دارد، اما نقطه‌ای آغازین برای ماندگاری نام و راه اوست. این ایمان راسخ و امید به آینده، حتی به گفتگوهای کتاب هم راه باز کرده است، به عنوان مثال این مکالمه را بخوانید: تفنگچی دستی به تفنگش کشید و گفت: «رئیس، ما زنده به وجود تو هستیم!‌» پیدا بود که رئیس‌علی منظور تفنگچی را نفهمیده، اما گفت: «وجود ما از خداست! پشت و پناه ما خداست، این حرف‌ها چیست که می‌زنی خالو؟‌» تفنگچی که به منظور خود رسیده بود، گفت: «اگر تو نباشی، ما هیچیم رئیس!‌» رئیس‌علی گفت: «اگر من نباشم، خیلی‌های دیگر هم هستند! اصلا خودتان چی خالو؟ خود شما هم «من‌» هستید!‌»

«نبرد رئیس‌علی» مناسب چه کسانی است؟
کتاب «نبرد رئیس‌علی» فرصتی فراهم می‌آورد تا با یکی از مهم‌ترین دوره‌های مقاومت مردمی در جنوب ایران آشنا شویم؛ دورانی که مردم تنگستان با کمترین امکانات در برابر قدرتی جهانی ایستادند. این کتاب برای به دست آوردن تصویری ابتدایی از قیام تنگستان و سپس مراجعه به منابع ضروری و دقیق‌تر، کتاب مناسبی است؛ الگویی ملموس از شجاعت و غیرت ملی؛ الگویی که یادآور اهمیت ایستادگی در برابر ظلم و بی‌عدالتی است.

تقریظ رهبر انقلاب بر کتاب پاسیاد پسر خاک

Khamenei.ir — Thu, 28 Aug 2025 17:13:00 +0430