بعد از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی در 22 بهمن 57، یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که ذهن نیروهای انقلاب را به خود مشغول ساخته بود، تأسیس یک نیروی نظامی قدرتمند بود که بتواند در مقابل توطئه‌ها و خطراتی که انقلاب را تهدید می‌کرد، از کیان انقلاب دفاع کند.
البته این فقط نیروهای وفادار به حضرت امام نبودند که چنین ایده‌ای در سر داشتند. نیروهای چپ و وابستگان به مرام مارکسیستی - کمونیستی، از مدت‌ها قبل در تشکیلات خود چنین نیرویی را سازمان‌دهی کرده بودند و شاخه‌های نظامی فعالی داشتند. علاوه بر این گروه‌ها، لیبرال‌ها هم که در دولت موقت نفوذ داشتند، در فکر ایجاد یک نیروی نظامی بودند و به ‌رغم مرام سازمانی‌شان در آغازین روزهای پیروزی انقلاب، حرکت‌هایی در این جهت آغاز کرده بودند.
آنچه در این بین قابل تأمل است، تشکیل غیر رسمی و خودجوش یک نیروی مردمی در آغازین روزهای پیروزی انقلاب است. این نیرو که اعضای آن در مساجد، اماکن دولتی، پادگان‌ها، کاخ‌ها و مراکز حساس حضور داشتند، وظیفه حفاظت از اموال و تأمین امنیت اجتماع را بر عهده داشت. هر چند این نیروها بعدها نام کمیته‌های انقلاب به خود گرفتند، اما در واقع هسته اصلی «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» را باید در این اجتماعات جست و جو کرد.
اولین اعلام رسمی تشکیل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، از سوی عباس امیر انتظام، سخنگوی دولت موقت در دوم اسفندماه 57 صورت گرفت؛ اما در آن شرایط، چند گروه تحت عنوان سپاه پاسداران فعالیت می‌کردند که هر کدام منطقه‌ای از تهران را برای فعالیت انتخاب کرده بودند.[1]
برخی از نیروهای سیاسی، تحت فرماندهی حسن لاهوتی در باغشاه مستقر بودند. عده‌ای دیگر نیز با سرپرستی محمد منتظری و محمدکاظم موسوی‌ بجنوردی در مرکز گارد شهربانی (اداره گذرنامه فعلی) استقرار پیدا کرده بودند. عباس زمانی (ابوشریف) نیز به همراه نیروهای خود، پادگان جمشیدیه را در اختیار داشت. پاسداران مستقر در سلطنت‌آباد (پاسداران) نیز بیشتر با اعضای نهضت آزادی و دولت موقت هماهنگ بودند و حسن لاهوتی نیز در آن منطقه نفوذ داشت.[2]
اختلاف نظر موجود بین این گروه‌ها از یک سو[3] و همچنین تلاش دولت موقت برای در دست گرفتن اداره این نیروی نظامی که با مخالفت بعضی از سپاهی‌ها مواجه شده بود، باعث شد تا شورای انقلاب برای سر وسامان دادن به اوضاع، شورایی12 نفره که اعضای آن نمایندگان 4 گروه فوق بودند، تشکیل دهد. [4] این افراد بعدها به عنوان اعضای شورای فرماندهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی معرفی شدند.[5]
این عده عبارت بودند از: عباس زمانی، جواد منصوری، عباس دوزدوزانی، محمد منتظری، یوسف کلاهدوز، محمدکاظم موسوی بجنوردی، مرتضی الویری، محمد بروجردی، محسن رضایی، محسن رفیق‌دوست و علی دانش‌منفرد.[6]
نمایندگان این گروه‌ها با توافق شورای انقلاب و نظر مثبت حضرت امام و با این هدف که سپاه به عنوان یک نیروی مستقل از ارتش و دولت، زیر نظر شورای انقلاب باشد، اساسنامه‌ای برای این نهاد تدوین نموده و در تاریخ دوم اردیبهشت 58 منتشر کردند.[7]
برای تعیین فرمانده سپاه، جواد منصوری، عباس زمانی و محمدکاظم موسوی‌بجنوری نامزد بودند که در نهایت جواد منصوری به عنوان اولین فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تعیین شد.[8] بعد از منصوری به ترتیب، عباس دوزدوزانی، مرتض رضایی، محسن رضایی، رحیم صفوی و عزیز جعفری فرماندهی کل سپاه را بر عهده داشته‌اند.[9]  از شروع تشکیلات سپاه تا حدود نیمه‌ی اول سال 60، این نهاد با استقرار نمایندگی در تهران، به شکل استانی و شهرستانی اداره می‌شد. از این تاریخ به بعد، تغییراتی تدریجی در سپاه به وجود آمد که به فرمان حضرت امام در سال 64، منجر به تشکیل سه نیروی زمینی، هوایی و دریایی، و همچنین تشکیل سازمانی و رسمی بسیج در سال 69 گردید.[10]
شورای فرماندهی سپاه در اولین اطلاعیه خود در 16 اردیبهشت 58، وظایف کلی این نیروی نظامی را مبارزه مسلحانه علیه جریان‌های مسلحانه ضد انقلاب، دفاع در برابر حملات و اشغالگری‌های عوامل یا قوای بیگانه در داخل کشور، همکاری و هماهنگی مؤثر با نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، تربیت و آموزش اخلاقی، ایدئولوژیکی، سیاسی و نظامی کادرهای سپاه، حمایت از نهضت‌های رهایی‌بخش و حق‌طلبانه مستضعفین جهان تحت نظارت و رهبری انقلاب و استفاده از نیروی انسانی سپاه به هنگام بروز بلایا و حوادث غیرمترقبه و کمک به طرح‌های عمرانی دولت جمهوری اسلامی برشمرد.[11]
آیت الله خامنه‌ای در تاریخ سوم آذر 58 از سوی شورای انقلاب و با تأیید حضرت امام، به سرپرستی نهاد تازه تاسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی منصوب شدند.[12]
آیت‌الله خامنه‌آی برای شرکت در انتخابات مجلس اول در اسفند 1358 از این سمت استعفا دادند.

 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------
[1] - خبرگزاری فارس، http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8301300203

[2] - همان

[3] - همان

[4] - نرم افزار درباره سپاه؛ فرایند شکل گیری، تحول و فرماندهی، مرکز اطلاعات و نشر الکترونیک دفاع مقدس، تهران

[5] - خبرگزرای فارس، پیشین

[6] - همان

[7] - نرم افزار درباره سپاه، پیشین

[8] - خبرگزرای فارس، پیشین

[9] - نرم افزار درباره سپاه، پیشین

[10] - همان

[11] - همان

[12] - روزنامه کیهان، 3 آذر 58

[13] - صحیفه‌ی نور؛ جلد ۱۲؛ صفحه‌ی ۷۸

[14] - برای تثبیت، https://farsi.khamenei.ir/file/terror-6-tir/3_5.htm

[15] - مصاحبه با «سردار رحیم صفوی»، https://farsi.khamenei.ir/file/terror-6-tir/3_1.htm

[16] - سجاد راعی گلوجه، نقش آیت الله خامنه ای در دفاع مقدس(سال اول جنگ)، نگین ایران؛ فصلنامه تخصصی مطالعات دفاع مقدس، سال ششم، شماره بیست و ششم،تهران؛ پاییز 1387