«دشمنان زخم‌خورده‌ى انقلاب، انتظار روز فقدان او را مى‌کشیدند، تا در غیبت آن دیده‌بان بیدار و نگاهبان نیرومند، به مولود و میراث و تلاش او - یعنى جمهورى اسلامى در ایران و نهضت بیدارى مسلمین در جهان - دستبرد زنند و چشم‌زخم وارد آورند؛ اما بیدارى انقلابى و ایمان آگاهانه و وفاى عاشقانه‌ى ملت بزرگ ایران که در تشییع جنازه‌ى بى‌نظیر و عزادارى تاریخى آن بزرگوار و حوادث پس از آن بروز کرد، و نیز پیوند و رابطه‌ى عمیقى که مسلمانان جهان در آسیا و اروپا و آفریقا نسبت به ملت ایران و امام فقید نشان دادند، دشمنان را مأیوس، و تحلیلها و پیش‌بینی‌هاى آنان را افسانه و پندار ساخت.» ۱۳۶۸/۰۴/۱۴
آنچه خواندید بخشی از پیام رهبر شهید انقلاب به حجاج بیت‌الله‌الحرام در سال ۱۳۶۸ بود.  بخش «درس و عبرت تاریخ» رسانه KHAMENEI.IR با توجه به نزدیک شدن به ایام تشییع رهبر شهید انقلاب به مرور واکنش‌های رسانه‌ای جهان در ایام تشییع امام خمینی می‌پردازد.
 
 رحلت امام خمینی رحمه‌الله‌علیه در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸، یکی از مهم‌ترین رویدادهای سیاسی و رسانه‌ای اواخر قرن بیستم بود. این واقعه نه‌تنها فضای داخلی ایران را تحت تأثیر قرار داد، بلکه به یکی از مهم‌ترین اخبار رسانه‌های بین‌المللی تبدیل شد. حضور گسترده خبرنگاران خارجی، پوشش زنده شبکه‌های تلویزیونی و انتشار گزارش‌های متعدد در روزنامه‌های معتبر جهان نشان داد که این رخداد از دیدگاه رسانه‌های بین‌المللی، صرفاً یک مراسم تشییع نبود، بلکه رویدادی با ابعاد سیاسی، اجتماعی و تاریخی به شمار می‌رفت. مقاله پیش رو با بررسی گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های آمریکایی، اروپایی و بین‌المللی، به تحلیل نحوه بازتاب مراسم تشییع امام خمینی رحمه‌الله‌علیه می‌پردازد.
 
 اهمیت جهانی تشییع
انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی قرن بیستم بود که بسیاری از معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی را تغییر داد. در مرکز این تحول تاریخی، امام خمینی رحمه‌الله‌علیه قرار داشت؛ رهبری که توانست با اتکا به حمایت مردمی، نظام سلطنتی را سرنگون و جمهوری اسلامی ایران را بنیان‌گذاری کند. به همین دلیل، شخصیت و عملکرد ایشان همواره مورد توجه رسانه‌های جهانی قرار داشت.

با رحلت امام خمینی رحمه‌الله‌علیه در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸، رسانه‌های جهان یکی از مهم‌ترین اخبار خود را مخابره کردند. از ساعات اولیه انتشار خبر، خبرگزاری‌هایی همچون رویترز، آسوشیتدپرس و فرانس‌پرس، گزارش‌های لحظه‌به‌لحظه از تهران مخابره کردند. شبکه‌های تلویزیونی بین‌المللی نیز برنامه‌های عادی خود را قطع کرده و اخبار مربوط به ایران را در صدر پوشش‌های خبری قرار دادند. اوج این پوشش رسانه‌ای در روز تشییع پیکر امام خمینی رحمه‌الله‌علیه مشاهده شد؛ مراسمی که میلیون‌ها نفر در آن حضور یافتند و به گفته بسیاری از رسانه‌های خارجی، یکی از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های مردمی تاریخ معاصر را رقم زد.

یکی از پرسش‌های مهم درباره این رویداد آن است که چرا مراسم تشییع یک رهبر سیاسی در ایران تا این اندازه مورد توجه رسانه‌های جهان قرار گرفت. نخستین دلیل، جایگاه تاریخی انقلاب اسلامی ایران بود. انقلاب اسلامی یکی از معدود انقلاب‌های قرن بیستم بود که توانست ساختار سیاسی یک کشور مهم منطقه را تغییر دهد. به همین دلیل، شخصیت رهبری این انقلاب همواره برای رسانه‌ها و تحلیلگران بین‌المللی اهمیت داشت.

دومین عامل، گستردگی حضور مردم بود. رسانه‌ها معمولاً زمانی یک رویداد را در سطح جهانی برجسته می‌کنند که دارای ویژگی‌هایی فراتر از یک اتفاق داخلی باشد. تعداد زیاد شرکت‌کنندگان و تصاویر گسترده از مراسم باعث شد تشییع امام خمینی رحمه‌الله‌علیه به یک خبر مهم جهانی تبدیل شود.
 
 مرکز توجه رسانه‌های جهان
پس از اعلام رسمی رحلت امام خمینی رحمه‌الله‌علیه، صدها خبرنگار و عکاس خبری از کشورهای مختلف برای پوشش مراسم وارد تهران شدند. رسانه‌هایی که در سال‌های پس از انقلاب اسلامی نیز تحولات ایران را دنبال می‌کردند، این بار تلاش داشتند ابعاد اجتماعی و سیاسی مراسم تشییع را برای مخاطبان خود روایت کنند.

روزنامه آمریکایی «واشنگتن پست» از جمله رسانه‌هایی بود که پس از اعلام خبر رحلت امام خمینی رحمه‌الله‌علیه، پوشش گسترده‌ای از تحولات ایران ارائه کرد. این روزنامه در تاریخ ۶ ژوئن ۱۹۸۹، گزارشی با عنوان « Thousands Mourn Khomeini» منتشر کرد که به بررسی مراسم تشییع پیکر رهبر انقلاب اسلامی در تهران اختصاص داشت. در این گزارش، خبرنگار واشنگتن پست از تهران، مراسم را یکی از گسترده‌ترین تجمعات مردمی در تاریخ معاصر ایران توصیف کرد. گزارش تأکید داشت که هزاران نفر از ساعات اولیه روز در خیابان‌های تهران حضور پیدا کرده بودند و بسیاری از مردم از شهرهای مختلف خود را به پایتخت رسانده بودند تا در مراسم بدرقه شرکت کنند.

واشنگتن پست در روایت خود، بیش از هر چیز بر فضای احساسی مراسم تمرکز داشت. در گزارش آمده بود که عزاداران با گریه، فریاد و سوگواری در اطراف محل برگزاری مراسم حضور داشتند و تلاش می‌کردند برای آخرین بار با رهبر خود وداع کنند. این روزنامه همچنین به مشکلات ناشی از ازدحام شدید جمعیت اشاره کرد و نوشت که حجم جمعیت حاضر، مدیریت مراسم را با دشواری‌هایی روبه‌رو کرده بود.

این روزنامه در کنار توصیف فضای مراسم، به جایگاه سیاسی امام خمینی رحمه‌الله‌علیه نیز پرداخت و او را شخصیتی معرفی کرد که طی یک دهه پس از انقلاب اسلامی، نقش اصلی را در شکل‌دهی ساختار سیاسی جدید ایران ایفا کرده بود. گزارش واشنگتن پست نشان می‌داد که حتی رسانه‌هایی که نگاه انتقادی به جمهوری اسلامی داشتند، نمی‌توانستند گستردگی حضور مردم در مراسم تشییع را نادیده بگیرند.(۱)
 
 ازدحام جمعیت
در گزارش دیگری که همین روزنامه در ۷ ژوئن ۱۹۸۹، با عنوان «Khomeini Buried in ChaoticScene» منتشر کرد، به اتفاقات هنگام خاکسپاری پرداخته شد. واشنگتن پست نوشت که ازدحام شدید جمعیت باعث شد روند اولیه مراسم با مشکلاتی مواجه شود و شرایط به شکلی پیش رفت که مسئولان مجبور شدند برای کنترل وضعیت اقدامات ویژه‌ای انجام دهند. این گزارش، لحظات تدفین را صحنه‌ای همراه با احساسات شدید عمومی توصیف می‌کند و نشان می‌دهد که حضور گسترده مردم، یکی از اصلی‌ترین ویژگی‌هایی بود که توجه خبرنگاران خارجی را به خود جلب کرد.(۲)

روزنامه آمریکایی «لس‌آنجلس تایمز» نیز از جمله رسانه‌هایی بود که مراسم تشییع امام خمینی رحمه‌الله‌علیه را به صورت ویژه پوشش داد. این روزنامه در تاریخ ۶ ژوئن ۱۹۸۹، گزارشی منتشر کرد که تمرکز اصلی آن بر ازدحام جمعیت و شرایط دشوار برگزاری مراسم بود. در این گزارش، خبرنگار لس‌آنجلس تایمز از حضور جمعیت بسیار گسترده در تهران خبر داد و توضیح داد که میلیون‌ها نفر برای شرکت در مراسم آخرین وداع با رهبر انقلاب اسلامی در خیابان‌ها حضور پیدا کرده بودند. این روزنامه نوشت که شدت حضور مردم به حدی بود که در برخی نقاط، حرکت جمعیت به سختی انجام می‌شد. لس‌آنجلس تایمز علاوه بر بیان ابعاد گسترده مراسم، به حوادث ناشی از تراکم جمعیت نیز پرداخت. این روزنامه گزارش کرد که فشار جمعیت و گرمای هوا موجب مشکلاتی برای برخی از شرکت‌کنندگان شد و شماری از افراد در جریان مراسم آسیب دیدند.(۳)
 
 بزرگ‌ترین تجمع انسانی
خبرگزاری «رویترز» در پوشش خود از مراسم تشییع امام خمینی رحمه‌الله‌علیه، از جمله به ابعاد گسترده حضور جمعیت و پیامدهای ناشی از ازدحام اشاره کرد. بر اساس گزارش این خبرگزاری، صدها هزار نفر و به روایت برخی منابع تا حدود دو میلیون نفر در تهران برای شرکت در مراسم تجمع کرده بودند و خیابان‌های شهر مملو از عزادارانی بود که برای وداع با رهبر جمهوری اسلامی حضور یافته بودند. در این گزارش همچنین به وقوع تلفات ناشی از فشار جمعیت، دشواری کنترل ازدحام و شرایط بسیار سخت برگزاری مراسم در گرمای شدید تهران اشاره شده است. علاوه بر توصیف وضعیت میدانی، رویترز این رویداد را یکی از بزرگ‌ترین تجمعات انسانی ثبت‌شده در آن دوره توصیف کرده و بر اهمیت سیاسی و رسانه‌ای آن در سطح بین‌المللی تأکید داشته است.(۴)

«آسوشیتدپرس» هم از مهم‌ترین منابع خبری جهان در پوشش تصویری مراسم تشییع امام خمینی بود. این خبرگزاری علاوه بر گزارش‌های خبری، مجموعه‌ای از تصاویر مراسم را منتشر کرد که در بسیاری از روزنامه‌های جهان بازنشر شد. گزارش‌های آسوشیتدپرس بیشتر بر آنچه در خیابان‌های تهران رخ می‌داد تمرکز داشت. خبرنگاران این خبرگزاری از حضور گسترده مردم، ازدحام در مسیرهای منتهی به محل مراسم و فضای احساسی حاکم بر شهر گزارش دادند. یکی از نکاتی که در گزارش‌های آسوشیتدپرس مورد توجه قرار گرفت، دشواری کنترل جمعیت بود. این خبرگزاری توضیح داد که تعداد بسیار زیاد شرکت‌کنندگان باعث شد برخی مراحل مراسم با تغییراتی همراه شود. تصاویر آسوشیتدپرس از حضور مردم، چهره‌های سوگوار و لحظات تدفین، نقش مهمی در انتقال ابعاد این مراسم به مخاطبان جهانی داشت. بسیاری از رسانه‌ها برای گزارش‌های خود از همین تصاویر استفاده کردند.(۵)
 
 آغاز چالش‌های تازه
روزنامه «نیویورک تایمز» نیز از رسانه‌های مهمی بود که رحلت امام خمینی رحمه‌الله‌علیه و مراسم تشییع او را به شکل گسترده پوشش داد. این روزنامه در ۴ ژوئن ۱۹۸۹، گزارشی با عنوان « Khomeini Dies at ۸۶; Led Iran’s Revolution» منتشر کرد. در این گزارش، خبر رحلت امام خمینی رحمه‌الله‌علیه به عنوان پایان دوره‌ای مهم در تاریخ سیاسی ایران معرفی شده بود. این روزنامه در ابتدا به مرور زندگی سیاسی امام خمینی پرداخت و نقش او در انقلاب اسلامی و ایجاد نظام جمهوری اسلامی را مورد توجه قرار داد. در بخش مربوط به واکنش‌های پس از رحلت، نیویورک تایمز به حضور گسترده مردم در خیابان‌ها اشاره کرد و نوشت که بسیاری از شهروندان ایرانی برای شرکت در مراسم عزاداری و تشییع به تهران آمده‌اند. این روزنامه همچنین مسئله جانشینی رهبری پس از امام خمینی رحمه‌الله‌علیه را یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد توجه تحلیلگران خارجی دانست. از نگاه نیویورک تایمز، مراسم تشییع علاوه بر اینکه یک رویداد مذهبی و اجتماعی بود، از نظر سیاسی نیز اهمیت زیادی داشت؛ زیرا جهان منتظر بود ببیند ساختار سیاسی ایران پس از درگذشت رهبر انقلاب چگونه ادامه پیدا خواهد کرد.(۶)
 
 نگاه اروپا
روزنامه بریتانیایی «گاردین» در روزهای پس از رحلت امام خمینی رحمه‌الله‌علیه مجموعه‌ای از گزارش‌ها و تحلیل‌ها را درباره این رویداد منتشر کرد. این روزنامه نوشت که جمعیت حاضر در مراسم نشان‌دهنده نفوذ اجتماعی و سیاسی امام خمینی رحمه‌الله‌علیه در میان بخش بزرگی از جامعه ایران بود. یکی از محورهای اصلی گزارش‌های گاردین، مسئله آینده جمهوری اسلامی پس از رحلت رهبر انقلاب بود. این روزنامه معتقد بود که پس از یک دهه رهبری امام خمینی رحمه‌الله‌علیه، ایران وارد مرحله جدیدی خواهد شد و بسیاری از ناظران جهانی تحولات آینده این کشور را با دقت دنبال می‌کنند.(۷)

روزنامه اسپانیایی «ال پائیس» از دیگر رسانه‌های مهم اروپایی بود که مراسم تشییع امام خمینی رحمه‌الله‌علیه را با تمرکز بر جنبه اجتماعی و انسانی آن پوشش داد. ال‌پائیس در تحلیل خود، امام خمینی رحمه‌الله‌علیه را شخصیتی دانست که با انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ مسیر سیاسی ایران را تغییر داد و به همین دلیل، رحلت او یک اتفاق معمولی سیاسی نبود، بلکه پایان مرحله‌ای مهم در تاریخ معاصر این کشور محسوب می‌شد.(۸)

روزنامه فرانسوی «لوموند» نیز پوشش گسترده‌ای از رحلت امام خمینی رحمه‌الله‌علیه ارائه کرد. این روزنامه که پیش از انقلاب اسلامی نیز تحولات ایران را دنبال کرده بود، در گزارش‌های خود بیشتر به جنبه سیاسی این رویداد توجه داشت. لوموند در گزارش‌های خود، امام خمینی رحمه‌الله‌علیه را چهره‌ای معرفی کرد که نقش تعیین‌کننده‌ای در تغییر ساختار سیاسی ایران داشت. این روزنامه به روند شکل‌گیری انقلاب اسلامی، سال‌های رهبری امام خمینی و تأثیر سیاست‌های او بر روابط خارجی ایران پرداخت. گزارش‌های این روزنامه نشان می‌داد که مراسم تشییع از نظر رسانه‌های خارجی، هم یک رویداد مذهبی و اجتماعی بود و هم یک اتفاق مهم سیاسی.(۹)

«خبرگزاری فرانسه» (AFP) از جمله خبرگزاری‌هایی بود که پوشش گسترده‌ای از مراسم تشییع ارائه کرد. این خبرگزاری در گزارش‌های خود بر حضور خبرنگاران خارجی در تهران و اهمیت رسانه‌ای این مراسم تأکید کرد. این خبرگزاری نوشت که تعداد زیاد شرکت‌کنندگان باعث شد مراسم تشییع امام خمینی رحمه‌الله‌علیه به یکی از مهم‌ترین رویدادهای خبری جهان تبدیل شود. این خبرگزاری همچنین تصاویر گسترده‌ای از مراسم منتشر کرد که در رسانه‌های دیگر جهان نیز مورد استفاده قرار گرفت.(۱۰)

روزنامه «داگل بلات» چاپ نروژ هم در یکی از شماره‌های خود نوشت: «از زمانی که امام خمینی به ایران بازگشت، رهبر بلامنازع جمهوری اسلامی ایران بود. سخن او قانون و قانون او کتاب قرآن بود. قرآنی که امام خمینی هر روز در وقت معین آن را تلاوت می‌کرد».(۱۱)

«رافائل گومز پارا» خبرنگار مشهور اسپانیایی در گفت‌وگو با خبرگزاری جمهوری اسلامی گفت: «شناخت ابعاد شخصیت امام خمینی در حال حاضر مشکل است و برای این امر به سال‌ها زمان نیاز است. امام خمینی تغییر اساسی در شیوه مبارزه جهان سوم علیه استعمار اقتصادی - عقیدتی جهان غرب برای رسیدن به آزادی و استقلال به وجود آورد. امام خمینی ثابت کرد که بدون طرد مستقیم ایده‌های فردگرایانه و خودخواهانه جهان غرب، آزادی و توسعه ملل جهان سوم ممکن نخواهد بود. خط مشی رهبریت ایدئولوژیک ایشان که از منافع شخصی دوری می‌گزید، نشانگر نقطه اختلاف مهمی با سیاستمداران بود که به دنبال عقاید خودخواهانه خود می‌باشند».(۱۲)
 
 تأثیر منطقه‌ای انقلاب
رسانه‌های عربی نیز توجه ویژه‌ای به رحلت امام خمینی رحمه‌الله‌علیه و مراسم تشییع او داشتند. روزنامه‌هایی مانند الشرق الاوسط و الحیات گزارش‌هایی درباره این رویداد منتشر کردند. رسانه‌های عربی بیشتر بر تأثیر منطقه‌ای انقلاب اسلامی و نقش امام خمینی رحمه‌الله‌علیه در سیاست خاورمیانه تمرکز داشتند. آنها در کنار گزارش مراسم، به واکنش دولت‌های منطقه و تحلیل آینده سیاست خارجی ایران پرداختند. در گزارش‌های این رسانه‌ها، مراسم تشییع به عنوان رویدادی با ابعاد گسترده مردمی معرفی شد که نشان‌دهنده جایگاه امام خمینی رحمه‌الله‌علیه در میان هوادارانش بود.

روزنامه «الرایه» چاپ ابوظبی در مقاله‌ای به مناسبت رحلت امام خمینی نوشت: امام خمینی رهبر، فرمانده و عالمی بزرگ بود که در برابر شاه و سیاست‌های غرب‌گرایانه محکم ایستادگی کرد و انقلاب مردم بی‌نظیری را رهبری نمود. و در همین مورد روزنامه «گلف نیوز» چاپ امارات عربی متحده هم با تجلیل از رهبر کبیر انقلاب اسلامی نوشت: امام خمینی رهبر یک کشور اسلامی بود که به‌خودی‌خود بخش مهمی از جهان اسلام به شمار می‌آید. امام خمینی در تغییر شیوه تفکر این کشور و به تبع آن جهان اسلام تأثیر شگرفی گذاشت.(۱۳)

«باسم السبع» یکی از سردبیران روزنامه السفیر طی مقاله‌ای تحت عنوان «امام خمینی از نادرترین رهبران زمان»، نوشت: «در تاریخ جهان کمتر کسی است که بتواند رهبری خود را از مرز و بوم کشورش گذرانده و در قلب و روح دیگر ملل جای گیرد و امام خمینی از جمله این نوادر تاریخ است که محبوبیتش از مرزها گذشت و در قلب میلیون‌ها انسان در گوشه جهان جای گرفته است. [...] تهران تنها نقطه‌ای نبود که دیروز با امام خمینی وداع کرد، بلکه پیکر پاک او در تهران و وجود عظیم وی در بیروت با عظمت‌تر از گذشته نمایان شد. [...] اگرچه انقلاب عظیم امام خمینی در ایران صورت گرفته، ولی تأثیر بزرگ آن در لبنان واقعیت یافته که خواه ناخواه باید به آن اعتراف کرد و حضور طرفداران امام خمینی در مراسم پرشکوه عزاداری بیروت گویای این واقعیت است.»(۱۴)

هفته‌نامه «العهد» ارگان حزب‌الله لبنان هم به اوج کینه دشمنان انقلاب اسلامی اشاره کرد و با ابراز انزجار از این دسته نوشت: « تشییع بی‌نظیر پیکر مطهر امام خمینی که به اعتراف دوست و دشمن در تاریخ بی‌همتا بوده است، دشمنان اسلام و انقلاب اسلامی را ناامید کرد. استکبار می‌داند که مردم ایران تنها برای تشییع جنازه شرکت نکرده بودند، بلکه برای تجدید بیعت با خط امام و وارثان او این دریای بیکران انسان‌ها را به وجود آورده بودند.[...] شرکت گسترده مردم لبنان، فلسطین، پاکستان، هند، افغانستان و دیگر کشورهای اسلامی در غم ارتحال امام عزیز نشان‌دهنده این است که ایشان به حق رهبر مسلمانان جهان است و خط جهادگرای وی در قلب تمامی مردم زنده خواهد ماند.»(۱۵)

روزنامه «تشرین» چاپ دمشق با ستودن نقش امام در سکانداری کشتی انقلاب اسلامی و استمرار راه ایشان در آینده نوشت: «جهان اسلام شخصیتی را از دست داد که تاریخ نظیر او را کمتر به خود دیده است. رحلت ایشان نه تنها برای ایران بلکه برای جهان اسلام و امت عرب ضایعه بزرگی محسوب می‌شود. کسانی که تصور می‌کنند با رحلت امام خمینی انقلاب اسلامی از مسیر و راه اصلی خود منحرف می‌شود، انقلاب اسلامی ایران به وسیله نسلی هدایت خواهد شد که تعلیم و رهنمودهای روشنگری و جایگاه امام خمینی در زوایای قلب و روح آنان ریشه دوانده است.»(۱۶)

 پرتلاش‌ترین رهبر عصر حاضر
رسانه‌های آسیایی از جمله برخی روزنامه‌های هند، پاکستان و ژاپن نیز مراسم تشییع امام خمینی رحمه‌الله‌علیه را پوشش دادند.

در این گزارش‌ها، علاوه بر بیان خبر مراسم، به نقش انقلاب اسلامی در تحولات سیاسی جهان اسلام اشاره شده بود. رسانه‌های منطقه آسیا بیشتر تلاش کردند جایگاه امام خمینی رحمه‌الله‌علیه را در میان جریان‌های سیاسی و مذهبی منطقه بررسی کنند. بسیاری از این رسانه‌ها حضور گسترده مردم را مهم‌ترین ویژگی مراسم دانستند و آن را نشانه اهمیت اجتماعی شخصیت امام خمینی رحمه‌الله‌علیه معرفی کردند.

«ژاپن تایمز» روزنامه انگلیسی‌زبان چاپ توکیو با ستایش از امام قدس‌سره به عنوان رهبر قدرتمند قرن نوشت: «مورخان دوره‌های آینده مطمئناً آیت‌الله خمینی را به عنوان بزرگ‌ترین و پرتلاش‌ترین رهبر عصر حاضر معرفی خواهند کرد، رهبری که در میان شخصیت‌های متعدد تاریخ کمتر رقیب داشت. آیت‌الله خمینی ایران را به قدرتی مهم در خاورمیانه تبدیل کرد.»(۱۷)

روزنامه اردو زبان «قوامی اواز» ارگان حزب کنگره هند هم ضمن چاپ تصاویری از تشییع پیکر مطهر امام، جمعیت عزادار و حضور راجیو گاندی، نخست وزیر وقت هند در محل سفارت جمهوری اسلامی در هند، گزارش کاملی از مراسم تشییع پیکر امام را چاپ کرد و در فرازی از گزارش خود چنین نوشت: صد هزار تن از مردم غم‌زده ایران با گریه و زاری با پیکر پاک آیت‌الله خمینی که رهبر و سرچشمه انقلاب ایران بود، وداع گفتند.(۱۸)
 
 تکرار آن دشواره
در مجموع، تشییع امام خمینی در گستره‌ی رسانه‌های جهانی، رویدادی بود که متناسب به ذائقه رسانه‌ها، برخی از وجوه چندلایه‌ی آن، از سوگواری جمعی تا پیامدهای سیاسی به‌نحوی بازتاب یافت. آنچه در اکثر گزارش‌ها مشترک بود، اذعان به توصیف‌ناپذیری ابعاد این مراسم با معیارهای معمول خبری بود؛ دشواره‌ای که در روزهای آتی مجدد در برابر آنها قرار خواهد گرفت.