1403/05/02
پرونده «ایران قوی با صنعت هستهای پیشرفته»
صنعت هستهای یک صنعت پیشران و محرک رشد اقتصادی است
![http://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/breadcrump.gif](http://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/breadcrump.gif)
![http://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/breadcrump.gif](http://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/breadcrump.gif)
رسانه KHAMENEI.IR در گفتوگو با دکتر سید حمزه حسنی، دستیار ویژه رئیس سازمان انرژی اتمی، به بررسی ساخت داخل و بومیسازی در صنعت هستهای پرداخته است که به مناسبت ایام سالگرد شهادت دانشمند هستهای، شهید داریوش رضایینژاد متن آن منتشر میشود.
![*](https://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
در کشور فرصتهای کمنظیری برای بومیسازی فناوریهای راهبردی وجود دارد. در سمت عرضه فناوری، وضعیت کشور ما به لحاظ سرمایه انسانی، موقعیت جغرافیایی و منابع طبیعی در دنیا مثالزدنی است. از سمت تقاضای نیز بازار گستردهای در داخل و خارج کشور برای محصولات دانشبنیان وجود دارد. بنابراین ساخت داخل بسیاری از فناوریها در کشور ما امکانپذیر و البته توجیهپذیر است. اما دستیابی به این موفقیت دفعی نیست. حرکت در این راه ناهموار و پرپیچ و خم مستلزم ریسکپذیری، سعهصدر و توکل است.
با این نگاه، نتیجه ساخت داخل فناوریهای کلیدی برای کشور کاهش وابستگی به بیگانگان، صرفهجویی ارزی و از همه مهمتر، توانمندسازی و مولدسازی سرمایههای متعدد و متنوع کشور است. مولدسازی سرمایهها یعنی افزایش اشتغال، پویایی و رونق تولید، و در نتیجه خلق ثروت با اتکا به توان داخل و با نگاه به بازار خارجی. در واقع اصلیترین وجه بازدارندگی فناوریهای پیشرفته، ثروتآفرینی برای بالندگی اقتصادی است و همین عامل است که میتواند اقتصاد کشور را برابر تحریمها مقاوم کند.
در سالهای اخیر نیز شاهد آن هستیم که با شدت گرفتن تحریمها، جریان بومیسازی در صنایع مختلف از جمله نفت و گاز، پتروشیمی، نیرو، بهداشت و درمان، و صنعت هستهای سرعت گرفته است و علیرغم همه مشکلات، هر روز خبر خوشی را در این رابطه از گوشه و کنار کشور میشنویم.
![*](https://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
لذا شاهد آن هستیم که بومیسازی در بسیاری از صنایع کشور، از ساخت قطعات یدکی و بخشهای ساده فراتر رفته است، و به طراحی و تولید تجهیزات پیچیده رسیده است. مثلاً شرکتی که در سالهای گذشته تنها خدمات تعمیر و نگهداری برخی از تجهیزات دوار صنعتی را ارائه میکرده است، اکنون به سازنده حرفهای این تجهیزات تبدیل شده است. یا شرکتی که در گذشته بُردهای الکترونیکی تجهیزات نیروگاهی را تعمیر میکرده است، الان به دانش طراحی و تولید آن دست یافته است. حتی برخی شرکتها به مرحلهای رسیدهاند که در آینده نزدیک میتوانند دانش فنی و لایسنس محصولات خود را عرضه کنند. این جریان را میتوانیم به وضوح در صنعت هستهای نیز ببینیم.
![*](https://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
در حوزه نیروگاهی نیز همینطور. هماکنون بهرهبرداری و نیز بخش اعظم تعمیر و نگهداری نیروگاه اتمی بوشهر توسط متخصصان داخلی انجام شده است که تعمیرات اساسی بزرگترین توربین بخار کشور از آن جمله است. همچنین بکارگیری توان شرکتهای داخلی برای احداث واحدهای 2 و 3 نیروگاه بوشهر در اولویت سازمان است. این موضوع به پروژههای عمرانی محدود نمیشود و ساخت تجهیزات بسیار پیشرفته نیروگاهی را نیز شامل میشود.
متاسفانه مردم کشور ما فناوری هستهای را با نیروگاه هستهای میشناسند. در حالی که تولید برق از انرژی هستهای تنها یکی از جلوههای این معجزه الهی است و استفاده از پرتوهای هستهای کاربردهای بسیار گستردهتری دارد. لذا شاهد هستیم که مثلاً بیش از ۷۵ درصد از درآمد صنعت هستهای در کشور آمریکا مربوط به کاربرد پرتوها است. این رقم در کشور ژاپن بیش از ۵۰ درصد است. چرا که بکارگیری پرتوهای هستهای میتواند بسیاری از صنایع دیگر را متحول کرده و ارزش اقتصادی محصولات آنها را ارتقاء دهد.
همچنین به لطف خدا در سالهای اخیر، طیف گستردهای از رادیوداروهای پیشرفته که عمدتاً برای تشخیص و درمان بیماریهای صعب العلاج بکار میروند، در داخل تولید میشوند. برخی از این رادیوداروها قادرند با اثر بسیار ناچیز بر بافت سالم، سلولهای سرطانی را نابود کنند. در گذشته واردات این محصولات که ادامه زندگی بیمار به آن وابسته است، به دلایلی از جمله تحریم بسیار دشوار بود. اما هماکنون این داروها تنها با ۵ تا ۱۰ درصد قیمت نمونه خارجی در داخل عرضه میشود و در اختیار بیماران قرار میگیرد.
موضوع دیگری که در سالهای اخیر شتابگرفته است، برنامهریزی برای توسعه مراکز پرتودهی در کشور است. کار اصلی این مراکز، استریلکردن محصولات بهداشتی و تجهیزات پزشکی، و مهمتر از آن، آفتکشی و کاهش بار میکروبی محصولات کشاورزی با هزینه بسیار اندک است. متأسفانه هرساله حدود ۳۰ درصد از محصولات کشاورزی به دلایل مختلف از جمله وجود لارو و تخم حشرات و آلودگیهای میکروبی از بین میرود. همین امر باعث افزایش قیمت محصولات برای مصرفکننده نهایی، ضرر و زیان کشاورزان و باغداران، کاهش امکان صادرات و عدم ثبات در بازار این محصولات میشود. این درحالی است که پرتودهی میتواند انبارمانی محصولات کشاورزی را به شکل چشمگیری افزایش دهد و جهشی را در صادرات اقلام کشاورزی و باغی ایجاد کند.
نمونه دیگر، عقیمسازی حشرات با استفاده از پرتو برای کنترل آفات است. بدینترتیب که حشرات نر با استفاده از پرتو هستهای نابارور میشوند و تخم حاصل از جفتگیری این حشرات، به لارو تبدیل نمیشود. به طور مثال یکی از آفتهای رایج در باغها کشور مگس مدیترانه است که گاهی تا ۷۰ درصد از عملکرد باغی را نابود میکند. خوشبختانه فناوری مذکور برای مگس مدیترانه در سازمان انرژی اتمی بومیسازی شده و در آزمایشات انجام شده توانسته است میزان خسارت ناشی از این آفت را به کمتر از ۱ درصد برساند. بعلاوه این فناوری میتواند میزان استفاده از سموم شیمیایی را نیز به شدت کاهش دهد و به بازارپسندی محصول کمک کند.
تکثیر انتخابی ماهی نیز یکی دیگر از کاربردهای پرتو هستهای است. در شیلات، صرفه اقتصادی تکثیر یک جنس خاص ارزش اقتصادی بیشتری نسبت به جنس دیگر دارد. مثلاً تکثیر ماهی خاویار ماده که به تولید خاویار میانجامد و یا تکثیر ماهی قزلآلای ماده که سنگینتر از نر است، ارزش اقتصادی بالاتری دارد. با استفاده از فناوری هستهای و پرتودهی میتوان انواع ماهی را به صورت انتخابی تکثیر کرد. این فناوری میتواند سود سرشاری را نصیب صنعت شیلات کرده و به توسعه این صنعت کمک کند.
دهها نمونه دیگر را میتوان به این فهرست اضافه کرد. اما همین چند نمونه از کاربرد فناوری هستهای نشان میدهد که سرمایهگذاری در این فناوری و البته سایر فناوریهای پیشران، نقش اهرمی در اقتصاد دارد. یعنی در برآورد ارزش اقتصادی این فناوریها نباید صرفاً درآمدهای مستقیم آن را مدنظر قرار داد. بلکه کل ارزش اقتصادی حاصل از بکارگیری آن باید مورد توجه قرارگیرد. مثلاً هر دلار درآمد از رادیوداروها، بیش از 10 دلار صرفهجویی ارزی به دنبال دارد. بنابراین ارزش تولید رادیوداروها برای کشور، 10 برابر درآمد آن است. یا مثلاً پرتودهی محصولات کشاورزی با صرف هزینه بسیار اندک محقق میشود. اما میتواند از هدر رفت حداقل ۱۰ درصد محصولات کشاورزی که ارزش بسیار بیشتری دارند، ممانعت کند.
فناوریهای دیگری نیز در سازمان انرژی اتمی تجاریسازی شدهاند. اما این تنها بخش اندکی از کیک اقتصاد هستهای است. هماکنون بسیاری از فناوریهای توسعهیافته در سازمان انرژی اتمی در آستانه تجاریسازی قراردارند که میتوانند ثروتآفرین باشند و باید برای عرضه آنها به بازار و سرریز آن به سایر صنایع برنامهریزی گستردهای انجام شود. این هدف بخصوص در پاییندست حوزه کاربرد پرتوها، جز با بکارگیری توان مردم و فعالسازی بخش خصوصی محقق نمیشود.
![*](https://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
اما ورود بخش خصوصی به این عرصه بعضاً مستلزم همکاری حلقههای میانی بین سازمان و مصرفکننده نهایی فناوری است. این حلقهها میتوانند از جنس بخش خصوصی و یا نهادهای عمومی غیر دولتی باشند که ماموریت توسعهای دارند و هماکنون نیز در قالب برخی بنیادها و ستادها در کشور فعالیت میکنند. نقش این نهادها، بهخصوص در بکارگیری آن بخش از فناوری هستهای که به ارتقاء کشاورزی، دامپروری، شیلات و احیای محیط زیست میانجامد، اهمیت بسیاری دارد. به طور مثال، سرمایهگذاری در اصلاح انواع بذرها با استفاده از فناوری هستهای میتواند توسط برخی از این نهادها انجام شود و پس از توسعه فناوری، در اختیار کشاورزان قرار گیرد. نقش سازمان انرژی اتمی در این میان نیز توسعه و تجاریسازی فناوری است.
بخش دیگری از همکاریهای سازمان انرژی اتمی با بخش خصوصی مربوط به تدارکات واحدهای نیروگاهی است. در این بخش، برای هر 1000 مگاوات برق هستهای حداقل 6 میلیارد دلار سرمایهگذاری لازم است که دستکم 40 درصد آن میتواند به خرید تجهیزات و خدمات از شرکتهای داخلی اختصاص یابد. به عبارت دیگر در جریان احداث 20 هزارمگاوات برق هستهای که باید در افق 1420 محقق شود، بازاری به ارزش حدودی 50 میلیارد دلار برای سازندگان تجهیزات ایرانی متصور است. فعالسازی بخش خصوصی در این بخش نیز منوط به رویکرد حمایتی سازمان انرژی اتمی است. این رویکرد در قالب همکاری نهادهای رگولاتوری برای توانمندسازی شرکتهای داخلی و اعطای استانداردهای خاص هستهای به آنها محقق میشود که به لطف خدا در طول سالهای اخیر سرعت گرفته است.
محور دیگر همکاری سازمان و بخش خصوصی میتواند سرمایهگذاری و تامین مالی باشد. به طور مثال احداث پایگاههای پرتودهی محصولات کشاورزی فرصت مناسبی برای مشارکت بخش خصوصی است. بعلاوه شرکتهای بزرگ صنعتی که مصرفکننده انرژی هستند، میتوانند در توسعه نیروگاههای کوچک مقیاس هستهای سرمایهگذاری کنند. بنابه برخی گزارشها، ناترازی انرژی در برخی از ماههای سال به حدود ۱۸ هزار مگاوات رسیده است و همین امر سرمایهگذاری در انرژی هستهای را بهخصوص برای صنایعی که برق، نهاده اصلی آنها است، توجیهپذیر میکند. البته باید به سرمایهگذاران در این بخش اطمینان داده شود که میتوانند برق تولید شده را خودشان مدیریت کنند.
![*](https://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
در کل، عمر نیروگاه هستهای و قابلیت اطمینان آن بسیار بیشتر و هزینه سوخت آن بسیار کمتر از سایر نیروگاههای حرارتی است. هر 1000 مگاوات برق هستهای در سال حدود 7 میلیون بشکه نفت صرفهجویی به دنبال دارد که رقم قابل توجهی است و این میزان نفت میتواند برای تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر بکارگرفته شود. به همین دلیل برق هستهای، بخش راهبردی و قابل اتکای سبد انرژی کشورهای صنعتی را تشکیل میدهند.
![*](https://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
از طرف دیگر باید بدانیم که به جز مدار اول، دیگر بخشهای نیروگاه هستهای به لحاظ عملکردی بسیار شبیه سایر نیروگاههای حرارتی است. بنابراین با اطمینان میتوان گفت که سازندگان داخلی، بهخصوص شرکتهای دانشبنیان فعال در صنعت نفت، گاز، پتروشیمی و نیرو با اصول عملکرد و مهندسی تجهیزات نیروگاه هستهای بیگانه نیستند.
اما تفاوت اصلی نیروگاه هستهای در قابلیت اطمینان بالای آن است. بنابراین طبیعی است که استانداردهای صنعت هستهای پیچیدهتر از استاندردهای مشابه در سایر صنایع باشد. استانداردهایی که هیچ یک قابل اغماض نیست و عدم توجه به آنها میتواند خسارت بار باشد. با این حال، به نظر من شرکتهای داخلی بهخصوص شرکتهای دانشبنیان میتوانند با رعایت الزامات فنی در زنجیره تأمین نیروگاههای هستهای قرار بگیرند. تجربه نیز نشان داده است که خرید تجهیزات نیروگاهی از سازندگان داخلی بیش از 30 درصد صرفهجویی ارزی را به دنبال داشته است. البته سازمان انرژی اتمی با رویکرد حمایتی خود نقش تعیینکنندهای در توانمندسازی شرکتها و رساندن آنها به استانداردهای هستهای به عهده خواهد داشت.
![*](https://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
حوزه اول تبیین ضرورت و اهمیت صنعت هستهای به عنوان یک صنعت پیشران است. این همان جهاد تبیین است که رهبر انقلاب میفرمایند. مردم باید بدانند که این صنعت از مولفههای قدرت است. باید بدانند که این فناوری میتواند پیشران صنایع دیگر باشد. و از همه مهمتر آنکه مردم باید بدانند فناوری هستهای با تقویت پایههای اقتصادی میتواند کشور را در برابر تحریمها مقاوم کند. در واقع بازدارندگی که در ذات اقتصاد مقاومتی است، با خلق ثروت به شیوههای نوآورانه و فناورانه و با مشارکت مردم محقق میشود. و صنعت هستهای یکی از مستعدترین این بسترها است. ما باید این موضوعات را برای مردم تبیین کنیم اما متأسفانه در این کار چندان موفق نبوده ایم.
موضوع دوم تبیین دستاوردهای سازمان انرژی اتمی و فرزندان نخبه این سرزمین است. در این بخش نیز چندان موفق نبودهایم. هنوز بسیاری از مردم ما با رادیوداروها آشنا نیستند. هنوز بسیاری از مردم نمیدانند که کشور برای احداث نیروگاههای هستهای در چه مسیر دشواری قدم گذاشته است و این اقدام چقدر برای توسعه حیاتی است. بنابراین دستاوردهای سازمان در حوزه کاربرد پلاسما، کشاورزی، سیستمهای پیشرفته اندازهگیری صنعتی، رادیودارو و مانند آن باید به شکل موثرتری برای عموم مردم تببین شود.
محور سوم نیز بکارگیری نخبگان در حوزههای مختلف است. از جلب مشارکت آنها در سیاستگذاری صنعتی تا توسعه و تجاریسازی فناوری و رسوخ آن در صنایع گوناگون، همه اینها میتواند فرصتی برای جلب مشارکت مردم و نخبگان برای توسعه صنعت هستهای و کمک به اعتلای اقتصاد مقاومتی باشد. از این گذشته، بخش عمده مشاغل در سازمان انرژی اتمی و مجموعههای وابسته، مشاغل تخصصی است که میتواند فرصت بکارگیری نخبگان را فراهم آورد. به این ترتیب میتوان صنعت هستهای را به عرصه مشارکت مردم برای توسعه اقتصادی و بالندگی کشور تبدیل کرد و این چشمانداز اصلاً دور از دسترس نیست.