1400/05/23
گفتگو با پژوهشگر تاریخ اسلام درباره اهداف قیام عاشورا
قیامی برای احیای مرجعیت اهلبیت
![https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/breadcrump.gif](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/breadcrump.gif)
![https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/breadcrump.gif](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/breadcrump.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
وقتی معاویه یزید را بهعنوان ولیعهد انتخاب میکند، فقط چند نفر اعتراض میکنند. منتها اعتراضات آنها از سنخ اعتراض سیدالشهداء نیست. در واقع وقتی ولیعهد انتخاب میشود، اکثریت با او بیعت میکنند و فقط چند نفرند که با او بیعت نمیکنند که از آنها عبدالرحمنبنابیبکر است. مثلاً، میگوید این انتخاب مثل امپراتوری روم شد و اگر اینجوری باشد نوبت پسر اوّل من است. یا پسر خالدبنولید میگوید کارآمدی من بیشتر است. سطح بحثها اینگونه بود؛ امّا سیدالشهداء نمیپذیرد تا روزی که خبر مرگ معاویه و شروع حکومت یزید همه جا میپیچد. ببینید در مدینه پُر از صحابی و تابعی بود، ولی هیچکس مانند حضرت نمیفرماید: «وَ عَلَی الإسلام السَّلامُ إذْ بُلِیتِ الأُمَّةُ بِراعٍ مِثْلَ یزید»؛ حالا که گرفتار این حاکم شدیم، باید با اسلام خداحافظی کرد. در مدینه صحابی، تابعی و سابقهدار کمنبوده و بسیاری از آنها عصر پیغمبر را دیده بودند. چه بسا از یزید هم خوششان نمیآمد، ولی به امام حسین علیهالسلام میگفتند آقا حالا کاری است که شده!
یکی از تلخترین نقاط تاریخ این است که مدینه شهر پیغمبر، پُر از صحابی و تابعین، نهتنها سیدالشهدا را همراهی نمیکنند، بلکه به هر نحوی مانع از نرفتن حضرت میشوند. یکی میگوید اینجا دفتر مرجعیتی داشته باش، یکی میگوید اینجا کنار قبر پیغمبر شما احترام داری، یکی میگوید آقا زن و بچهات اینجا هستند و بالاخره میگذرد و معلوم نیست یزید چند سال زنده بماند. اصلاً معاویه میگفت من افضلم و بعد از من هم پسرم افضل است و با صراحت به امام حسین علیهالسلام میگوید که یزید از تو برای الجاء حکومت برتر است.
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
مردم به امام حسن و امام حسین علیهمالسلام فقط بهعنوان پسران و عزیزان و فامیل پیغمبر نگاه میکردند. پیامبر فامیل زیاد داشت. وقتی میشنیدند فامیل پیامبرند، قیمت و اعتبار اجتماعیشان بهشدت میشکست. لذا، امام حسن و امام حسین علیهمالسلام در آن نوزده سال عمدهی تلاششان این بود که با بخششکردن به فقرا در خانهی اهل بیت گم نشود و یک خاطرهی خوشی از خانهی ائمه بماند. روایات زیادی که از بخششهای عجیبغریب امام حسن و امام حسین علیهمالسلام داریم فقط بهخاطر همین است که در این خانه بسته نشود. البته در آن دوره گاهی سختگیریها بهگونهای بود که اگر کسی محبّ این دو بزرگوار بود بهشدت جانش به خطر میافتاد.
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
زمانی که امام حسن علیهالسلام شهید شد، عدهای به امام حسین علیهالسلام نامه نوشتند که آقا الآن شما امام هستید. حضرت زمان معاویه شرایط را جوری میدید که اگر میخواست اقدامی کند، ادارهی رسانهی فرهنگی مسئله بهگونهای بود که برای مردم روشن نمیشد که قیام برای تنافس در قدرت است یا اصلاح امت. لذا، حضرت در آن آتشبسی که امضاء شده بود و معاویه به آن پایبند نبود، آرام بود. البته گاهی اعتراضاتی مثل ماجرای ولایتعهدی، قتل حجربنعدی و یا جسارت به امیرالمؤمنین علیهالسلام روی منبر از جانب امام حسین علیهالسلام صورت میگرفت، ولی آن اعتراضات آنقدری نبود که بهسمت براندازی برود؛ چون جامعه از نظر فرهنگی نمیتوانست تشخیص بدهد که امام حسین علیهالسلام دنبال چیست.
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
در قرن ششم ادعا شد: «وَ أمّا الْخُروجُ عَلَیْهِمْ وَ قِتالُهُمْ فَحَرامٌ بِإجْماعِ الْمُسْلِمینَ وَ إنْ کانوا فَسَقَةً ظالِمین»؛ خروج علیه حاکم جامعهی اسلامی به اجماع حرام است، حتی فاسق باشد و آدمها را بکشد و اموال مردم را بالا بکشد؛ یعنی جریانی دنبال این بود که مبارزه با ظلم را منفی، حرام و مرگ جاهلی تلقی کند. تا زمان حکومت معاویه فضای فرهنگی اجازهی این مبارزه را نمیداد که خط روشن بشود.
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
اینجا حضرت دنبال این است که حرفش به گوش آدمهای بیشتری برسد؛ یعنی فعلاً تبلیغی است و بهترین جا برای این تبلیغ هم مراسم حج بود. اینجا مرحلهای است که زائران بیتاللّهالحرام با حضرت همراهاند. ببینید اگر حضرت دنبال این بود که صرفاً یک حکومت موقت تشکیل بدهد، میتوانست در مکه این کار را بکند؛ چرا؟ چون تاریخ نشانداده که مکه جمعیت بومی کم و زوّار بیتاللّه زیادی دارد و آدمهایی که دورترند، تهمتهای زده شده به سیدالشهدا را کمتر شنیدند و پسر پیغمبربودن برایشان مهم است. بنابراین، حضرت بهراحتی میتوانست در مکه حکومت تشکیل بدهد، امّا حضرت نمیخواست صرفاً حکومت تشکیل بدهد و آن را از یزید بگیرد و هر کاری بکند. حکومت برای سیدالشهداء و ائمه ابزار احقاق حق است. حضرت چند ماه در مکه بود و در این فرصت شروع به روشنگری میکند و دو نکته را متذکر میشود:
۱. جایگاه اهل بیت را برای جامعه توضیح میدهند؛ یعنی اگر میخواهید گمراه نشوید، حدیث ثقلین داریم.
۲. این جریانی که آمده به اسم اسلام دارد آیات قرآن را با خودش تطبیق میکند، اصل اسلام را نابود خواهد کرد.
۲. این جریانی که آمده به اسم اسلام دارد آیات قرآن را با خودش تطبیق میکند، اصل اسلام را نابود خواهد کرد.
خب به حضرت گفتند چرا در مکه نمیمانی؟ در مکه طرفدار دارید و میتوانید حکومت تشکیل بدهید. واقعاً هم حضرت میتوانست حکومت موقتی را تشکیل بدهد، ولی حضرت میفرمایند من از پیغمبر شنیدم که حرمت خانهی خدا نباید با خون من شکسته شود. وقتی حضرت میخواست از مکه بیرون بیاید، حکومت خواست جلویش را بگیرد که نزدیک بود بیرون مکه درگیری نظامی پیش بیاید؛ چرا؟ چون همه بدانند که من به مکه برنمیگردم و نمیخواهم در مکه کشته شوم. یک بهتان جدی آن زمان عبداللّهبنعمر به امام حسین علیهالسلام زد که تو پسر پیغمبری، پیغمبر خیلی زاهد و عابد بود و اهل دنیا نبود. تو برای دو روز دنیا که چه کسی رئیس شود، قیام نکن! ببینید ادبیات بنیامیه چنان امت را سخیف کرد که هر مبارزهای قدرتطلبی میشود؛ امّا مسئلهی حضرت این نبود. اصلاً حرکت سیدالشهدا ترجمهی شعائر است. حرمت خانهی خدا از شعائر است.
حضرت همان موقعی که در مکه هست و با مردم صحبت میکند، با کوفیان و بصریان نامهنگاری میکنند. به بصریان در چند جمله میفرمایند که حق ما را خوردند و مسیر اشتباه رفت و ما میخواهیم قیام کنیم، امّا این نامهها لو رفت و سفیر امام کشته شد و بزرگان بصره هم متأسفانه همراهی نکردند.
وقتی حضرت در مکه هست، کوفیان به حضرت نامه مینویسند و میگویند الحمدللّه ما شنیدیم رأس بنیامیه کشتهشده و حالا یزید آمده و حکومت را غصبکرده و بیتالمال را برای خودشکرده و هر کاری دلش بخواهد میکند. او استبدادی عمل میکند و رضایت امت برایش مهم نیست. بعد میگویند کوفه برای قیام شما آماده است. سیدالشهداء در پاسخ نفرمودند این چه اولویتبندیهایی است که شما کردید، بلکه حضرت فرمود اشکالاتی که بر حکومت کردید درست است و من هم برای همین موارد بیعت نکردم؛ امّا از کجا معلوم شما پای کارید!؟ من مسلم را میفرستم که ببینم شما راست میگویید یا نه! اگر شما راست بگویید من میآیم. اینجا معلوم میشود که حضرت اگر شرایط برای تشکیل حکومت یا اسقاط بنیامیه را حتمی میدیدند، اقدام میکردند.
امام رفتار و صحبتهای مردم کوفه را تأیید کرد، امّا میخواست آنها را امتحان کند. حضرت در نامهای که به مردم کوفه مینویسند، به چهار نکته اشاره میکنند که مردم این مواردی که ازبینرفته را بفهمند:
۱. مهمترین مسئله، اعادهی جایگاه اهل بیت در جامعه است. اهل بیت نجاتبخشاند. بقیه دنبال اموال و زندگی و پولاند، ولی امام خودش را بهخطر میاندازد.
۲. این مسیری (غصب خلافت، غصب اموال مسلمین، حکومت استبدادی، بیرضایت مردم و اموال مردم را بین عدهای نگهداشتن) که بنیامیه پیشگرفته، همان طاغوت است و طاغوت باید روشن شود؛ یعنی مردم بفهمند بنیامیه جرثومهی فساد است تا شاید در مراحل بعدی بتوانیم بیشتر روشنگری کنیم. در واقع، امام دارد قطرهچکانی فرمایشات و تبلیغاتش را گسترده میکند.
۳و۴. باید حکومت بنیامیه ساقط شود تا حکومت اسلامی شکل بگیرد.
۲. این مسیری (غصب خلافت، غصب اموال مسلمین، حکومت استبدادی، بیرضایت مردم و اموال مردم را بین عدهای نگهداشتن) که بنیامیه پیشگرفته، همان طاغوت است و طاغوت باید روشن شود؛ یعنی مردم بفهمند بنیامیه جرثومهی فساد است تا شاید در مراحل بعدی بتوانیم بیشتر روشنگری کنیم. در واقع، امام دارد قطرهچکانی فرمایشات و تبلیغاتش را گسترده میکند.
۳و۴. باید حکومت بنیامیه ساقط شود تا حکومت اسلامی شکل بگیرد.
حالا حضرت کجا برود؟ نامهنگاری بین امام و کوفیان شکل میگیرد، ولی در نامهنگاری امام با بصریان، پاسخی از طرف آنها برای امام نمیآید. مدینه هم که جای برگشت نیست؛ چون اولاً حکم قتل امام صادرشده، ثانیاً، آنجا یاری ندارد. در مکه هم اگر ترور شود، بیحرمتی میشود. پس، حضرت باید از مکه بیرون بیاید. شام هم که خود یزید هست و دورترین نقطه به امام است. پس، اگر کسی بخواهد دنبال تبلیغ باشد راهی جز کوفه ندارد، کوفهای که بخش عمدهشان با امام همفکرند. البته امام این احتمال را هم میدهند که مردم همراهی نکنند، امّا جای دیگری را در این حد پیدا نمیکنند. بنابراین، یا امام باید کلاً از رفتارش دست بکشد و با یک عذرخواهی محترمانه به مدینه برگردد که این کار را نمیکند یا از مکه خارج شود و بهسمت کوفه برود که همین کار را هم میکند.
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_2.gif)
![*](https://farsi.khamenei.ir/themes/fa_def/images/ver2/li_star_1.gif)
ببینید کوفه در تاریخ خیلی تخریب شده است. علتش هم طرفداری از اهل بیت بود. برخیشان سستی کردند، ولی همراه بودند. وقتی که حضرت بهسمت کوفه حرکت میکند و خبر شهادت مسلم به ایشان میرسد، اینجا اگر میخواست صرفاً نظریهی سکولارها که نظریهی فرار است را در نظر بگیرد، باید قایم میشد، ولی این کار را نکرد؛ چون میخواست به مبارزه ادامه دهد. از طرفی هم میدانست که اوضاع کوفه بههمخورده و عبیداللّه آمده، ولی تنها جایی که عدهای طرفدار حضرتاند، همان کوفه بود. لذا، امام مسیر را ادامه میدهد تا اینکه به سپاه حر میرسد. سپاه حر جلوی حضرت را میبندد. حضرت به حر فرمود نمیخواهید، برمیگردم؛ یعنی من نمیخواهم شروعکننده باشم. حضرت نفرمود بیعت میکنم، بلکه فرمود وظیفهی من تبلیغ است که حق را روشن کنم، امّا حالا که جلوی من را گرفتید، نمیخواهید برمیگردم.
امّا سپاه حر امام را محاصره کرده بود و کار بهجایی رسید که یا باید تسلیم یا کشته میشد. اینجا حضرت فرمود بین شمشیر و ذلت هیهاتمنالذله؛ امام از اوّل نفرمود هیهاتمنالذله و همینطور میرویم کشته شویم. ما نظریهی شهادت را به این معنا که امام برای کشتهشدن رفت، نمیپذیریم. اگر حضرت برمیگشت هم بیعت نمیکرد. شاید آن وقت مسیر دیگری را انتخاب میکرد، ولی اجازه انتخاب مسیر دیگری را هم به امام ندادند.
اگر آخرش را بخواهم بگویم، همهی سخنرانیهای حضرت در کربلا، سخنرانی حضرت زینالعابدین و زینب کبری در شام همین مسیری است که گفتم. در خطبهی امام سجاد علیهالسلام اصلاً یک کلمه نیامده که ما چرا قیام کردیم؛ چون این حرف خیلی سنگینی در دربار یزید بود. اگر امام میفرمود که ما علیه طاغوت قیام کردیم، خب درجا امام را میکشتند. قرار هم نبود که امام بعدی بیجهت کشته شود، امّا در آن فضایی که لعن علنی امیرالمؤمنین علیهالسلام عالمگیر است، عمدهی خطبهی سیدالساجدین این است که میفرمایند من پسر پیغمبرم، من پسر علیبنابیطالبم، من پسر فاطمهی زهرا سلاماللهعلیها هستم، من پسر آن کسی هستم که خونش روی ریگهای بیابان ریخت؛ یعنی در همان مسیری که سیدالشهدا آغاز کرده بود، باید جایگاه اهل بیت معلوم شود. حضرت نمیفرمایند ما علیه ظلم قیام کردیم. قیام علیه ظلم فرع آن مسئلهی اهل بیت است.
در واقع، امام سجاد علیهالسلام بحث را به نقطه سر خط آن قیام تبلیغی برگرداند. تا وقتی معلوم نشود که اهل بیت مرجعاند و مقابل طاغوتاند، گرفتن حکومت فایدهای ندارد.