گسترش بحران

مرگ مشکوک آیت‌الله سیدمصطفی خمینی فرزند امام خمینی، فرصتی برای نیروهای مذهبی به وجود آورد که توانستند احترامات قلبی خود را نسبت به رهبر تبعیدی بروز دهند. رژیم شاه که از احساسات مردم مذهبی سخت عصبانی شده بود، دست به عمل نابخرادنه‌ای زد و هفدهم دی‌ماه، مقاله‌ی توهین‌آمیزی را علیه امام در اطلاعات منتشر کرد. دو روز پی‌درپی قم، مرکز دانشگاهی علوم اسلامی در اعتراض به توهین رژیم شاه قیام کرد. روز دوم (19 دی) این قیام سرکوب شد و عده‌ای به شهادت رسیدند. این واقعه‌ی خونین، پی‌آمدهای بسیار مهمی را برای رژیم و نهضت اسلامی ایران که از سال 1341 آغاز شده بود به دنبال داشت:

الف) یکی از پیامدهای آشکار این قیام، آشکار شدن نیروهای مذهبی در حرکت مردم ایران بود. طبق گزارش سفارت آمریکا در ایران، "در دو هفته‌ی گذشته به خصوص به دنبال وقایع 19 دی قم، نقطه‌نظرهای جناح مخالف مذهبی روشن‌تر شده است... واقعه‌ی قم باعث شده است که شخصیت‌های مذهبی به شرایط سازمانی خود بیشتر دقیق شوند. ساخت پراکنده و همه‌گیر مذهبی ایران را شاید بتوان تنها منطقه‌ی مناسب برای فعالیت یک گروه مخالف در یک شبکه‌ی سراسری مملکت دانست... اگر وقایعی در رابطه با جامعه‌ی مذهبی چون آتش کشیدن بر روی راه‌پیمایان اتفاق بیفتد، علایق مذهبی، نیروی انسانی عظیمی را برای تظاهرات فراهم خواهد نمود."

این گزارش نشان می‌دهد که کارشناسان آمریکایی باهمه‌ی بی‌اطلاعی‌شان، به قدرت  مذهب و تأثیر فاجعه‌ی قم پی برده بودند؛ چه قبل از آن سازمان‌های وابسته به روشنفکران، محافلی را راه‌اندازی کرده بودند و گاهی به نوشتن نامه‌ی سرگشاده می‌پرداختند، اما این اقدامات نه حرکتی ایجاد می‌کرد و نه چندان خشم رژیم را برمی‌افروخت و چه بسا برای ژست رژیم در اثبات فضای باز سیاسی ضروری بود. اما قیام 19 دی و حمایت‌ها، عزاداری‌ها، واکنش‌ها، خشم عمومی و تداوم آن، نشان داد که قدرت مذهب فراتر از روشنفکری‌هاست.

به گفته‌ی خانم کدی "حوادث قم در ژانویه‌ی 1978 (دی 1356) را می‌توان نقطه‌ی عطفی دانست که در آن بخش اعظم ابتکار عمل در نهضت ایران از دست نیروهای غیرمذهبی با نامه‌های سرگشاده، اعتراضیه‌ها، سازمان‌ها و شب‌های شعر سیاسی آن‌ها خارج و به دست مخالفین مذهبی افتاد." حتی این خادثه مرزهای ایران را درنوردید و دانشجویان مسلمان در آمریکا را نیز به واکنش واداشت. گزارش ساواک از مراسم ترحیم در تگزاس نشانه‌ی این واقعیت است.

بدیهی بود که وقتی این قیام در قم، شهر مقدس شیعیان به وقوع می‌پیوست و روحانیون شیعه آن را رهبری می‌کردند و شهدا و مجروحین آن از طلاب علوم دینی بودند، مراسم بزرگ‌داشت آنان در مساجد - نه در انجمن گوته و توسط روحانیون و نه روشنفکران- با حضور توده‌های عظیم مذهبی برگزار می‌شد. بر همین اساس به قول پارسونز، سفیر انگلیس "جناح مذهبی عملاً رهبری جریانات مخالف را به دست گرفت و در موعظه‌های خود در مساجد و مراسم مذهبی به‌طور علنی به دولت حمله بردند، آتش احساسات و هیجانات عمومی را دامن زدند."

ب) این قیام، جنگ خاموش بین شاه و روحانیت را برافروخت و "بین دولت و مقامات روحانی کشور، بحران شدیدی به وجود آورد." رژیم شاه با سرکوب قیام 15 خرداد 1342، سرکوب قیام 17 خرداد 1354، دست‌گیری، به شهادت رساندن و تبعید روحانیون مبارز در جنگ غالب آمده و یک ترک مخاصمه‌ای نسبی و نانوشته به اجرا درآمده بود. با قیام 19 دی، جنگ بین شاه و روحانیت و یا به عبارت پیر بلانشه "آتش جنگ بین رژیم و شیعه" شعله‌ور شد و این‌بار جنگ با پیروزی روحانیون خاتمه یافت.

شاید اظهارات آیت‌الله شریعتمداری به نماینده‌ی ساواک بیشتر روشن‌گر این باشد. وی در اعتراض به اقدام نسنجیده‌ی رژیم گفت: "دولت در مبارزه با خمینی و اثرات وجودی او مرتکب اشتباهاتی شده است. درج مقاله در روزنامه‌ی اطلاعات کار نابجایی بود. انتشار این مقاله سه اثر منفی مشخص داشت؛ اول این‌که تحریک ساکن شد؛ یعنی یک مسأله‌ی ساکت شده و تا حدودی آرام شده را بیهوده زنده کرد و پیوستگی آن‌ها را تشدید و تحکیم نمود... اثر منفی سوم این اقدام آن بود که مراجع بزرگ مذهبی شیعه را در محظور و تنگنا قرار داد و آن‌ها را مجبور به عکس‌العمل کرد. شاید به همین جهت بود که امام خمینی واقعه‌ی نوزده دی را علامت بیداری، هوشیاری و مقاوت ملت نامیدند و نوید دادند که "یک همچو ملتی پیروز" است و "به زودی این ریشه قطع" خواهد شد.

ج) مهم‌ترین پیامدهای واقعه‌ی 19 دی سلسله‌حوادثی بود که چون موجی به دنبال یکدیگر آمد و منجر به سربرداشتن تمامی یک ملت شد. بعد از این واقعه، کارکنان پست ایران اعتصاب کردند، دانش‌آموزان چندین دبیرستان آمل دست به تظاهرات زدند و طبق گزارش‌های ساواک از یک روز بعد از فاجعه‌ی 19 دی قم تا 29/11/56 یعنی قبل از چهلم شهدای واقعه در شهرهای مختلف اعتراضاتی به صورت‌های مختلف شکل گرفت.

* برگرفته از کتاب "یک‌سال مبارزه برای سرنگونی رژیم شاه"؛ مرکز اسناد انقلاب اسلامی